۱۴- فیبروری بابر توغیلگن کون
ینه بیر قوتلوغ سنه آلدیدن
فیبری وری آیی اؤزبیک مدنیتی و ادبیّاتی تاریخیده یارقین و مهم بیر سنه بؤلیب قاله بیره دی. قره نگی، شو آی نینگ باشیده إیککی بویوک ذات آلدینمه-کیئین دنیاگه کیله دی. هیچ کیمگه تینگلشتیریب بؤلمه یدگان بو إیککی ذات: نوایی و بابر اؤزبیک تیلی و ادبیّاتینی کؤکلرگه کؤتردیب، اؤزبیک خلقنی منگولیک مقامیگه آلیب چیقدی. ۱۴-فیبروی کونی بابر دنیاگه کیلگن سنه. بو سنه نی یادله می اعلاجیمیز یؤیق. کیمینه گه اولوغ بابر مزاریگه بیر قاوده گل قؤئیب، احترام بجا کیلتیریش نصیب قیلمه گن ایکن، منه شو چؤلاق قلم بیلن اونینگ خاطره سینی یاد ائله ش بیلن گینه کفایه لنه میز.
ادامه مطلب...
امُیــــدیمــدین مینی خورسنـد ایتگیل - امُیـــدیم شـولـکی امیــدینگگه یتـگیل
علیشیر نوایی
۲۰۱۳-نوایی نینگ توغیلگن کونیگه ۵۷۲ أیل تؤلدی
تاکینتده گی نوایی باغیدن بیرکؤرینیش
اؤزبیکستان پایتختی تاشکینتده هر أیلی تؤققیزینچی فیبروی کونی، شاعر هیکلی پاییگه
قاوده - قاوده گللر قؤئیلیب، توغیلگن کونی نشانله نه دی و احترام بجا کیلتیریله دی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
اوشبو شعر اولوغ بابامیز علیشیر نوایی نینگ توغیلگن کونیگه بغشله نه دی.
ادامه مطلب...
ائتیب ساویمس ترانه سین سین آلیب قوریمس خزانه سین سین
نوایی
علیشیر نوایی توغیلگن کونی آلدیدن کیچکینه ساوغه
ادامه مطلب...
اولوغ سنه آلدیدن
۹-فیبروری نوایی توغیلگن کون
علیشــیـر نوایی سمــــرقنــــدده
علیشیر نوایی تحصیل آلگن مدرسه-سمرقند
ادامه مطلب...
عــالـم اهلـــــی بیلینگیـــز کیم إیـش ایمــس دشمنــلیغ،
یـار اؤلـونـگ بیر- بیرینگیـزگه کـه ایرو یــارلیق إیش.
علیشیر نوایی
اولوغ سنه آلدیدن
۹-فیبروی نوایی توغیلگن کون
بوکون بوتون انسانیتگه مبارک بؤلسین!
