اؤزبیک ادبیّات شناسلسگیده ایستیتک نقد گه تینگ توشونچه علمی قبول قیلینگن ایمس.شونـــــگه قره می،بوتوشونچه نفاست شناسلیک،نفیس صنعت،گؤزه للــــــلیک صنعتی کبی عباره لربیــــــلن افاده قیــــــلیــــنه دی. بوادبی اتمه حقده گپ کیتگنده،عالملر فارس تیلیده گی زیبایی شناســــــی/ جمالشناسی، دیگن سؤزلر دن استفـــــــــاده قیله دیلر.کمینه،ایستیـــــتیک/ اتمه سی بیلن بیـــرگه کؤرکشناسلیک سؤزی قؤللشینی معقول تاپدیم.اما،ایستیتک اتمه بو بوتون دنیا تیـــــللریده فعــــال إیشله تیلیب کیله یاتگن تیرمیندیر.
نقدنینگ بو توریده بدیعی اثرافاده قیله یاگن مضموندن قطعی نظر،اونینگ اصالتی،جوهری اؤرگه نیله دی. یعنی،اثردن هیچ قنده ی منفعت کؤزده توتیلمه یدی. باشقچه ائتگنده، بو نقد طرفـــدارلری صنعتنی فقط گینه صنعت بؤلگنی اوچون سویلشی،مقته لیشی ،ارداقله نیشی و اولوغلـــــله نیشی کیره ک، دیب بیله دیلر.هنر(صنعت)هرقنده ی دغده دغه لردن خالی بؤلیشــــــــی کیره ک،دیگن قره ش ایستیتیک نقد نینگ باش پرنسیپینی تشکیل بیره دی. بویوک آلمان فیلسوف وشاعری گویته:
«صنعت فایده و منفعت کیلتیریشی بیلن- آق،اؤزی نینگ گؤزه للیگی و بهاسینی یؤقاته دی .صنعت نینگ بیردن- بیر فایده سی اونینگ گؤزه للیگی»- دیگن ایدی. ینه ایستیتک نقـــدده،صنعـــتکاردن شخصی(اؤزینیکی) بؤلمه گن گؤزه للیکلرنی بیان قیلیش وچیزیب بیریشی طلب قیلینه دی.ایندی،صنعت(زلال سوده چؤمیلیب تورگن آلماس بدن گؤزه ل نینگ تصویری هم )اثری شهوانی حرسنی باسیب توریشگه خذمت قیلمیدی.دیمک،ایستیتیک تنقیدچیلری کــؤز قره شیچه، صنعت هـــــیچ قچان اخلاقی، فلسفی ،سیاسی واجتماعی غایه لرگه خذمت قیلمسلیـگی لازم . بیرار- بیر صنعت اثری (کوی- موسیقه،هیکلتراشلیک،رقص،شعر...)بیرینچی گلده انسانـــــــده گؤزه للیک حســـــسنی اؤیغاتیشی کیره ک. بونظریه طرفدارلری،شعرنی مشکل بیر صنــعت وایدآل گؤزه لــلیک نینگ بیانی دیگنلر. اونی اعوام وعادی خلق توشنیشدن عاجز دیب حسابله گنلر.چیندن هم صــــنعت کیشیگه بارلیقنی حسّی انگلشگه،توشونیشگه،ادراک قیلیشگه اونده یدی.بیر سؤز بیلن ائتـــــــگنده، کؤرکشناسلیک گؤزه للیک حقیده گی قره شدیر.اوخواه طبعیی گؤزه للیک بؤلســـین، یا خود صنعت اثری. گؤزه ل صنعت،اصلیده،گؤزه للیک نینگ صنعتکار مییه سیده قیته مجسسم بؤلیشدیر. بدیعی اثرنی ایستیک نقد قیلیش کیینگی عصرلر محصولی بؤلیشیگه قره می، بو قره ش نینگ عنصرلرینی اؤزبیک ممتاز ادبیّاتیمیزدن- ده إیزلب تاپیش ممکن.
