عــالـم اهلـــــی بیلینگیـــز کیم إیـش ایمــس دشمنــلیغ،
یـار اؤلـونـگ بیر- بیرینگیـزگه کـه ایرو یــارلیق إیش.
علیشیر نوایی
اولوغ سنه آلدیدن
۹-فیبروی نوایی توغیلگن کون
بوکون بوتون انسانیتگه مبارک بؤلسین!
میرزا اولوغبیک حقیده نوایی سؤزلری
علیشیر نوایی
میرزا اولوغبیک
یــــولدوزلر بیلن سؤزلشگن ذات
اولوغبیک لقبی، اصل اسمی محمّد تراغای. بو تیموری شهزاده حاضرگی ایران نینگ سلطانیه شهریده شاهرخ میرزادن دنیاگه (133۹م)کیله دی. میرزا اولوغبیک 17 یاشیده تورکستانده پادشاه لیک تختگه مینه دی. یولدوزشناس لیککه عاید «ذیج کؤره گانی» جدولینی توزدی؛ اولوغبیک 1300ته یولدزنینگ سماده گی موقعی و حالتینی انیقله لی آلدی. کایناتنی اؤرگنیش مقصدیده رصدخانه هم قوردیردی. 40 أیل سلطنت قیلگن بو بویوک استرانوم عالم اؤشه دور روحانیلرنینگ فتواسی بیلن، ۱۴۴۹-أیلی اؤغلی عبداللطیف تامانیدن سمرقند یقینیده گی دمشق دیگن یرده اؤلدیریله دی(۱۴۴۹). اولوغبیک نینگ قتل قیلیش فتنه سیگه، شیخ خواجه عبیدالله احرار نینگ رولی کتته بؤلگن (عبدالروف فطرت). اولکن یر- مُلک ایگه سی بؤلگن، اؤته متعصّب بو شیخ اولوغبیک نی "شیطان علمینی اؤرگنوچی دهری" صفتیده عیبلب، اونگه قرشی خلق آره سیده فتنه قؤزغه ته دی. اؤزینی کمالات، کرامات ایگه سی، دیب بیلگن بو خرافی شیخ کؤپلب بوزغونچیلیکلر گه هم سبب بؤله دی. قیزیغ جایی شونده ی کی، خواجه احرار هر خیل حیله إیشله تیب، باشقه تیموری زاده لر اعتبارینی قازنیشگه الگوره دی. حتا، ظهرالدین محمّد بابر چقور اردادت و حرمت یوزه سیدن بو صوفی نینگ «والدیه» رساله سینی شعری یؤسونده اؤزبیک تیلیگه اؤگیرگن. خواجه عبیدالله احرار مساله سیده، حاضرگی کونده اؤزبیک ادبیّاتشناسلری آره سیده یگانه فکر یؤق. ائریملری حاضر هم خواجه عبیدالله احرارگه کراماتلی ولی صفتیده قره یدیلر.
تصویر-سمرقنده گی میرزا اولوغبیک رصدخانه سی
نوایی اولوغبیککه کیچک زمانداش حسابله نه دی. میرزا اولوغبیک قتل (1447) قیلینگنده، علیشیر نوایی اتیگی بیش یاشده ایدی. سلطان ابو سعید هرات تختینی ایگللب، شفقتسیزلرچه سیاست یوریته باشله یدی. بو ظالم حکمراندن نوایی گه هم جوده کؤپ زیان- ضرر یته دی. آته سی نینگ مال-ملکینی سلطان ابوسعید تارتیب آله دی. علیشیر نینگ حیاتی خوف و خطر آستیده قاله دی. شرایطدن ناراضی علیشیر17 یاشیده هراتنی ترک قیلیب سمرقندگه(1566م) باره دی و او یرده تحصیل آلیشگه کیریشه دی. بو پئت، اولوغبیک نینگ اؤلدیریلگینگه ایندی 17أیل بؤلگندی. نوایی چمه سی تؤرت أیل سمرقنده قالیب اؤز دوری نینگ بیلیمدانلریدن علم و کمال اؤرگندی؛ علیشیر سمرقند ادبی، علمی محیطیده تحصیل کؤره یاتگنده، اولوغبیک نینگ هلاکتیدن خبردار بؤلگن؛ بویوک عالمنینگ فاجعه لی اؤلیمیدن علیشیرنینگ إیچی تؤله درد ایدی. او سمرقنده لیگیده و اوندن کیئین هم اولوغبیک فاجعه سیگه انیق- تینیق مناسبت بیلدیرمه یدی. آره دن 45أیل اؤتیب، «فرهاد و شیرین»داستانینی (۱۴۸۴)یازه یاتگنده، نوایی داستان نینگ شاه غریب میزاگه بغیشلنگن 53- بابیده، اؤلوغبیکنی ایسله یدی. و کیئین راق 59 یاشیده (1498) میرزا اولوغبیک نینگ علمیتی، عقل و کمالی، فضیلت و دانالیگینی یوقاری بهاله یدی.