میرزا اولوغبیک حقیده نوایی سؤزلری
علیشیر نوایی
میرزا اولوغبیک
یــــولدوزلر بیلن سؤزلشگن ذات
اولوغبیک لقبی، اصل اسمی محمّد تراغای. بو تیموری شهزاده حاضرگی ایران نینگ سلطانیه شهریده شاهرخ میرزادن دنیاگه (133۹م)کیله دی. میرزا اولوغبیک 17 یاشیده تورکستانده پادشاه لیک تختگه مینه دی. یولدوزشناس لیککه عاید «ذیج کؤره گانی» جدولینی توزدی؛ اولوغبیک 1300ته یولدزنینگ سماده گی موقعی و حالتینی انیقله لی آلدی. کایناتنی اؤرگنیش مقصدیده رصدخانه هم قوردیردی. 40 أیل سلطنت قیلگن بو بویوک استرانوم عالم اؤشه دور روحانیلرنینگ فتواسی بیلن، ۱۴۴۹-أیلی اؤغلی عبداللطیف تامانیدن سمرقند یقینیده گی دمشق دیگن یرده اؤلدیریله دی(۱۴۴۹). اولوغبیک نینگ قتل قیلیش فتنه سیگه، شیخ خواجه عبیدالله احرار نینگ رولی کتته بؤلگن (عبدالروف فطرت). اولکن یر- مُلک ایگه سی بؤلگن، اؤته متعصّب بو شیخ اولوغبیک نی "شیطان علمینی اؤرگنوچی دهری" صفتیده عیبلب، اونگه قرشی خلق آره سیده فتنه قؤزغه ته دی. اؤزینی کمالات، کرامات ایگه سی، دیب بیلگن بو خرافی شیخ کؤپلب بوزغونچیلیکلر گه هم سبب بؤله دی. قیزیغ جایی شونده ی کی، خواجه احرار هر خیل حیله إیشله تیب، باشقه تیموری زاده لر اعتبارینی قازنیشگه الگوره دی. حتا، ظهرالدین محمّد بابر چقور اردادت و حرمت یوزه سیدن بو صوفی نینگ «والدیه» رساله سینی شعری یؤسونده اؤزبیک تیلیگه اؤگیرگن. خواجه عبیدالله احرار مساله سیده، حاضرگی کونده اؤزبیک ادبیّاتشناسلری آره سیده یگانه فکر یؤق. ائریملری حاضر هم خواجه عبیدالله احرارگه کراماتلی ولی صفتیده قره یدیلر.
تصویر-سمرقنده گی میرزا اولوغبیک رصدخانه سی
نوایی اولوغبیککه کیچک زمانداش حسابله نه دی. میرزا اولوغبیک قتل (1447) قیلینگنده، علیشیر نوایی اتیگی بیش یاشده ایدی. سلطان ابو سعید هرات تختینی ایگللب، شفقتسیزلرچه سیاست یوریته باشله یدی. بو ظالم حکمراندن نوایی گه هم جوده کؤپ زیان- ضرر یته دی. آته سی نینگ مال-ملکینی سلطان ابوسعید تارتیب آله دی. علیشیر نینگ حیاتی خوف و خطر آستیده قاله دی. شرایطدن ناراضی علیشیر17 یاشیده هراتنی ترک قیلیب سمرقندگه(1566م) باره دی و او یرده تحصیل آلیشگه کیریشه دی. بو پئت، اولوغبیک نینگ اؤلدیریلگینگه ایندی 17أیل بؤلگندی. نوایی چمه سی تؤرت أیل سمرقنده قالیب اؤز دوری نینگ بیلیمدانلریدن علم و کمال اؤرگندی؛ علیشیر سمرقند ادبی، علمی محیطیده تحصیل کؤره یاتگنده، اولوغبیک نینگ هلاکتیدن خبردار بؤلگن؛ بویوک عالمنینگ فاجعه لی اؤلیمیدن علیشیرنینگ إیچی تؤله درد ایدی. او سمرقنده لیگیده و اوندن کیئین هم اولوغبیک فاجعه سیگه انیق- تینیق مناسبت بیلدیرمه یدی. آره دن 45أیل اؤتیب، «فرهاد و شیرین»داستانینی (۱۴۸۴)یازه یاتگنده، نوایی داستان نینگ شاه غریب میزاگه بغیشلنگن 53- بابیده، اؤلوغبیکنی ایسله یدی. و کیئین راق 59 یاشیده (1498) میرزا اولوغبیک نینگ علمیتی، عقل و کمالی، فضیلت و دانالیگینی یوقاری بهاله یدی.
