قؤشتیره ک جلوه لری یاکی،
«بیرینچی معلم»
اتاقلی قیزغیز ادیـبی چینگیز ائتماتوفنینگ«بیرینچی معلم» ناملی مشهور قصّه سی بیلن- کؤپچیلیک ته نیش. اثر دنیانینگ کؤپلب تریک تیللرگه اؤگیریلگن. أیللر اؤتیب، مین بو اثرنی قئته اؤقیب چیقدیم. بو گـــَل باشقچه کؤز بیلن قره دیم، اثرگه بیرآز چقورراق یانده شیشگه تؤغری کیلدی.
شونی هم قیستیریب اؤته ی کی، کمینه چینگیز ائتما توفدیک دهــّا یازووچی باره سیده فکر بیلدیریشدن عاجزمن. زیرا، چینگیز آغه دیک بویوک یازووچی اثرلرینی نقد قیلیش کیشیدن نهایتده کتته بیلم و صلاحیت طلب قیله دی. اثرنی اؤقیب حیرتگه چؤمگنیم باعث، بیر- إیککی شینگل فکر بیلدیریشگه اؤزیمده جرأت سیزدیم.
اثر قهرمانلری:
-رسـّام ژورنالیست(آتسیز)- اثرنینگ حکایه چیسی - باش قهرمان.
-دوئشون(باش قهرمان) - قیرغیزنینگ آقساق کوی اوروغیگه منسوب سابق عسکر، کمسومول، آتخانه ده مکتب قوریب اؤقیتوچیلیک قیلگن چله سواد کیشی، کیئینچه لیک سووچی(میراب)لیک قیله دی؛ کیکسه یگنده پوسته چیلیک بیلن شغلله نه دی.
-آلتین آی سلیمانوه(باش قهرمان)- بیرینچی معلم قؤلیده تعلیم آلگن یتیم قیز، کیئینچه لیک مکتب بؤلیمی نینگ مدیری، شهر اؤقیو یورتلریده فلسفه دن درس بیرگن اؤقیتوچی، مسکوه گه جؤنه تیله دی. اویرده کتته عالم بؤلیب کمالگه یته دی. اکادیمک درجه سیگچه کؤتریله دی.
ساتیمقول تجنگ - قیشلاقده مکتب قوریب، باله لرنی اؤقیتیشگه تیش- تیرناغی بیلن قرشیلیک قیلگن سلبی قهرمان.
قرتنگ بای - آلتین آی سلیمانوه نینگ اوزاقراق قرینداشلریدن، دوئشون نینگ محله داشی،اولرگه خیر خواه کیشی. إیککینچی درجه لی قرمان.
صیقل بووی- قرتنگ بای نینگ خاتینی، آلتین آی سلیمانوه و دوئشونگه مهربانچیلیکلر کؤرستگن عجایب کمپیر.
آلتین آی سلیمانوه نینگ عمه کیسی، کینّ آئـیسی(ینگه سی)، مکتب باله لری، چیتده گی(حاشیه) قهرمانلر.
اثرنینگ قیسچه چه مضمونی
واقعه إیسسیق کؤل(قیرغیزستان)ده،آقجر و قاره تاغ آره سیده جایله شگن بیر آوولده یوز بیره باشله یدی. ساویت حکومتی قرار تاپگن أیللرنینگ باشی، مملکتده تورلی عللتلر حکم سوریب کیله یاتگ زمانلر. عادی خلق خط- سواددن مطلقا محروم، قاره محنتگه قاریلیب کون کیچیری کیلر ایدی. ایندی عسکرچیلیکدن قئتگن قیرغیز أیگیتی دوئشون،خط - سوادی یترلی بؤلمسه- ده، نامی یؤق تیپه لیکده قی سدیر بایدن قالگن، تشلندیق بؤلیب یاتگن آتخانه نی آباد قیلیب، مکتبگه ائلنتیره دی. دله لرده تیزه ک تیریب یورگن باله لر، قیزلرنی اؤقیتماقچی بؤله دی. دوئشون قاره تیرگه باتیب، گوله دن بیتگن چهار دیوارنی خــَـشک بیلن یاپیب، ته گیگه په خال سالیب، بیتـتیره دی. محله داشلریدن کؤپچیلیگی قیلگن إیشیگه پست نظر بیلن قره شه دی. حتـا، باله لرینی اؤقیتیشدن تانه دیلر. شونده قرشیلیکلرگه قره مسدن دوئیشون باله لرگه : « تیزه ک تیریب یوره بیره سیزلرمی، خط- سواد اؤرگنینگ، اؤقیشده گپ کؤپ!»- دیگن سؤزلرنی قیلیب، کؤچه- کویلرده دیدیب یورگن باله لرنی کؤنگیللی روشده اؤقیشگه جلب قیله دی.
