بوگونگی مقاله ده علیشیر نوایی بیلن زمانداش بؤلگن، بیواسطه اونینگ عدالتسیزلیگیدن اذیت چیککن حکمدار حقیده، نوایی تیلیدن تؤخته لیب اؤتماقچی میز. علیشیر نوایی اؤز زمانه سی نینگ حکمرانلری بیلن بیواسطه ملاقده بؤلگن. اولرنینگ حربی یوریشلری، اؤز ارا نزاغلرینی برطرف قیلیشگه إینتیلگن؛ او حکمدارلر اؤرته سیده گی تورلی کیلیشماوچلیکلرنی حل قیلیش؛ اوروش نینگ آلدینی آلیش یؤلیده جوده کؤپ سعی- حرکتلر قیلگن ،کؤچ وضعیتلرده تؤغریدن تؤغری قتنشگن. شاه و امیرلرنی یره شتیریش، ممکلکتده تینچلیک قرار تاپتیریشگه کتته اولوش قؤشگن. اولرنینگ خیرلی إیش-فعالیتلری نینگ تیریک شاهدی بؤلگن.
حسین بایقرا نوایی نظریدن عدالت تمثالی حکمدار صفتیده گوده لنتیریله دی. بو إیککی ایمکداش و صمیمی دوست اؤرته سیده گی إیلیق مناسبتلر دوام ایته دی. امیر تیمور، شاهرخ میرزا، میزا اولوغبیک هم مثبت سیمالر صفتیده تصویرلنه دی.
بیراق، اولوغ شاعرنینگ ائریم تیموری شهزاده لردن رنجیده بؤلگن اؤرینلری بار. ائنیقسه، نوایی سلطان ابوسیعدگه یخشی کؤز بیلن قره مه یدی. اونگه نسبتن، نوایی نینگ مناسبتی بوتونلی سلبی بؤلگن. بونینگ اؤزیگه یره شه سببلری بار. ابوالقاسم بابرگه یان باسگنلیکده عیب له نیب، شاعرنینگ إیککی تاغه سی(غریبی و میر سعید کابلی) سلطان ابوسعید تامانیدن اؤلدیریله دی. نوقیران أیگت بؤلی دیب تورگن بیر پئتده نوایی، ساقچی، نوکلریگه قؤشیلیب، اوروشلرگه اشتراک ایتمه گنی ابوسعیدنی خورسند قیلمه یدی البتته. اونینگ حسین بایقرا بیلن قه لینلیگی ابوسعیدگه تشویش توغدیرگن و باشقه لر.
نوایی پادشاهلر دورینی اؤته گنی و اولرنینگ توتومیدن تورلی درجه ده تاثرلنگن شاعر بؤلگنی اوچون هم مهم موقع ایگلله یدی. شو معناده شاعرنینگ شعرلری حیاتی روح کسب ایته دی. اونینگ هر بیر شعری معلوم بیر تاریخی واقعه نینگ انعکاسی بؤلیب ینگره یدی.
اولوغ شاعر اؤز خمسه نینگ بیرینچی داستانی بؤلمیش «حیرت الابرار»ده عالم و علمنینگ مرتبه سی، جهالت نینگ عاقبتلریدن بیلیم ایگه سی نینگ کؤرگولیکلریگه بغشلب بیر باب اجره ته دی. نهایتده پیشیق قیلیب یازیلگ 110 بیتدن عبارت بو بابده فکرلر قویوقله شیب، فلسفی توس آله دی. عینن شو بابده آواره لیک تارتیب، اؤزگه یورتگه باریب تحصیل آلگن بیر طلبه حقیده سؤز یوریتیله دی. نوایی شناسلر بو طلبه نوایی نینگ اؤزی بؤلیشی ممکن، دیگن فکرنی إیلگریگه سوره دیلر. استعاره لرگه اؤره ب، مجازی قیلیب ائتیلگن بو شعرلرنینگ قهرمانی حقیقتن علیشیر نوایی اؤزی بؤلگن بؤلسه عجب مس. بو بابده عاللرم خورلنگنی، عکسینجه جاهللر منصب پاغانه لریگه کؤتریلیب بارگنی منه بو بیتلر بیلن باشله نه دی:
دهر إیشی تا خلق إیله بؤلمیش ستیز،
خــــوار دورورعــــــالـــم و جاهــل عـزیز.