نظرگه توشگن شاه غریب
ابوالفوارس(چاپنداز) لقبی بیلن مشهور بؤلگن شاه غریب میرزا حسین بایقرانینگ 14اؤغلیدن بیری ایدی. غریبی تخلصی بیلن اؤزبیک، فارس تیللریده معنالی شعر یازیب، نوایی نینگ نظریگه توشه دی. علیشیر نوایی«خمسه» ترکیبیگه کیروچی «فرهاد و شیرین»داستانیدن، بو شهزاده گه بشغلب بیر باب اجره ته دی. شو بابده نوایی شاه غریب میزراگه علم اؤرگنیش باره سیده نصحت بیریب، اؤگیتلر ائته دی. بو بابگه نوایی شونده ی مقدمه یسه یدی:
«سلطنت شجره سی نینگ ثمره سی و خلافت باغی نینگ شجره سی، هدایت اوجیده منزل ایتگن، تملــّق نینگ نهایتیغه یتگن ، ریا قصری بنیادین قؤنقرغان ، بلاغت ایوانیده آت چیقرغن، یعنی سلطان زاده دی عالم ابوالفوارس شاه غریب بهادر خلده دولتهُ مدحید بیر نیچه سؤز سورمک ونصحت آمیز نکته لر عزضغه تیگورمک، امید اولکیم بو شهوار دُرلرنی توفراغدین آلغی و اداسیده قولاغ سالغی، بلکه اول گران مایه گوهر لرنی قولاققه سالغی». مضمونی :
(« سلطنت سلسله سیدن کیله یاتگن شهزاده و وارثلیک تختی نینگ دوامچیسی، هدایت چؤققیسیدن جای تاپگن، مقتاولرگه لایق، ریا و یالغانلردن أیراق (توشگن) ، بلاغت(یتوکلیک) بابیده شهرت قازانگن، یعنی دنیاگه آتی کیتگن سلطان(حسین بایقرا) فرزندی و بهشت مانند دولت ایگه سی، شاه غریبنی مدح قیلیشگه سؤز ائتماق، اونگه نصحیت آمیز اؤگیتلرنی توشونتیریشدن امیدیم شوکی،( شهزاده) بو إینجوگه اؤخشش سؤزلریمنی یرده قالدیرمی، ایشیتیگه نه فقط قولاق توتماغی کیره ک بلکی، اوشبو بی بها گوهرلریمنی قولاقلریگه قویماغی(هم لازم)»). نوایی شاه غریبگه قره ته:
قویاشگه اؤخشب نور ساچماقچی بؤلسنگ، بیلیم اؤرگن، سیندن آدملر منفعت کؤرسین، ایل-یورت خذمتیده بؤلگین،- دیدی.
قویاشلیک إیسته سنگ کسب کمال ایت،
کمال ار کسب ایتـــر سین، بی ملال ایت.
کیشـــــی تعلیمــــــدین تاپســــه ملالت ،
تاپر علـــــم اهلـــــی آلـــــــینده خــجالت.
کیشــــــی فرضــــــاً عوان وظالــم اؤلسه،
ولیکین نکــــــته دان وعــــــــالم اؤلســــــه.
بیراو کــــــیم عــــــلم إیله بــــــؤلدی برومند،
انگه کیم وارث اؤلــــــدی بؤلـــــدی فرزنـــــد.
ایــــرورسین شـــــاه- اگــــرآگاه سین سین،
اگـــــر آگاه سین سین- شـــــاه سین سین.
شو اؤرینده نوایی شاه غریبگه نصحت بیرارکن، سلطتان اولوغبیکدن عبرت آلگین، انسانیت تاریخیده عالم پادشاه لر کم اؤتگن، هر إیککی مینگ أیلده دنیاگه کیله یاتگن عالم و دانشمند پادشاهلر سین اوچون یؤلچی یولدوز بؤله دی،-دیه اوقتیره دی. و میرزا اولوغوبیک نینگ بیلمی، استره لوژیک ساحه سیده قیلگن إیشلرینی فخر إیله تیلگه آله دی. و کوینچک لیک بیلن اینچلی اؤلیمنی ایسله یدی:
تیمورخان نسلــیدین سلـــطان اولوغبــیک،
کـــــه عالــم کؤرمه دی سلطان انینگدیک.
انینـــــــگ ابنـــــــای جنسی بــؤلدی برباد،
کـــــــه دور اهلی بیـــــــرینی ائله مس یاد.
ولیـــک اول، علم ساری تاپتی چون دسـت،
کـــــــؤزی آلینده بــــــــؤلدی آسمان پست.
