مـر مــرا تقلیدشان بــــربـــــاد داد،     ای دوصـد لعنت بیـر این تقیـلدبـاد.

مساله نینگ بوندۀ قؤئیلیشی کؤپچیللیکه ایریش تویلیشی ممکن. چونکی،انسان طبیعیتی اؤزی بیلمه گن،توشینمه گن،بیراق،بیراولر آرقه لی ایشیتگن و قبول قیلگن نرسه لری تنقید قیلینمسلیگینی إیسته شه دی.اولر تنقیدنی اوستیدن کویلیش،کمسیتیش،جزا و اؤچ آلیش،دیب توشینه دیلر.جمله دن نوایی اثرلریگه تنقیدی کؤز بیلن قره ش کتته گناهگه اؤخشب تویله دی. یؤق،اوندۀ ایمس،ادبیّاتده«تنقیددن توبن»-دیگن توشونچه بار. زرگر چقیرتاشنی ایمس،کؤپراق آلتیننی اؤلچه یدی و بهاله یدی. سؤزنی بهالش،فکرنی اؤلچش عادّی قریچلرگه سیغمه یدی.شومعناده هه،نوایی هم خطاقیلگن،کؤپ باره ینگلیشگن. شونینگ اوچون هم اونینگ ایجادی،علمی و بدیعی تفککری جاذبه لی،تنقیدگه سزاورا و حیاتبخشدیر. بو باره ده تنقید قیلوچییدن کتته بیلیم،تجربه و ایستیتیک دید طلب قیلنه دی. بوگونگی مقاله میزده اته ین نوایی اثرلرینی تنقدی بهاله ماقچی ایمسمیز. بلکی،نهایتده چقور معنالی گؤزه ل شعرلر یره تیب،تورلی علم- فن ساحه لریگه بغیشلب 30دن آشیق اثر یازگن اولوغ نوایی میراثیگه عاید تنقیدی فکرلریمیزنی کیلگوسیگه قالدیریب، دستک قیلینیب کیله یاتگن بیر سؤز اوستیده بیر قؤپال«خطا» گه تؤخته لماقچیمیز.مقصد«خطا»دن «خطا»فایده له نیشگه برهم بیریش،عین پئتده بارعلمی حقیقتنی قرار تاپتیریش و اونی تن آلیشدیر.

