اوشبو توشونچه ادبیّات، فلسفه، سیاست شناسلیک، سوسیالوژی، روحیّات شناسلیک و بشری بیلملرنینگ دیرلی برچه ساحه لریده اؤزینی نمایان قیلب قیلگن. یؤللاوچیلیک رولینی اؤینه گن؛ تنقیدی تفکّرنی یائیب؛ انسانیتنی اینگ ایزگو مقصدلر ساری حرکتلنتیرگن؛ بدعت و خرافات نینگ اورچیب کیتیشیگه میدان بیرمه گن. تاریخن، هر بیر یورت و جمعیتلرده بو توشونچه نی حیاتگه آلیب کیرگن شخصیتلر بؤلگن. ینه بو سؤز و توشونچه نینگ کشیلیک جمعیتیده إیشله تیش اؤرنی و بجریب کیلگن وظیفه لری بؤله دی. بو خصوصده انتیرنیت ترماقلریدن إیسته گنچه معلومات تاپیش ممکن.
مینینگچه، ضیالی/ انیتیلیتوال توشونچه سی تار و کینگ معناده لر قؤلـله نیله دی. کینگ معناده، سوادسیزلردن فرقلی اؤله راق، بیتیش، اؤقیش و هر قنده ی معلوماتگه ایگه بؤلگن شخص ضیالی سنه له دی. چونکی، اولر قارانغیلیک حکم سوریب تورگن یرلرده، آدملرنی سوادلی قیلیش بیلن کیشیلر اؤرته سیده ضیا تره ته دیلر. باله لرگه ایندیگینه الفبانی اؤرگته یاتگن اؤقیتوچی هم شو معناده ضیالیدیر. چونکی، او هم باله لر مییه سینی یاروغلیک نوری بیلن یاریته دی، منور قیله دی.
باشقه تاماندن بیر پئیت نینگ اؤزیده، آدملر آره سیده، بدعت، دینی، مذهبی خرافاتنی ترقه تیب یورچیلروچیلرهم بار. بولر هم اؤزلرینی اؤزلریچه ضیالی توته دیلر. یالغیز دینی خرافاتگینه ایمس، شونده ی اؤقیمیشلی بؤلگن بعضی آدملر بارکی، اولر اؤته ناباب و جیرکنچ غایه لرنی ایلگریگه سوریشلری ممکن. بولرنی هم ضیالی دیسه بؤله دیمی؟ یؤق البتته. مثال اوچون افغانستانده، هیتلر طرفدارلری بؤلگن بعضی گروهلر «آریانا»، «آریا»، «آریایی» کبی سؤزلریگه زور بیریب یاپیشیب، اؤزلریگه ساخته تاریخ یه سش بیلن آواره. بو سؤزدن اسم معناسیده فایده له نیش تاباره اورچیب بارماقده. حال بوکی، نه «آریانا» دیگن یورت بؤلگن، نه قوم و نه ده شو سؤزنینگ اؤزی تاریخده موجود بؤلگن. یاکی، اوغانلر شعار قیلیب آلگن اؤته خوفلی اوغانلشتیریش سیاستینی آلیب کؤره یلیک. اولر:«هر کیم اوغانستاندن بؤلسه اوغاندیر »(؟)- دیگن غیر منطقی و غیر علمی قره شنی یاقله یدیلر. بو نرسه لرنی آدملر آره سیده یائیب، ترقه ته یاتگن گروهلر، هم اؤزینی ضیالی، دیب بیله دیلر. گپ بو یرگه یتگنده، ضیالی ، آیدینلی سؤزی همّه گه نسبتن هم إیشله تیله بیرمه یدی. بونده، بو سؤز و توشونچه عمومیلیکدن چیقیب، اؤزیگه تار معنا توسینی آله دی. شو جایده آیدینلی سؤزینی چیگره لیب، اونگه انیق تعریف بیریشگه تؤغری کیله دی. خوش، ضیالی و آیدینلی، دیب کیمگه ائتیله دی؟