رصــــــــد کیم باغلــــــه میش- زیب جهاندور،
جهان إیچــــــــره ینـــــــه بیر آسمــــــــاندور.
بیلیـــــــــب بـــــــو نـــوع علـــــــــم آسمانی،
کـــــــــــــــه انـدین یـــازدی«ذیج کؤره گانی».
قیـــــــــــــــامتغه دیگونچـــــــــه اهــــــل ایام،
یـــــــازرلر آنینــــــــــگ احکامیـــــــدین احکام.
بیلیک گــــــــرچـــــــــه کؤرونور کــؤزگه زینت،
ولی شـه لرغـــــه باردور اؤزگـــــــــــــه زینت.
علیشیر نوایی شاه غریب میرزاگه اؤگیت ائتر ایکن سؤزیده بونده ی دوام ایته تی:
وگر علم إیچــــــره بؤلمی بیرگه قانع،
بَــزیدیـــــــن بحرور بؤلسنگ نی مانع.
ولیکین طب و حکمت هــــم ایرو خوب،
که صحّتدور کیشی جسمیده مطلوب.
نظــــــرقیل کیم، آلیب نیتـــتیلر آخر،
نیکیم بــــــارین سالیب، کیتتیلر آخر.
الـــرخـــود کیتتیلر گرکیچ ، اگر بات،
ولـــــی قالــــدی الردین دهر ارا آت.
بو ات گر یخشیدور، یاخود یاماندور،
قیلورغه آنی باعث ،کؤر نی فندور.
قیو فــــن کیم شروع ایتمکلیک انـده،
کیشیدین یخشی آت قالغی جهانده.
قیـله آلغانچه اول بؤلسون شعارینگ،
کـــــــه یخشی آت قالغی یادگارینگ.
وگــــــر حکمتقــــه بؤلسه التفاتینگ،
که بـــــؤلسون نوح عمریچه حیاتینگ.
مفـــــید اشیاغه دایم اشتـــغال ایت،
ولـــــــی بار ایشده میل اعتدال ایت.
نی کیم بؤلسه مضر بؤلغیل اهراسان،
کـــــه بؤلغی طبعینگه مشکللر آسان.
نی کیم بــــــؤلسه مجــــازینگغه گوارا،
انگه کـــــؤپ میــــــل قیلــــمه آشکارا.
بو سؤزنی اهل حکمت دیبدورور خوب،
«یمــــاندین آز به کیم یخشیدین کؤپ».
قیـــــو ظلــــــم ائله دی قی بیر عدالت،
نــــی إیشگــــــه ائله دی هر بیر دلالت.
نــــی إیشــــــــدین مملکت آباد بؤلدی،
قیـــــو إیشــــــــدین اولوس برباد بؤلدی.
نیــــــدیــــــــن تاپتی ممالک استقامت،
نی إیشــــــدین ایلگه یوز لندی سلامت.
نـــی إیش هر شاه نینگ بؤلدی صفاتی،
کـــــه قــــالدی عالم إیچره یخشی آتی.
تاپیبـــــدور دفعه- دفعه بـــــــارچه تحریر،
چـــــوسالغونگــــــدور نظر باریغه بیر-بیر.
شـــک ایرمس انگله بان روشن ضمیرین،
انگـــــه میــــــل ائله گـــی رأی منیرینگ.
کــــه بو عالمـــده بارچه سودینگ بؤلغی،
ینــــه عالمـــــــده هم بهبودینگ اؤلغی.
نیچـــــوک کیــم شاه تاپمیش دین ودُنی،
سنــــگه هم یتگی اوشبو إیککی معنی.
بـــــوإیککــــی إیشنی گر قیلسنگ توقع،
نـــــی إیــش کیم شه قیلور قیلغیل تتبع.
بو مـــــعنلرکه خــــــامه امــــدور قمکش،
اگر خـــــود کیلــمه ین طبعینگغه ناخوش.
شـــــک ایرمســــــــدور که هنگام حوایج،
عمـــــلغه کیلـــــــــتوروب ، تاپقونگ نتایج.