   خوش،علیشیر نوایی نیمه گه ایسکی اؤزبیک تیلینی«چیغتای تیلی»-،دیب نامله دی؟ بو تاریخی اتمه نینگ نیمه سی خطا؟ بو حقده قوئیراقده سؤز یوریته میز.امّا،بوندن هم مهمراق سوال شوکی،نیمه گه ائریم شخصلر تینیمسیز روشده اؤزبیک خلقی و تیلیگه نسبتن،ینگی- ینگی اویدیرمه ناملرنی تؤقیب،اولرنی زوربیریب معامله گه کیریتشیگه اورینماقده لر؟ نیگه  اولر اؤزبیک مللتی و تیلینی انکار قیلیشگه تیش- تیرناغی بیلن یاپیشیب، آدملرنی چلغیتیب گمراه قیلماقده لر؟ بو سواللر کؤپچیلیکنی اؤیلنتیریشی کیره ک ایمسمی؟ شوری قوریب،اؤزبیک تیلی و نامیگه قؤئیلگن آتلر سانی اؤندن آشیب کیتدی. «چیغتای تیلی»،«خاقانی تیل»،«اولوس چیغتای»،«چیغتای خلقی»،«موغول-اؤزبیکلرگه نسبتن؟»«چیغتای لفظی»،«تورک»،«تورکچه»،«اؤبیکی تیل»،«خراسان تورکچه سی»،«اؤزبکیه»،«اوغان-حاضرگی پئتده»و باشقه لر. بونرسه شوقدر اورچیب باره یپتیکی،هلی بیری کیتی توخته مه یاتگنگه اؤخشه یدی.حاضرگی کونده هیچ بیر یرده خریداری یؤق بوناملر اؤتمیشگه تعللقیلی بؤلیب قالگنی آیینه دیک عیان.کمینه بوندۀ ناملردن ائریملری تاریخده قؤلـله نیلگنینی اعتراف ایتگن حالده،ایندیگی پئیتده بو سؤزلرشومعنالرده إیشله تیلیشگه مطلقا قرشیمن.و بوندۀ ویرانگرچیلیکنلرنینگ آلدی معنوی-معرفی إیشلر بیلن آلینیشی ضرور، دیب اؤیله یمن. بولرنی دستکله یاتگنلر فیلالوژی،تاریخ و ایتناگرافیه ساحه لریگه هیچ قندۀ علاقه سی بؤلمه گنی،بو یؤللرگه اده شیب کیریب قالگنلری اوچون بیره ر نرسه گه ایریشه آلمسلیکلریگه إیشانه من.افغانستانلیک اؤزبیک یاشلرینی بودندۀ لرنینگ توزاغیگه إیلینمسلیکلریگه چقیره من. اولر اوفغانساتده اؤزبیک تیلی هلاکت یاقه سیگه کیلیب قالگنیدن فایده له نیب،یاشلرنی اده شتیرماقچی بؤله دیلر.اؤزبیک خلقی و اؤزبیک تیلیگه هرکونی بیرنام تاپیش جزوه سیگه توشگنلرنینگ اؤزبیکچه سوادی و بیلیمیگه شبهه بیلن قره ش کیره ک بؤله دی.

شوندۀ خطالردن بیری"چیغتای تیلی"و "چیغتای اولوسی"-دیر. بوندۀ قؤپال خطا کیلیب-کیلب نوایی دیک اولوغ متفککر  تامانیدن قؤلـلله نه یپتی.علیشیر نوایی شخص نامی بیلن ایتینیک اتمه نی فرقلشده محمودکاشغریچه لیک دقت قیلمه گن.کاشغری اؤزینینگ«دیوان الغات الترک»اثریده تورکی خلقلر و اولرنینگ تیللرینی 20گه اجره تیب،فرقلب،سنب کؤرسته دی :

 قیپچاق،اؤغوز،ایماک،باشقیرد،بسمیل،قای،یبقو،تارتار،قیرغیز،چیگیل،توغسی،یغما،اِغره ق،جــُروق،چمول،اویغور،تانگوت،ختای،خلج،خاقان.

تورکی تیللرده گی شوندۀ فرقلر اؤن بیشینچی عصرده هم بؤلگن. بوندن کیئین هم شو تفاوتلر چوقورله شیب باره ویره دی. 

کاشغری بیرگینه اؤغوز اورغلرینینگ 22خیلینی کیلتیره دی.نوایی هم تورکی اوروغ بیرلشمه لریدن پویتک(شعری)تصویر اوچون 20 گه یقینینی تیلگه آله دی.نوایی کاشغریگه اؤخشب عموم تورکی تیللر اؤرنیده اولرنینگ همّه سی اوچون"تورک"اتمه سینی إیشله تیشنی معقول تاپه دی.علیشیر نوایی اثرلریده اؤزبیک سؤزی قوم،ایلت معناسیده 13 مرته قید ایتیله دی.اولر آره سیده :

شـاه و تـاج و خلعتی کیم میــــن تماشا قیلغلی،

اؤزبیگیم باشیده قلپاق،ایگنیده شیرداغی بس.

بیتی کیشی دقتینی اؤزیگه قره ته دی.