تاکه جهان ظلمنی قیلمـیش پسند،
یـــــرگــــه توشر میوه، إیغاچ سربلند.
رزلغه رفعت، بیلیک اهلیـــغه رنج،
تاغ اوزه خارا ایرورآغزیــده گن.
فعلی یامان تاپســه رفیع ائلــَــلبان،
حُکمیگه عالمنی مطـــــیع ائلــَــبان.
دور و زمان ایوریلیشیدن عالملر باشگه کیله یاتگن بختسیزلیکلر، حیاتی مثاللرده، گؤزه ل اؤخشه تیشلر آرقه لی منه بونده ی تصویرله نه دی:
اؤیله کی کــــیوان ِ نحــوست شعار،
کیم یریدور گنــــــبد ِ نیلی حصار.
نیوچون ایرور مشتری اندین قویی،
قیلمسه یخشــــــینی یاماندین قویی.
یخشیغه انــــدین غم وآزار ایرور،
باغده گل همنــفسی خــــــار ایرور.
اولکه صدفدیک نیچه تیره جبـــین،
تؤلدوروبان قؤیــــــنیغه دُر ثـــمین.
کیمکه بؤلوب دُرکیبی صاف- یو پاک،
ائلــَبان آلمــــــــاس إیله بغرینی چاک.
قــُلله قاتیغلــــیقـقه چو باغلب کمر،
تیغی بؤلــــــــــوب چهره خراش قمر،
لعلدیک اولکیم گــــهری پاک اؤلوب،
کوه بلا آستیده غمـــــــــــناک اؤلوب.
اؤتکی عیان قیـــلدی گلــــــی آتشین،
گل اوزه دور خاک مصلــّت نشین.
کیم انگه هم اصل یــــامان،همـــقدم،
تاج إیـــله طاووس کیبی محـــــترم.
اولکه، سؤزیگه بؤلوب آزاده قول،
طوطی گوییا کیبی بؤیـــینده غول.
قوشکه باغیر یارماق اؤلوب کام انگه،
شاه إیلیگی اوستـــــیده آرام انگه.
اولکه چیکیب نغمه ی دلکش هزار،
کول إیــــــچیده گلخــن خواروزار.
می که بؤلوب فسق بیله جان انگه،
هرلبی میگون لبــــیدین کام انگه.
کؤک که، کؤزگودیک اؤلوب نورتاب،
یاپیب آنی آه تــــــفیــــدیک سحــاب.
تون کــــولیـدین ائلــَبان آئـیـنه رنگ،
آی یوزی چون شبنم إیله تاپدی زنگ،
هرزه اؤلدی کؤپلک کوه به وار،
حُــلله دورور جسمیده نقش ونگار.
دَور إیله پروانه توتوب توننی پاس،
جانیده اؤت، جسمیده ایسـکی پلاس.
اوشبو شعری منطق و حیاتی مثاللر کیتیدن اصل واقعه گه اؤتیله دی. طلبه نینگ چیککن رنج و مشقتلری قلمگه آلینه دی. علم تیلب شهریدن یؤلگه روان بؤلگن طلبه نوایی نینگ اؤزی ایکنی منه بو بیتلرده یقال کؤزگه تشله نه دی:
ظلمدوروراوشـــبو که بیر ناتوان،
علم تیلب شــــهردین اؤلغــَی روان
عــــین فلاکـــــتین ایاغی یــلــَنگ،
تؤنی یؤقیدین تنی داغی یَلـــــَنگ.
تیوره ب ایاغینی انینگ هر تیکان،
هرتیــــکان اوستیده مکرر تیکان.
اؤق ارا دنبـــــاله ی پیـــکان کیبی،
خار إیچپنــــیده الف اؤلغان کیبی.
ایسکی سه پیچی باشینده کولگولوک،
دام کیــــــبی باشــتین ایاغی تیلوک.
طاهر مقصود تیــــــــلب کام إیله،
دانه ی اشکی داغی بادام إیــــله.
ایگـــــــنیده اوراق کتـــابی انینگ،
قیلغــَلــَلغی تحصیل شتابی انینگ.
قوشــــدیک اؤلوب سیر میسّر انگه،
ایگــــــــنیده اوراقـــی اؤلوب پرانگه.
آچ ایتیبان قارنینی محتاجلــــــــیق،
طعمغه محتاج ایتــــــــیبان آچلیق.