یتــــــورسه نفـــــــع کللی هـر بیر ارشاد،
مینینگ روحــیم دعادین قیلغا سین شاد.
سنــــــگه بـــــو پند هــــــردم نفع بیرگی،
دعـــــا قیلسنگ منــــگه هم نفع بیرگی.
کیتور ساقی ، می وکرنگلومنی شاد ایت،
قــــــدیمـــــی قوللغوم حقـــّینی یــاد ایت.
إیشیــــــم چــــــون پنـــــد بیرمکتور پیاپی،
ایشت پـــــند ومنــــــگه تـوت بیر قدح می.1.
علیشیر نوایی اؤزی نینگ«مجالس انفایس» اثریده هم میرزا اولوبیکنی مقتب، اونینگ علم و کمالیگه إیلیق سؤزلر ائته دی:
«میرزا اولوغبیک- دانشمند پادشاه ایردی. یتتی قراعت بیله قران مجید یادیده ایردی. هئیت وریاضینی خوب بیلور ایدی. انداقکیم، ذیچ بیتیدی و رصد باغله دی و حالا انینگ انینگ ذیجی آره ده شایعدور. باوجود بو ملالت گاهی نظمغه میل قیلور. بو انینگدورکیم:
هر چنــــد ملــــک بـــــه زیر نگین تــــــــست
شوخی مکن کی، چشم بدا در کمین تست».2.
_________________ـــــــــــــــــــــــ
1. خمسه «فرهادو شیرین »- 53 باب.
2.«مجالس النفایس»- یتتینچی مجلس.
سوال و جواب
حرمتلی اؤقوچیلر!
ایرانلیک آذری قرداشلریمیزدن هم ویبلاگیمیزگه وقت -وقتی بیلن سواللر کیلیب توشه دی. یقینده "اؤزبیک تیلی"ویبلاگیمیزگه جناب ایلچی بئی بندر انزلی فارس تیلیده قوئیده گی سؤراقنی یؤللبتدیلر:
|
سلام یولداش خواستم ببینم زبان جغتایی امیر علیشیر نوایی با زبان اوزبکی چه نسبتی دارد؟ در ضمن لغت نامه ای به آثار تورکی جغتایی نوایی به غیر از سنگلاخ داریدسراغ دارید؟ راهنمایی ام کنید ساق اولون منه ده باش ویرین. |
جواب
قرداش گرامی!
طوریکه میدانید چیغتای(1242-؟) فرزند دوم تموچین/چنگیزخان(1155-1227م) موغول میباشد. چنگیزخان بعداز آنکه سرزمینهای زیادی را زیر سیطره ی خویش در آورد، بخشهای این قلمرو وسیع را بین فرزندان خود تقسیم نمود. یتتی سوو، ماورالنهر(آسیای میانه) و شهرهای ، بدخشان ، غزنین تا حدود سند از طرف پدر به چیغتای خان بخشیده(1224م) شد. چیغتای خان بلافاصله اداره ی این جاها را بدست خود گرفت. بخش اعظم مضافات، متصرّفات و باشنده گان آن مناطق، بنابر رسم آن روزگار( بعدها نیز تقسیم اموال، غنایم و سرزمینها بین فرزندان یک حکمروا امر معمولی بود) به اولوس چیغتای مسمی شدند. چون چیغتای خان بر قانون یسای چنگیزی نیز نظارت کامل داشت، دستورات او در بین مردم یک امر انکار ناپذیر تلقی میشد. زبان مردمان( زبانهای تورکی، فارسی تاجیکی ودیگران)این سرزمینها به اجبار به زبان چیغتایی مسمی شدند. این اسم غلط و تعبیر نادرست از طریق تاریخنگاران و ادبا به متون قدیمی (تاریخی و ادبی) راه یافت. در نتیجه یک غلط مشهور یعنی همین «اولوس چیغتایی» و «زبان چیغتایی» در منابع رونما گردید، متاسفانه این علط فاحش در بین بعضی از نویسنده گان تا بحال بکار برده میشود. سخن سرایی بزرگ و فناناپذیر ما علیشیر نوایی و دیگران نیز به اشتباه و یا به اجبار این غلط مشهور را در آثار خود بکار بسته اند.