-اخلاقی نقد
نقدنینگ بو توریده عایله وجمعیتده گی موجود اخلاقی قدریتلراساس قیلیب آلینه دی.شعردن مقصد نفســــنی صافــلش و پاکلشدیر. بوقره شده کیشی نینگ یخشی خـُـلق واخلاقی یشش طرزیگه ایگه بؤلیشی جوده مهم. عین پیتده ایجادکارلر انه شو خصلت وفضیلــتــلرنی صنعتگه آلیـــب کیریشی، یوقتیریشی اساسی مساله دیر.شاعر وصنعتکاردن انسانـــــــــلرنینگ اخلاقی قدرریتلری حرمت قیلینیشی وبدیعی اثرلرده انعکاس تاپتیریلشی طلب قیلینه دی.اما،شونی هم اونوتمــــــسلیک کیره کی،اخلاق اؤزی نسبی توشونچه. بیرخلق وجمعیتده اخلاق حسابلنگن نرسه لر باشقه بیرجمعـیت اوچون اخــــلاق سنه لمسلیگی ممکن.دئیلیک،غرب جمعیتده اعیال نینگ بیگانه ایرککلر بیــــــلن اؤپــــــــیشیب سؤره شی نورمال حالت. بیرآق،افغانستانده ایرککلرنینگ اؤپیشیب احوال سؤره شیشی غرب وامــــــریکا جمعیتی اوچون عادی حالت حسابلنمیدی وهاکذالر. ینه افغانستانــــده اعیال نینگ آتینی توتیــــــش مقبول حالت ایمس .عکسینچه بونرسه گه زمانــــــــوی مملکــــتلرده نورمال حلت دیب قره میدیلر. حجاب مساله سیی هم شونگه اؤخشش. بو موضوعده إیسته گنچه سؤز یوریتیش ممکن. اؤزبیک کلاسیک ادبیاتیده، ایجادنینگ بو توری(اخلاق بؤییچه یازیش)کینگ قولاچ یایگندیر.اخلاق مساله سنی قلمگه آلمه گن شاعرنینگ اؤزی یؤق.بیرآق،هجویه یؤلی بیلن ادبیّات تاریخده ائتیلگن شعرلرهم بارکه،اولرنی اخلاقی نقد نقطه ی نظردن بوتکول قبول قیــلیب بؤلمیدی.چنانچه اتاقلی شاعر مولانا مقیمی نینگ «اولیا» شعریده منه بو بیتنی اوچره یدی:
توبه دینگ آْخرزمانده چیقسه بو ینگـــــلیغ نی باک،
هر... گـــــــه عاشق -اوهر... گــــــــه خؤشدار اولیا.
شاعر کیلتیرگن سؤزلرنی یازیش ادبدن بؤلمه گنی اوچون اولر اؤرنیده نقطه لر قؤییب کیتدیک. علیشیر نوایی وظهیرالدین محمّد بابرلرنینگ ادبیّــتگه نسبتن،اخلاقی قره شلری کــؤپ هم فرق قیلمیدی.نوایی،«مجالس النفایس»اثریده تیموری شهزاده لردن میرزاعبدالطیف حقیده شونــــده ی دیـــــــب یــــــــــــازه دی:
"سودایی مِجاز و وسواس طبع ودیوانه وار کیشی ایردی.اؤزگه داغی، بد فعللیقلری(یامان فعلی) بارایردی کیم،ذکریدین بی حجابلیق لازم کیلور(ادبسیزلیک بؤله دی).اؤتر دنیا مصلحتی اوچون دانشمندو پادشاه آته سین اؤلتوردی...اماّ طبع نظمی بار ایردی وشعرنی آبدان ائــــــــــــتور ایــردی". (167- بیت) بویوک نوایی ایجادیده کؤپلب اجتماعی ، اخلاقی مساله لر قطاری ادب وکمترلیک یؤقـــــــاری درجه ده اولوغلنگن.نوایی اؤزی نینگ «حیرت الابرار» مثنوی سیده بو مساله نی شونـــده ی قلمگه آلــــــه دی :
ایلگه شریف بؤلمه دی جاه و نسب،
لیک شریف کیلدی حـــــــیــا وادب.
چونکه، یاغین منبعی اؤلـــدی حیا،
قطره سی تفراغـــــنی قیلور کیـــما.
بـؤلـــــمس ادبسیز کیشـــلر ارجمـند،
پست ایـــتر اول خــَیلنی چرخ بلــــند.
(مکمل اثر تؤپلمی،7-جلد،155-بیت)
آته-آنه نی اولوغلش واولرنینگ خذمتیده بؤلیش اؤزبیک شعریتـــــــیده انچه چقــــــــور إیلدیز
آتگــــــن اخلاق قدریتلردن سنه له دی. آته-آته حقیـــــــده نوایی نینگ دانــــــلیک دفــتریده منه بو مصرعلرنی اؤقیمیز:
بــیری ایــرور مَکرمتی والـــــــــدین،
بـِـیلکه مونونگ قیلماغیدورفرض عین.