نظرگه توشگن شاه غریب
ابوالفوارس(چاپنداز) لقبی بیلن مشهور بؤلگن شاه غریب میرزا حسین بایقرانینگ 14اؤغلیدن بیری ایدی. غریبی تخلصی بیلن اؤزبیک، فارس تیللریده معنالی شعر یازیب، نوایی نینگ نظریگه توشه دی. علیشیر نوایی«خمسه» ترکیبیگه کیروچی «فرهاد و شیرین»داستانیدن، بو شهزاده گه بشغلب بیر باب اجره ته دی. شو بابده نوایی شاه غریب میزراگه علم اؤرگنیش باره سیده نصحت بیریب، اؤگیتلر ائته دی. بو بابگه نوایی شونده ی مقدمه یسه یدی:
«سلطنت شجره سی نینگ ثمره سی و خلافت باغی نینگ شجره سی، هدایت اوجیده منزل ایتگن، تملــّق نینگ نهایتیغه یتگن ، ریا قصری بنیادین قؤنقرغان ، بلاغت ایوانیده آت چیقرغن، یعنی سلطان زاده دی عالم ابوالفوارس شاه غریب بهادر خلده دولتهُ مدحید بیر نیچه سؤز سورمک ونصحت آمیز نکته لر عزضغه تیگورمک، امید اولکیم بو شهوار دُرلرنی توفراغدین آلغی و اداسیده قولاغ سالغی، بلکه اول گران مایه گوهر لرنی قولاققه سالغی». مضمونی :
(« سلطنت سلسله سیدن کیله یاتگن شهزاده و وارثلیک تختی نینگ دوامچیسی، هدایت چؤققیسیدن جای تاپگن، مقتاولرگه لایق، ریا و یالغانلردن أیراق (توشگن) ، بلاغت(یتوکلیک) بابیده شهرت قازانگن، یعنی دنیاگه آتی کیتگن سلطان(حسین بایقرا) فرزندی و بهشت مانند دولت ایگه سی، شاه غریبنی مدح قیلیشگه سؤز ائتماق، اونگه نصحیت آمیز اؤگیتلرنی توشونتیریشدن امیدیم شوکی،( شهزاده) بو إینجوگه اؤخشش سؤزلریمنی یرده قالدیرمی، ایشیتیگه نه فقط قولاق توتماغی کیره ک بلکی، اوشبو بی بها گوهرلریمنی قولاقلریگه قویماغی(هم لازم)»). نوایی شاه غریبگه قره ته:
قویاشگه اؤخشب نور ساچماقچی بؤلسنگ، بیلیم اؤرگن، سیندن آدملر منفعت کؤرسین، ایل-یورت خذمتیده بؤلگین،- دیدی.
قویاشلیک إیسته سنگ کسب کمال ایت،
کمال ار کسب ایتـــر سین، بی ملال ایت.
کیشـــــی تعلیمــــــدین تاپســــه ملالت ،
تاپر علـــــم اهلـــــی آلـــــــینده خــجالت.
کیشــــــی فرضــــــاً عوان وظالــم اؤلسه،
ولیکین نکــــــته دان وعــــــــالم اؤلســــــه.
بیراو کــــــیم عــــــلم إیله بــــــؤلدی برومند،
انگه کیم وارث اؤلــــــدی بؤلـــــدی فرزنـــــد.
ایــــرورسین شـــــاه- اگــــرآگاه سین سین،
اگـــــر آگاه سین سین- شـــــاه سین سین.
شو اؤرینده نوایی شاه غریبگه نصحت بیرارکن، سلطتان اولوغبیکدن عبرت آلگین، انسانیت تاریخیده عالم پادشاه لر کم اؤتگن، هر إیککی مینگ أیلده دنیاگه کیله یاتگن عالم و دانشمند پادشاهلر سین اوچون یؤلچی یولدوز بؤله دی،-دیه اوقتیره دی. و میرزا اولوغوبیک نینگ بیلمی، استره لوژیک ساحه سیده قیلگن إیشلرینی فخر إیله تیلگه آله دی. و کوینچک لیک بیلن اینچلی اؤلیمنی ایسله یدی:
تیمورخان نسلــیدین سلـــطان اولوغبــیک،
کـــــه عالــم کؤرمه دی سلطان انینگدیک.
انینـــــــگ ابنـــــــای جنسی بــؤلدی برباد،
کـــــــه دور اهلی بیـــــــرینی ائله مس یاد.
ولیـــک اول، علم ساری تاپتی چون دسـت،
کـــــــؤزی آلینده بــــــــؤلدی آسمان پست.
رصــــــــد کیم باغلــــــه میش- زیب جهاندور،
جهان إیچــــــــره ینـــــــه بیر آسمــــــــاندور.
بیلیـــــــــب بـــــــو نـــوع علـــــــــم آسمانی،
کـــــــــــــــه انـدین یـــازدی«ذیج کؤره گانی».
قیـــــــــــــــامتغه دیگونچـــــــــه اهــــــل ایام،
یـــــــازرلر آنینــــــــــگ احکامیـــــــدین احکام.