پر واضیحست که میان زبان یک قوم، مللت و یا یک شخصیت تاریخی (چیغتای خان) هیچ نسبتی، پیوندی وجود ندارد، اینها دو مساله جداگانه اند. این راه هم نیک میدانیم که زبان را شخص بوجود نمی آوارد. بلکی، زبان در اثر قانونمندیهای درونی خویش در میان گویشوران یک قوم و یک تیره در درازای تاریخ، بطور تدریجی عرض اندام مینماید. هیچ زبانی از طرف یک فرد، یا یک حکمروا یکشبه بو جود نمی آید. بنابراین مسمّی کردن «زبان چیغتایی؟» به زبان اوزبکی آنزمان، از طرف بعضی تاریخ و تذکره نگاران بی اطلاع، بخصوص درج آن در آثار علیشیر نوایی یک اشتباه محض است. و ما نباید این خطای بزرگ را در این عصر و زمان نباید بکار ببریم.
زبان نوایی و زبان اوزبکی در اصل یک زبان بوده و میباشد. در این شکی باقی نمیگذارد که زبان آثار علیشیر نوایی سد درسد بر بنیاد زبان اوزبکی قرن پانزده هم بناشده است. زبان اوزبکی و زبان علیشیر نوایی هیچ ربطی، مناستی با نام چیغتای فرزند دوم چنگیزخان مغول ندارد.
قرداش عزیز! در بخش دوم سوال تان نیز پرسیده بودید:
در ضمن لغت نامه ای به آثار تورکی جغتایی نوایی به غیر از سنگلاخ
داریدسراغ دارید؟
بلی، تدوین اشعار علیشیرنوایی و شرح لغات مشکل آثار نوایی در میان ارادتمندان وی از دیر باز بدین سو آغاز یافته بود. در این راستا بسیاری از فرهنگ نویسان دست بکار شدند، لغت نامه های گوناگونی را تالیف و ترتیب داده اند. فرهنگهای که در عرض پنج سده ی گدشته بالای آثار نوایی نگاشته شده اند از این قرار اند:
- فرهنگ «لغت نوایی» در سال ۱۰۹۹،توسط علی شاملو نگاشته شده است؛
- فرهنگ«سنگلاخ» نویسنده ی این لغت نامه، میرزا مهدی خان استرابادی میباشد؛
- فرهنگ«بدایع الغات» طالع امامی هروی. این لغت نامه شامل لغات مشکل آثار نوایی بوده، در اواخر سده ی پانزدهم میلادی نوشته شده است.
- فرهنگ«مباین اللغت» این لغت نامه به سپارش حسین صفوی توسط نویسنده ی نامعلوم تدوین گردیده است.
- فرهنگ«لغت ترکی»(؟)؛
- فرهنگ«ابوشقه» بیشتر از 2000 لغت مشکل آثار نوایی را در بر میگیرد، تا حال معلوم نگردیده است که،نویسنده ی این لغتنامه کیست؟
- فرهنگ «لغات اتراکیه»، در سده ی 19میلادی نگاشته شده، نویسنده ی آن فتح علی خان قاجار میباشد.
- فرهنگ دو جلدی«لغات چیغتایی و تورکی عثمانی» نویسنده ی این لغت نامه شیخ سلیمان بخاری میباشد. این فرهنگ شامل شرح اضافه تر از 8000 واژه را در بر میگیرد؛
- فرهنگ «کیلورنامه» محمّد یعقوب چینگی در هندوستان نگارش یافته است؛
- فرهنگ«خمسه با حل الغت» نویسنده این فرهنگ معلوم نیست. کتاب بین سالهای 1845-1848 نوشته شده، این لغتنامه به شرح وبیان واژه مشکل داستانهای «سبعه سیّار»،«لیلی و مجنون» و « سدّ اسکندری» " حمسه" نوایی را در بر میگیرد؛
- فرهنگ «لغت ترکی» فضل الله خان، بخشیده شده به شر ح لغت مشکل آثار نوایی؛
- فرهنگ« شرقی ترکی لغت» پوفی، دی کورتی، این فرهنک در سال 1870در پاریس تالیف گردیده، شامل شرح بیش از شش هزار لغت آثار نوایی میباشد، به زبان فرانسوی ترتیب داده شده است.