باله لر، قیزلر په خال اوستیده اؤقیب خط- سواد چیقره دیلر. آره دن أیللر اؤتیب، شهر رواجله نیب، اؤشه دوئشون قورگن درسخانه اؤرنیده زمانوی مکتب قد کؤتره دی. سؤنگ مکتبگه دوئشون نینگ نامی بیرله دی. مکتب آچیلیشی کونی ضیافت اوئیشتیریلیب، اونگه مکسوه دن آلتین آی سلیمانوه تکلیف قیلینه دی. طنطنه لی مجلیسده قدحلر کؤتریلیب، معنالی سؤزلر ائتیله دی. مکتب نینگ خاطره کتبیگه بیرینچی بؤلیب، آلتین آی سلیمانوه امضا چیکه دی. آوللده گیلر آلتین آی سلیمانوه دیک عالملری بارلیگیدن فخرلنه دی. أیغیده گیلرگه کیکسه پوسته چی دوئشون خط آلیب کیله دی.
بولر رسـّام تیلیدن اثر باشیده، حکایه قیلینگن عمومی واقه لردیر.
رسّامنینگ حکایه قیلیشیچه، آلتین آی سلیمانوه ضیافتدن بؤشب، ضرور إیش بیلن مسکوه جؤنب کیته دی. ترینده کؤنب کیتیشدن آلدین ژورنالیست رسّامگه اؤز باشیدن اؤتگنلرینی قاغذگه توشیریب،یازمه روشده پسته دن جؤنه ته دی. اثرنینگ تؤله مضمونی انه شو یردن باشله نه دی.
آلتین آی سلیمانوه نینگ یازیشیچه، قیزه لاق(آلتین آی) آته- آنه دن یتیم قالیب، عمه کیسی و کینّ آئیسی قؤلیده تربیه تاپه دی. یتیم قیز بو عایله ده ازّانچه خورلنه دی، کم سیتیله دی، اؤقیشیگهباریشگه تؤسقینلیک قیلینه دی. صیقل بووی قیزچه گه کون بیرمی اونی : «إیت بچّه» ،«شوم آیاق» ،«قاره قان نینگ آغرینگدن کیلگور!» ،«شومشوک تیریک یتیمچه!»- دیب اوره دی. قؤلیدن کیلگونچه، آلتین آینی چرخ أیگیریشگه، قاره محنتگه تارته دی.
پؤستینی أیرتیق چال دوئشونگه: « اؤقیتیش سینینگ إیشینگ ایمس،باله لرنی ملله لر اؤقیته دی»- دیب توریب آله دی. دوئشون اوی مه- اوی یوریب باله لرنی اؤقیشگه یتکلب آلیب کیله دی.درس بیره باشله یدی...
دوئشون پرتیه(حزب)گه کیریش یوموشی بیلن اوچ کونگه شهرگه کیتیب قاله دی. دوئشون سفردن قئتیشده کیچیکه بیره دی. دره گی چیقه بیرمس آلتین آی سیقیله کیته دی. غمخوارگینه دوئشوننی قومسب یؤلیده کؤز تیکه دی.عمه کی سینینگ خاتینی اونی قیئنه شدن تایمه یدی. دروازه گه چیقیب، کوته بیرگچ، ینگه سی صیقل بووی دققه نفس بؤلگنیدن،« صیقل بووینیگه بار،راضی بؤلیشسه اؤشه یرده تونب قال»- دیه رخصب بیره دی.اؤشه کیچه سی دوئشون قیر- ادیرلر آشه، بؤریلردن زؤرغه قوتیلیب، آوولگه یتیب کیله دی. اؤقیتوچیسیگه مهر قؤیگن آلتین آی کؤپ بیزاوته لنه دی...
آلتین آی عمه کیسی نینگ اوئیده، همیشه گی تورموش شکنجه سیده کون کیچیره بیره دی. کونلردن بیری کونی دبنگ، یؤغان، بیر قؤپال کؤرینیشلی آدملر آلتین آیگه ساوچیلیککه کیله دی. آلتین آی قرشیلیک بیلدیره رکن، یاووز آدم بیلن سوسر(حیوان) تیلپه کلی کیمسه اونی اؤغیرلب، آتگه بائلب آلیب کیتیشه دی. اوزاق آوولگه آلیب باریب اونگه تجاوز قیلیه دی. خاتینی قیلیب آله دی.