نوایی ده اؤن بیشینچی عصر اؤزبیک گؤزه لینینگ قیافه توزلیشی،کیئیم باشی،چرای و قیلیقلری انیق گوده لنگن. بو نرسه اؤشه دور تورکی قوملری آره سیده اؤزبیک ایتنیک قتلمی مستقل شکلله نیب بؤلگنیدن دلالت بیره دی.شونگه قره می نوایی 15إینچی عصر ایسکی اؤزبیک تیلینی«چیغتای تیلی»،اؤزبیکلرنی ایسه«چیغتای اولوسی»-دیب نامله گنی کیشینی حیرتلنتیره دی.

«چیغتای»سؤزی نینگ کیلیب چیقیشی

معلومکی،چیغتای چینگیزخان نینگ إیککینچی اؤغلی بؤلیب،1242-إینچی أیلی دنیادن کؤز یومه دی.چینگیزخان(1224)اؤزی نینگ إیککینچی اؤغلی بؤلمیش چیغتای و اونینگ میراثخورلریگه حکمرانلیک قیلیش اوچون قشقر،یتتی سوو ،ماورالنهر و خراسان یرلرینی تاپشیره دی.شو حدود تاریخده چیغتای اولوسی یرلری،دیب نامله نگن.13-عصرنینگ 2- یریمی،16-یوز أیللیکنینگ باشلریگچه ماورالنهر اهالیسیگه شونام بیریله دی.13-عصر باشلریده اؤرته آسیا چیغتای اولوسی ترکیبیگه کیرگن.13-14-عصرلرده«چیغتای»اتمه سی دستلب چیغتای اطرافیده گی اصلزاده لر،قؤشنی و اولرنینگ اولادلری نینگ نامینی انگلتگن.14-عصرده کؤچمنچی اؤتراق تورکی اهالی نینگ اره لشوی نتیجه سیده،ینگی ایلت شکللنگن.کیئینچه لیک 15-عصرده ماورالنهر و شرقی تورکستان اهالیسی چیغتای،دیب اتلگن.15-16-ینچی عصر ماورالنهر تورکی گوی و فارسی گوی اهالیسی شو نام بیلن اتلگن.(اؤزبیکستان مللی انسکیلوپیده سی).

اصلیده،بو نام نوایی دن آلدین هم قؤلـله نیلگن.چیغتای اولوسیگه کیروچی باشقه ایلتلر تیلیگه بو نامنینگ تاثیری اؤتمه گن.حال بوکی،شو ناملر خراسان و اؤرته آسیاده گی برچه ایلت و تیللر اوچون بیر قاعده اؤله راق قبول قیلینیشی کیره ک ایدی.اؤزبیکلر تورکی خلقلرنینگ موغوللر بیلن قرینداشلیک حقی حرمتی؛بیگانه لر تامانیدن قؤئیلگن بواسمگه قرشیلیک کؤرستمه یدیلر.شو طریقه«چیغتای»اولوسی و «چیغتای تیلی» تورکی ایلتلر آره سیده فقط اؤزبیکلر چیکیگه توشیب قاله دی. بو ناملر چینگیزخان نینگ اؤغلی تامانیدن اته ین قؤئیلگن ایمس.عرب و فارس تاریخچیلری بو اسملرنی اؤزلری قبول قیلیشدن تانیب،تورکیلرنی چیغتای خانگه یقین بیلیب،شو نامنی اولرگه بیرگنلر. تورکستانگه نسبتن،«ماورالنهر»نامینی بیریلگنی سینگری.موغوللرنینگ یساسی(توزوک-تؤره لری)بو حدودده کوچلی إیشله گن.توب اهالی باسیقینچیلرگه قتتیق بؤی سوندیریلگن.

علیشیر نوایی چیغتای خاندن إیککی یوز أیل کیئین دنیاگه کیله دی. بیان قولی خان (1358)ایسه،چیغتای خان نینگ اینگ سؤنگی وارثی حسابلنه دی.نوایی گچه هم سهل کم ایککی عصر بو ناملر إیشله تیلیب کیلینگن.قاره ظلمتنی یاریب،قویاشدۀ پارلب دنیا یوزینی کؤرگن  امیرتیمور و تیموریلر سلطنتی دوریده بو زوره کی قؤئیلکن آتنی تورکیلر تقدیریدن آلیب تشله نیشی کیره ک ایدی.