- فرهنگ لغات«امیر نوایی»؛
- فرهنگ« در بیان لغات نوایی»؛
- فرهنگ« حل لغت چیغتایی خمسه نوایی» به شرح بیش 8000 واژه میپردازد
- «در بیان لغت نوایی» ؛
- فرهنگ «حل لغت چیغتایی خمسه نوایی» ؛
- فرهنگ «نصاب نوایی»(؟)؛
- «منتخب الغت» محمد رضا خکسار ؛
- «مقالید ترکیه» تواسط فتح علی سپانلو نوشته شده است؛
نگارش این سلسه فرهنگ ها در قرن گذشته نیز ادامه یافت، در اوزبکستان شوروی و در روسیه فیدارتیف و در بعضی کشورهای اتحاد جماهیر شوری سابق در راستای شرح لغت مشکل آثار نوایی چندین فرهنگ نوشته شد که شرح هر یکی از آن درحوضله این مقاله نمیگنجد.
امید است به پرسشهای قرداش گرامی ام پاسخ داده باشم. اگر از لابلای نوشته های من موارد سوال بر انگیزی پیش آمد، به جواب آن خواهم پرداخت. چون، این ویبلاگ تنها به زبان اوزبکی اختصاص دارد، در حالات اثتسنایی به زبان دری فارسی نیز مطالبی ارائیه خواهد شد.
ایـپــیکــور/ایپیقور
میناکیفگه مکتوب
دانالیک یاش - قریگه بیردیک یره شه دی. دانشمندلیکنی إیزله شده یاشنینگ اهمیتی یؤق. اخیر، کؤنگیلنی ساغلام توتیش نینگ ایرته - کیچی بؤلمه یدی- کو! حیاتنی اؤرگه نیش، فلسفه نی انگلشنینگ وقتی هلی یتیب کیلمه دی یاکی اؤتیب کیتدی، دیئیش بختیارلیکنی بای بیریش یا اونی کیچیکتیریش بیلن برابر. شو سببلی، یاش و قری دانشمندلیکنی إیزله ماغی درکار. یاش بؤله توریب هم دانا بؤلیش ممکن. بیز شعوریمیزگه بختیارلیک آلیب کیله دیگن إیش بیلن مشغول بؤلیب، خاطر جمعلیککه ایریشه میز.
ادامه مطلب...
کیملر ضیالی دئیله دی؟
ضیالی، آیدینلی یاکی اینتیلیکتوال سؤزی، توشونچه لری بیلن کؤپچیلیک ته نیش. بو سؤز و توشونچه لرگه، اؤزبیک تیلیده گی فرهنگ و لغتلرده، انسکلوپید یه و باشقه تورده گی ادبیّاتلرده هیچ قنده ی ایضاح بیریلمه گن. سیز و بیز بیلگن اینتیلیتوال جریان و ضیالی قتلم ،جهان تمدّنی تاریخیده اوزاق تاریخگه ایگه بؤلیب، بو آقیمده علیحده مهم اؤرین توته دی.
ادامه مطلب...
علیشیر نوایی تیموریلریدنمی؟
وفا بوسـتان نینگ داستـان سرایی،
ملامــــت بلبـــــلی، یعـــنی نــوایی.