واقعه دره گینی إیزلب، دوئشون آلتین آینی اوزاق تاغ یته گیده سالینگن آوولدن تاپه دی. پولیس یاردمیده زوره وانلردن آلتین آینی نجات بیره دی. اولرنی باغلب آلیب کیلیشه دی. جسمانی و روحی قیناقلردن آزاد بؤلگن آلتین آی دوئیشون یاردمیده اؤقیشگه مسکوه جؤنه تیله دی...
***
چینگیز ائتماتوف قصّه بو نی اؤته مهارت بیلن قلمگه آلگن. واقعه نی ریال حیاتدن آله دی. قهرمانلرنی- ده، اؤزی کؤرگن، بیلگن جمعیتدن تنله یدی. اثرگه مجازی منظره بغشلب، واقعه لر زنجیرینی حاصل قیله دی. اونگه فلسفی معنا بیره دی. یازووچی اؤز اثرینی بدیعی، خامه کی بیر چیزمه گه اؤخشه ته دی. هلی یخشی دؤندیریلمه گن اثر قنده ی چیقیشینی اؤزی هم بیلمه یدی. تصویر حقیده آلدیندن سؤز ائتمه یدی. بو هلی آرزو، تصویر(اثر) بیر کون باریب یاریق عالمنی کؤره دی، اونگه، اؤقیوچیلر قانیدن قان، کوچیدن - کوچ قؤشیب بیره دیلر، دیه امید قیلیب قاله دی. بو تویغولرنی یازووچی چینگیز ائتماتوف«بیرینچی معلم»نینگ إیلک صحیفه سگه تؤکیب ساله دی :
«بو صورتنی هلی تمام قیلگنیم یؤق. قنده ی چیقیشینی حاضرچه ائنیش قیئین. هر کونی إیلک سحرده توریب، خامه کی ایتیودلریم(بیتمه گن خامه کی رسم ، تصویر) نی ینه إیککی- اوچ مرته کؤزدن کیچیره من، تانگ سکونتیده او یاق بو یاققه استه - استه یوریب اؤیگه چؤمه من. یؤق، هلی کؤنگلیمده گینی تاپگنیمچه یؤق. ینه تغین کؤپ إیشی بار. بو صورت هلی کؤنگیلده گی بیر تیلک، فلبیمنی هیجانگه سالگن آرزو- امید خلاص...
هلــی تماملنمه گـــن اثر تؤغریسیده آلـــدیندن جر سالیشنی اؤزیم هم ازلدن یاقتیرمسدیم. بـــو بخللیکـــدن ایمس. بیشیکده گی چقه لاقنینگ کیم بؤلیب وایه گه یتیشینی قی یاقدن بیلیب بؤله دی دیئسیز. لیکن بو سفر اؤزینگیز کؤریب توریب سیز، شو عادتیمدن واز کیچیب، خام - ختله اثریمنی اؤرته گه تشلب، اوندن گپ آچماقچی من... إینده می یوریشگه هیچ علاجیم یؤق. راستینی ائتسم، بیر اؤزیم یالغیزلیک قیلیب قالدیم، بی زاوته قیلیب، ایس- هوشیمنی اؤزیمگه بند ایتگن بو واقعه یوره گیمگه سیغمی، قوچاغیم هم یتمی توریبتدی.
بؤلگن واقعه نی عینن تصویرلب، خلقنی اوندن بهره مند قیلسم، دیگن امیدیم بار. إیستر ایدیمکی، کؤپجپچیلیک هم اؤز فکر- ملاحظه لرینی اؤرته گه تشله سه... بو اثر خلق دمیدن چیققن آلاودیک بؤلسه- یو، اونگه اؤز قانینگیزدن قان، کوچینگیزدن کوچ قؤشیب بیرسنگیز، شو وجه دن بو واقعه نی سیزلرگه بیان ایتیشنی اؤز بورچیم دیب بیله من».
قصّه نینگ سویکلرینی باغله شده یازووچی ینگی- ینگی اسلوبلردن إیش آله دی. واقعه نینگ بیانیده یازووچی نینگ اؤزی قتشمه یدی. حادثه لر رسّام أیگیت تیلیدن حکایه قیلینه دی. رسّام ژورنالیست ایسه، اثرنینگ باش قهرمانینی سؤزله ته دی. مسکوه دن آلتین آی جؤنتگن بیر خط قصّه نی آچیب بیره دی.