علیشیر نوایی اؤزینینگ"میزان الاوزان"(باشقه اثرلریده هم کؤپ مراتبه تیلگه آلینه دی)اثریده «چیغتای»(چیغتای خلقی،اؤزبیکلر)سؤزیگه شوندۀ ایظاح بیره دی:«ینه تورک اولوسی بتخصیص،چیغتای خلق ارا شایع اوزاندورکیم،الر سرودلرین اول وزن،بیله یسب،مجلسده ائتورلر».(14-جلد،179- بیت).

 بو نینگ معلوم سببلری بار.اوشبو ناملرنینگ خطا یری شونده کی،عادتده مدنی إیلدیزلری کوچلی بیر خلق،اصلیده،اؤز تاریخی نامی بیلن اته له دی.تیلی هم شو خلقنینگ نامی بیلن عضوی باغلیق روشده نامله نیشی کیره ک ایدی. نوایی دیک متفککر آدم شخص نامینی(خلق نینگ تاریخی نامی بؤله توریب) اولوس و تیل معناسیده نا تؤغری قؤلـله گن. بو نرسه توبدن خطا.نوایی کیشی نامی بیلن قوم و ایلت نامینی انیق- تینق فرقله شی کیره ک ایدی.

تاریختده بوندۀ باسقینچیلیک واقعه لری کؤپ بار یوز بیرگن نیچه- نیچه سرکرده لر خلق باشیگه قیلیچ یالانغاچلب دور سورگن. بونگه قره ب،اوروغ،قبیله،ایلت،خلقلر و اولرنینگ تیلیگه سرکرده لر نینگ اسمی قؤئیله بیره دیمی؟منه،18-عصرنینگ إیککینچی یرمیده جنوبی تورکستان اوغانلر تامانیدن باسیب آلیندی.مستملیکه گه ائلنگن اؤزبیکلرنی«محمّد گل مهمند اولوسی»،تیلینی«محمّد گل مهمند تیلی»- دئیش ممکنمی؟ یؤق البتته. «چیغتای»اتمه سی هم شونگه اؤخشش بیر نرسه. بیش-آلتی عصر دوامیده  زور بیلن قؤئیلگن نامنی بوگون بیراق قیلیب،ته شیشدن نی فایده؟ تاریخی بیر خطانی اوچ مرتلب ینگلیش تکرارلشدن مقصد نیمه؟ نوایی شوندۀ ائتگن،دیب«خطا»نی تکرارلی ویریش کیره کمی؟ قلمی اوزون بیلمی کلته آدملر بو اتمه لرنی بلکی،معناداش،دیب توشینرلر. بونینگ اؤزی خطا اوستیگه ینه خطاحسابلنه دی.چونکی،اتمه لر بیر معنا ته شیدی.او بیر معناده قؤلـله نه دی.انیقراق ائتگنده اولرنینگ سینانیملر(معنا داش لری) بؤلمیدی.

مین یؤقاریده گی اتمه عمومن إیشله تیلمه سین دئیشدن أیراقمن.انکار یاکی رد قیلینیشیدن قطعی نظراولر تاریخن،شوندۀ اتلگن دیئیش ممکن. باشقه ناملرگه هم شونۀ یانده شیش کیره ک بؤله دی.سؤنگ سؤز اؤرینده شونی تاکیدله ماقچیمیزکی،اؤزبیک خلقی و اؤزبیک تیلی نینگ بیتته گینه نامی بار.خلقنینگ نامی«اؤزبیک»،تیللری بؤلسه«اؤزبیک تیلی»! باشقه ناملر بو خلققه یاپیشمیدی. حرمتسیزلیک و بی پسندلیکدن باشقه معنانی انگلتمیدی .