علیشیر نوایی نینگ کیلیب چیقیشی، آته - آنه سی، اکه- اوکه سی و قالگن یقینلری خصوصیده کؤپ هم معلومات ایگه ایمس میز. بیر سؤز بیلن ائته دیگن بؤلسک، بو مساله هلی چقور و تؤله- تؤکیس اؤرگه نیلمه گن. ائریم تذکره و تاریخی اثرلرده بو خصوصده بیریلگن معلوماتلر هم یترلی ایمس. اگر، کیله جکده إیزله نیلسه، قیسی دیر منبعلرده بو باره ده ینه قؤشیمچه معلوماتگه ایگه بؤلسک عجبمس. بوگونگی مقاله ده اولوغ متفکّر نینگ نسبنامه سیگه عاید معلوماتنی عینن نوایی نینگ اؤز اثرلریدن قیدیریشگه حرکت قیله میز.
ادامه مطلب...
چارلاو و چَقیریق
کیلینگ تیلیمیز حقیده قیغوره یلیک
یا حیات یاممات!
عزیز تیلداشلر!
کؤپدن بیری کؤنگلیمده تویب یورگن بیر اؤی و فکرنی آچیق-آیدین ائتیش زمانی یتدی، دیب اؤیله یمن. سیز عزیزلر هم بو اؤی و فکرگه قؤشیله سیز، دیگن امیدده من. منه قیرق أیلدیرکی، آنه تیلیمیزده یازیش امکانیتیگه ایگه بؤلیب، یخشی- یامان یازیب کیلماقده میز. تن آلیب ائتیش کیره کی، معنوی یوتوقلر بابتیدن هیچ نرسه گه ایریشه آلمه دیک. آنه تیلده بیلیم و معرفتگه ایگه بؤلیش بیریاقده تورسین، برچه یازیب کیلگنلریمیز عادّی سواد طلبلریگه هم جواب بیرمه یدی. مونچه لر اؤتمسله شیب قالیشیمیزگه بیردن - بیر سبب عرب یازووی، دیب اؤیله یمن. خوش، نیمه قیلماق کیره ک؟ شو احوالگه مبتلا بؤلیب یاته بیریشمی یاکی، کتته قدملر کؤتریب، آلغه تامان سیلجیش ضرورمی؟ تنلاو و اختیار سیز و بیزده!
ضعیفلر صحنه دن کیتیشگه محکومدیرلر. باشیمیزگه شونده ی کون کیلیب توریبتدی. بس شونداق ایکن، عزیز تیلیمیزنی سقلب قاله یلیک، بیزنینگ اؤزیمیزدن باشقه نجات کاریمیز یؤق.
سیز اؤز تیلینگیز و مللتینگیزگه ایگه بؤلییشنی إیسته نگیز کیره ک. إیستک یخشی نرسه، بیراق، بونینگ اؤزی یترلی ایمس. شونده ی ایکن، اؤزبیک تیلی آلدیده إیککی یؤل توریبتدی:
- یاعرب یازوویده إیش یوریتیب بیر یرده توریب قالیش، نابودلیککه یوز بوریشس؛
- یاکی، لاتین یازوویگه اؤتیب، رواجله نیب کیتیش. سیز قی بیرینی تنله یسزله سیز؟
سیزدن التماسیمیز شوکی، فکر بیلدیرینگ، بی فرق قالمنگ. مین شو ساحه نی اؤقیگن شخص صفتیده بار مسولیتنی بؤینیمگه آلیب ائته منکی، عرب یازووی - تیلیمیز اوچون نابابدیر. بو یازوو بیلن آلغه سیلجی آلمی میز! امکانیتدن فایده لنه یلیک. لاتین یازوویگه اؤتیش اوچون هیچ قنده ی قانونی تؤسیق یؤق. سیزنینگ حق و حقوقینگیزگه کیره دی. بو نرسه نی مللت و کیللری پارلمانده کؤتریب چیقسینلر. مطبوعاتده یازه یلیک، لاتین یازوویگه اؤتیش دستورینی إیشلب چیقه یلیک، تؤگره کلر تشکیل قیلیب، درسنامه لر توزه یلیک، ادبی انجمنلر اویشتیره یلیک...
مساله گه جدّی یانده شیب، همّه میز بیر یاقه دن باش چیقریب، تیلیمیزگه ترمه شه یلیک، اونی رواجلنتیره یلیک. تا کیم، آنه تیلیمیز اؤز استقبالینی تاپسین.