بیلیک گــــــــرچـــــــــه کؤرونور کــؤزگه زینت،
ولی شـه لرغـــــه باردور اؤزگـــــــــــــه زینت.
علیشیر نوایی شاه غریب میرزاگه اؤگیت ائتر ایکن سؤزیده بونده ی دوام ایته تی:
وگر علم إیچــــــره بؤلمی بیرگه قانع،
بَــزیدیـــــــن بحرور بؤلسنگ نی مانع.
ولیکین طب و حکمت هــــم ایرو خوب،
که صحّتدور کیشی جسمیده مطلوب.
نظــــــرقیل کیم، آلیب نیتـــتیلر آخر،
نیکیم بــــــارین سالیب، کیتتیلر آخر.
الـــرخـــود کیتتیلر گرکیچ ، اگر بات،
ولـــــی قالــــدی الردین دهر ارا آت.
بو ات گر یخشیدور، یاخود یاماندور،
قیلورغه آنی باعث ،کؤر نی فندور.
قیو فــــن کیم شروع ایتمکلیک انـده،
کیشیدین یخشی آت قالغی جهانده.
قیـله آلغانچه اول بؤلسون شعارینگ،
کـــــــه یخشی آت قالغی یادگارینگ.
وگــــــر حکمتقــــه بؤلسه التفاتینگ،
که بـــــؤلسون نوح عمریچه حیاتینگ.
مفـــــید اشیاغه دایم اشتـــغال ایت،
ولـــــــی بار ایشده میل اعتدال ایت.
نی کیم بؤلسه مضر بؤلغیل اهراسان،
کـــــه بؤلغی طبعینگه مشکللر آسان.
نی کیم بــــــؤلسه مجــــازینگغه گوارا،
انگه کـــــؤپ میــــــل قیلــــمه آشکارا.
بو سؤزنی اهل حکمت دیبدورور خوب،
«یمــــاندین آز به کیم یخشیدین کؤپ».
قیـــــو ظلــــــم ائله دی قی بیر عدالت،
نــــی إیشگــــــه ائله دی هر بیر دلالت.
نــــی إیشــــــــدین مملکت آباد بؤلدی،
قیـــــو إیشــــــــدین اولوس برباد بؤلدی.
نیــــــدیــــــــن تاپتی ممالک استقامت،
نی إیشــــــدین ایلگه یوز لندی سلامت.
نـــی إیش هر شاه نینگ بؤلدی صفاتی،
کـــــه قــــالدی عالم إیچره یخشی آتی.
تاپیبـــــدور دفعه- دفعه بـــــــارچه تحریر،
چـــــوسالغونگــــــدور نظر باریغه بیر-بیر.
شـــک ایرمس انگله بان روشن ضمیرین،
انگـــــه میــــــل ائله گـــی رأی منیرینگ.
کــــه بو عالمـــده بارچه سودینگ بؤلغی،
ینــــه عالمـــــــده هم بهبودینگ اؤلغی.
نیچـــــوک کیــم شاه تاپمیش دین ودُنی،
سنــــگه هم یتگی اوشبو إیککی معنی.
بـــــوإیککــــی إیشنی گر قیلسنگ توقع،
نـــــی إیــش کیم شه قیلور قیلغیل تتبع.
بو مـــــعنلرکه خــــــامه امــــدور قمکش،
اگر خـــــود کیلــمه ین طبعینگغه ناخوش.
شـــــک ایرمســــــــدور که هنگام حوایج،
عمـــــلغه کیلـــــــــتوروب ، تاپقونگ نتایج.
یتــــــورسه نفـــــــع کللی هـر بیر ارشاد،
مینینگ روحــیم دعادین قیلغا سین شاد.
سنــــــگه بـــــو پند هــــــردم نفع بیرگی،
دعـــــا قیلسنگ منــــگه هم نفع بیرگی.
کیتور ساقی ، می وکرنگلومنی شاد ایت،
قــــــدیمـــــی قوللغوم حقـــّینی یــاد ایت.
إیشیــــــم چــــــون پنـــــد بیرمکتور پیاپی،
ایشت پـــــند ومنــــــگه تـوت بیر قدح می.1.
علیشیر نوایی اؤزی نینگ«مجالس انفایس» اثریده هم میرزا اولوبیکنی مقتب، اونینگ علم و کمالیگه إیلیق سؤزلر ائته دی:
«میرزا اولوغبیک- دانشمند پادشاه ایردی. یتتی قراعت بیله قران مجید یادیده ایردی. هئیت وریاضینی خوب بیلور ایدی. انداقکیم، ذیچ بیتیدی و رصد باغله دی و حالا انینگ انینگ ذیجی آره ده شایعدور. باوجود بو ملالت گاهی نظمغه میل قیلور. بو انینگدورکیم:
هر چنــــد ملــــک بـــــه زیر نگین تــــــــست
شوخی مکن کی، چشم بدا در کمین تست».2.
_________________ـــــــــــــــــــــــ
1. خمسه «فرهادو شیرین »- 53 باب.
2.«مجالس النفایس»- یتتینچی مجلس.