خیالی دیب اؤز حیاتینی قضا و قدر توزاغیدن، قید و بندیدن قوتقره آلگن، تقدیرینی اؤز قؤلیگه آلیب، باشقه انسانلر فکری ایرکین لیگی یؤلیده تاثر اؤتکزه آلگن شخصگه ائتیله دی. ضیالی کیشلر قنده ی خصوصیتلری بیلن باشقه آدملردن اجره لیب توره دی؟
ضیالی اساسن، حورفکرلیککه سویه نه دی، تنقیدی تفکّرنی اوز قورالی قیلیب آله دی. هر قنده ی دموکرتیک بؤلمه گن توزوم و سیاسی قره شگه مخالفتده بؤله دی. شونینگدیک، هر قنده شخصگه نسبتن تنقیدی مناسبتده بؤلیش؛ آلدیندن تیارلب قؤئیلگن مقدّس نرسه لرگه شبهه کؤزی بیلن قره یدی. واقعه-حادثه لرنی الیهی لشتیریشگه قرشی چیقه دی. غیبلرگه بیریلیب، اؤلیکلردن کرامات کوتمه یدی، موهوماتگه عقل کؤزی بیلن باقه دی؛ معجزه گه إیشانمه یدی. آیدینلی/ روشنفکر عادتده، دنیاوی حیاتنی سیوه دی؛ ادبیّات وصنعتنی یاقتیره دی. اطراف و دنیانی بوت(بوتون)قیلیش و تؤلدیریش، کؤکه لم لشتیریشگه اؤز حصّه سینی قؤشه دی. اونده یره تیوچیلیک روحی کوچلی بؤله دی. تعصّب،تابو و عنعنه لرنی سیندیریب، میستیکه، قاتیب قالگن دینی خرافاتگه قرشی چیقه دی. ضیالی کیشی اؤزیده شکاکلیک حسّسینی پروریشلب، یوز بیره یاتگن واقعه-حادثه لرگه سیرگک لیک بیلن قره یدی. تنقید و اؤزینی تنقید قیلیش روحی کوچلی بؤله دی. عموم بشری غایه لرنی یائیشگه روشنگرلیک قیله دی. روشنفکر اؤز و اؤزگه لر حیاتیگه اؤزینی مسول، دیب بیله دی. ضیالی یاکی روشنفکر ایسکلیک سرقیتلریگه بیریلیب، اؤتمیش پرستلیک قیلمه یدی. خلقلر، مللتلر ارا تینچلیک و تاتولیکنی اوستون قؤیه دی. ایکستیرمیزیمنی قاره له یدی. خلــّـص ضیالی، روشنفکر و آیدیلی ذات هر دایم عموم انسانی قدریتلرگه حرمت کؤزی بیلن قره یدی.
خوش، مساله گه منه شو بیریلگن تعریف و ایظاح بیلن قره یدیگن بؤلسک، افغانستانده(تورلی قوم و مللتلرده) انتیلیکتوال جریان و ضیالی قتلم بار یاکی، بؤلگن می؟ اؤزیمیزنینگ اؤزبیکلرده قنده ی؟مدنیتیمیز، ادبیّاتیمیز تاریخیده چه؟ اگر بؤلسه اولر یوقاریده گی تعریف و توصیفلرگه عمل قیلیب إیش یوریتگنمیلر؟ یالغیز دین و شعر حکمران بؤلیب کیلگن جمعیتلردن بو نرسه لرگه جواب قیدیریشگه جاجت بارمی اؤزی؟ بو گون چه؟ اؤقوچی، داکتر، شاعر، ادیب، عالم و مهندسنی ضیالی دیه آله میزنی؟ اولر آزاد اندیشلیک ساری بیر قیا باققنمیلر؟ اگر ضیالی بؤلسه لر اولرنینگ فکر تاثری قی یرگچه یتیب بارگن؟
ضیالی سؤزی نینگ معناسی تیرن، یوکی آغیر، سلماغی یوکسک، تاثیر دایره سی ایسه نهایتده کینگ بؤلماغی لازم. باشقه خلقلرده انتیلیکتوال جریان مینگ أیللر آلدین باشلنگن بؤلسه، افسوسلر بؤلسینکی، بو نرسه بیز اؤزبیکلرگه یوقمه گنگه اؤخشه یدی. سیزده بو مساله ده تارتیشیش و فکرله شیش اشتیاقی بار. اونده یازینگ فکرلینگیزنی. بو باره ده جوده کؤپ مقاله، مطلب یازیش و فکر بیلدیریش ممکن.