خوش رسّام چیزماقچی بؤلگن تصویرده قنده ی منظره اؤز عکسینی تاپه دی؟ انه شو تصویر و منظره یخلیت بیر اثر اؤله راق بؤی کؤرسه ته دی. تصویرده آقجر و قاره تاغ اؤرته سیده گی بیر آوولده بؤی چؤزگن قؤشتیره ک گوده لنه دی. اولر عادّی قؤشتیره ک ایمس، بلکی رسّامنی ذوقلنتیره دیگن،إ یچیگه غلغله ساله دیگن- خاصیتلیدرختلردیر. انه شو قؤشتیره ک چقور، اجتماعی و فلسفی معنالردن آذوقله نه دی. یورت و مللت روحیدن سوو إیچه دی. حکایه چی رسّام تیلیدن ایجادکار منه بو بدیعی قاچیریملرنی یارقین رنگلرده قوئیده گیچه افاده له یدی :
« تیزراق آوولگه یتیب آلسم، ایرته راق تیپه لیککه چیقسم، قؤشتیره ککه ایگیلیب سلام بیرسم، اولرنینگ شاوولـله شینی تؤئیب- تؤئیب ایشیتسم، دیب یوره گیم آرزوقه دی. کؤچه - کویده نیمه کؤپ- درخت کؤپ، لیکین بو تیره کلر اؤزی باشقه بیر عالم، قنده یدیلر خاصیتلی تیلی بارده ی».
خوش، قؤشتیره کنینگ نیمه خاصیتی بار ایکن؟
بو خاصیتنی قوئیده گی سطرلرده شونده ی توگیب کیته دی یازووچی:«تون- کون یپراقلری دیرریللب، چئیقه لگن اوچلری بیر- بیری بیلن اؤپیشیب، اؤزینی مینگ کویگه سالیب شاوولـله یدی. گاه ساحیلگه کیلیب اوریلگن ایرکه تؤلقینده ی ایشیتیلر- ایشیتیلمس گولـله شیب قؤیه دی، گاه جیم اؤیله نیب قالیب، ساغینه ساغینه یوره گی قان بؤلگنده ی، الـله نیمه لرنی ایسلب خؤرسینیب، یولقینگن شمال بولوت هیده ب، یاغمیر هیده ب، بوتاقلرنی ایگیب یوبارگنده، تیره کلر بیر-بیریدن مدد آلیب: سیندیریب بؤپسن،دیگنده ی بدتر اؤجرلیک قیلیب، زرده بیلن تؤلغه نیب قؤئیشه دی».
بو بدیعی قاچیریملردن کیئین یازووچی جلوه دار قؤشتیره ک نینگ سیر-اسراریدن سؤز آچه دی :
«هو انچه کیئین ایسیم کیریب اولغه یگنیمده، مین بو تیره کلرنینگ سیر- اسراریدن واقف بؤلدیم. تؤرت تامانی آچیق بلند تیپه ده تورگنیدن، بولر دایم شمال اؤقیگه تؤلغه نیب هوانینگ هر بیر اؤینیگه جواب قئتریب توریشگن. تینمه ی شاووللب، مینگ آهنگده آواز چیقریب توریشلری هم شوندن».
یـازووچـی نظـریـــدن بـو درختلــرنینگ، جانلــی مخلوققه اؤخشب ینه الـله قنده ی سیرلری بار:
«کؤز آلدیمگه ایرتکده گیده ی بیر عالم کیلیبتدی- یو، لیکین بیر نرسه ایسیمگه کیلمه بتدی. بو تیره کلرنی کیم اؤتقزگن؟ او قنده ی امیدلر بیلن اؤستیرگنینی اؤیله مبمن».
مینینگ قره شیمچه بو قؤشتیره ک اؤشه دوئشون و آلتین آیلر ایدی. بودرخت زمینی بؤلسه قیرغیز خلقیدیر. چینگیز ائتماتوف اثرنی یازه یاتیب، کؤنگلیده،انه شو غایه لرنی تؤگکـّن بؤلسه عجب مس.
«بیرینچی معلم» ســاویت حکـــومتی گورکوریب،قنات یائیب رواجلنه یاتگن بیر دورده یازیلگن. ساویت حکومتی بدعتگه قرشی، بیراق، یازووچی رواجله نیش طرفداری دیگن غایه نی هم إیلگریلگه سورگن بؤلیشی هم ممکن. «بیرینچی معلم» قصإه سیده لینین بیش -آلتتی مرته تیلگه آلینه دی. مکتبده، اؤقیش باشیده لینین نینگ صورتی یؤلباشچی صفتیده شاگردلرگه کؤرسه تیله دی، کیئینراق، ایسه اونینگ اؤلیمی خبری قلمگه آلینه دی. بو خبرگه اؤکینیش روحی افاده لنگن.
اثر شونده ی خلقچیل و عموم بشری غایه لر بیلن سوغریلگن کی، هیچ بیر شخص و مفکوره اونگه سایه ساله آلمه یدی.