بوإیککی نینگ خدمتیــــــنی بیر بیــل،
هرنیــــچه افـــراط ایسه تــــقــصیر بیل.
باشــــــــنی فدائـــــله،اتاقـــــاشـــــیغه،
جسمنی قـــــــیل صـــدقه انابـــــاشیغه.
إیککی جهــــــان نینگ غه تیــلرسین فضا،
حاصل ایــت اوشـــبو أیککیـــسیدین رضا.
تون- کونگـــگه ائـــــله گــــلی نور فـــــاش،
بیریسین بــیل آی، بیریســـــــــین قویــــاش.
ســؤزلریدن چیکـــــمه قـــــــــــالم تشقری،
خــط لریدین قـــــــــــؤیمه قـــــدم تـشــقری.
بؤلـــــــــسین ادب بیرلــه باری خدمتینگ،
خم قیل ادب«دال»ی کیـــــبی قامـــــتینگ.
ســؤنگره رحمینگ سلسله سین قرض بیل،
رحم اؤشـــل طایـــــــفه غه فــــــرض بیل.
سایر ناس إیچره اولــوغ تا کیچــــیک،
یاخود ارا یرده وســــــــط چــــیرگه لــیک*.
کـیم که اولوغـراق انگه خدمــت کیره ک،
اول که کیـچیک را انـگه شفقــت کیره ک.
(مکـــمل اثر تؤپلمی،7-جلد،160-161)
* دوره، مجلس.
معلوم که اسلام دینیده إیچکولیککه رخصت بیریلمیدی. شونگه قره می،ظهیرالدین محمّدبابرشراب إیچیشنی جوده یاقتیرگن.شراب آرقه سیدن بابر بیرا- بیرنا جؤیه إیش قیلمه گن.شراب مجلسیده بی ادبلیک قیلگن،اؤزینی توته آلمه گنلرگه، اومجلیسلرده رخصت ایتیلمه گن. بو مساله ده بابر نهایتده قتتیق قؤل ایدی.نیمه بؤلگنده هم بو نرسه بیر تاماندن اخلاقی مساله لرگه کیره دی. بابررسمی بیرشاهانه مجلسده شرابنی ترک قیلگنینی اؤز«بابرنامه»سیده شونده ی ایسله دی:
«آی نینگ أیگیرمه اوچیده سَیر قیله آتــلندیم.سَیراثناسیده خاطریمغه یتدی کیم،همیشه توبه دغدغه سی خاطریمده بار ایدی،بو نامشرع امر ارتکابیدن الالدوام کؤنگلومده غبار ایدی،
چند باشی معاصـــی مزه کش،
توبه هم بیمزه نیست بیـــــچش.
نیچه عصیان بیله آلوده لیغینگ،
نیچه حرمان ارا آسوده لیغینگ.
نیچه نفسینگغه بؤلورسین تابیع،
نیچه عمرینگنی قیلورسین ضایع
نیت غضـــو أیله کیم یوریـبسن،
اؤلمکینگنی اؤزونگگه کؤوربسین.
کیم که اؤلمک اؤزگه جزم ایتر،
اوشبو حالتته بؤلورسین که نیتر.
دور ایتر جمله مناهــیدین اؤزین،
اریـــتوربرچه گناهیدـــــین اؤزین.
خوش قیلیب اؤزنی بو کیچمک لیکتین،
توبه قیلدیم چاغر إیچمکلیکدین.
آلتون- نقره صراحی یو وایاق،
مجلس آلات تمامین اول چاق.
حاضر ائلب بارینی سیندیردوم،
ترک ایتیب مَینی کؤنگلوم تؤلدوردوم.
بو سیندورولغان آلتون – کوموش صراحی وآلاتنی مستحق و درویشلرغه اوله شیلدی.اول کیشی کیم،توبه ده موافـــــقت قیلیب ایدی ،عسس ایدی. ساقال قیرقماقده وقؤیماقماقده موافق قیلیـــــــب ایدی،اول کیچه سی تانگ له سی بیکلردین وإیچکیلردین و سپاهیلردین وغیری سپاهیلردین اوچ یوزگه یقین کیشی توبه قیلدیلر. حاضر چاغرلرنی تؤکتوروب،بابا دوست کیلتورگن چاغرلرنی بویوردیم کیم،توز سالیب سرکه قیلغیلر. چاغرلرنی تؤککن یرده بیر واین قازدورولدی. نیت قیلدیم کیم،بو وائیننی تاش بیله قؤپارتیب ، بو وائین نینگ یانیده بوقعه ی خیر قیلغیلر». (382-383 - بیتلر)
دوامی بار...