جسمنی چون ضعف ایتب انداقکه نال،
خامه کیبی تیل چیکیب ائلــَب سوال.
هرنی ایتیب قانع اؤلوب یؤل یوروب،
تا اؤزین اؤز مقصدیغه ایتکوروب.
مقصدی بیر خطه که کؤرمی اؤزی،
توشته داغی کؤرمه ین آنینگ کؤزی.
خلق کؤپ ویؤق بیری یاری انینگ،
کؤزدین اوچوب شهرودیاری انینگ.
کوچه کؤپ- او اوی کوپ و بازار هم،
بیلمین اول کیم قـه یان اورغـــی قدم.
غربت اؤتی کؤنگگه کار ائلــَبان،
جانینی یالغیزلیغی زار ائلــَبان.
سیر ائتیب آقشامغچه بی توشه ی،
چون بؤلیب آقشام توتیبان گوشه ی.
ضعف إیله هوشی اؤزیگه کیلمه ین،
تانگغــَغچه اویقو کؤزیگه کیلمه ین.
تانگله قیـــــلیب سیر مدارس ارا،
مدرسه لرإیچــــــــــره مجالس ارا.
قیده که اؤز حالینی تعویل ایتیب،
کیم ایشیتیب هزل إیــــله تجهیل.
صرف ایتیبان عمر هوای وراق،
تاآلیبان صرف هوای سبق.
نی تاپیلیب کوندوز انینگ مسکنی،
نی بیلینیب کیچه انینگ مأمنی.
غربت ارا حالی یاماندین یامان،
هرنی یؤق انـدین یامان، اندین یامان.
عجزبؤلوب تیل إیشی تقریریدین،
اؤیله که خامه تیلی تحریریدین.
بؤیله غم ومحنت دوران چیکیب،
اؤن واؤن بیش أیل یوگوروب جان چیکیب.
مدرسه کنجــــــــــینی غم آبادایتب،
تانگدین آقشامغـــــــچه فریاد ایتیب.
بؤیله مینگ إیمگکده گی بیچاره لیق،
اؤز وطن ومُلکـــــــیدین آواره لیق،
بو اؤرینده نوایی اؤزیگه اؤخشب یورتیدن آواره بؤلگن طلبه لرنی کؤزدن قاچیرمه دی. شاعر بو بیلن هر قنده ی نابر قرارلیک اوّلا، اؤز منفی تاثیرینی علم - فن و عالم و طلبه گه کؤرسه ته دی دیماقچی:
بعضی اؤلوب، بعضی إیتیب هرطرف،
بعضی ایتب داعیه سین بر طرف.
آزإیش إیله بعضی ایتیب اکتفا،
بعضی اؤزیگه توتیبان کؤپ جفا.
ایورولیبان دایره ی ماه وسال،
ظاهر اؤلوب بیر-إیککی صاحب کمال.
شونچه مشقتلر إیچیدن، وقت و زمان اؤتیب تورلی مللتلردن یتوک بیلیم ایگه لری یتیشیب چیقیشی ممکن، دیدی نوایی:
قرن إیله دوران تاپــــــیبان اقتران،
تا بؤلوبان بیر کیشی صاحبقرآن.
کؤگنلی بؤلوب مسکن مأوی علم،
قطره کیــــــــبی پیکر دریای علم.
عبری یو،یونانی یو، سریانی هم،
هندی اگر سؤرسه بیلیب آنی هم.
کؤنگلی اوین علم اتیبان بیر جهان،
قطره ده اول نــوع که دریا نهان.
نطـــــــقی که اظهار معانی قیلیب،
زیور اسرار نــــــــــانی قیــــلیب،
چون تؤکیبان خامه شقیدین قرا،
آب حیات اول ظـــــــلماتی ارا.
نسخه سودای ظلماتی انینگ،
معنی اؤلوب آب حیاتی انینگ.
مشکل افلاک بؤلوب بیــــجدل،
بوعلی فکــــــــرتی آلینده حل.
جمله رقم کلکیگه مرقوم اؤلوب،
برچه علوم آلیده معلوم اؤلوب.
گرچه فلکدین تاپیبان هر کمال،
لیک فلاکت هم انگه بر کمل.
شونچه محنتدن کیئین جاهللر یوقاریلب، متربه تاپسه، عالم نینگ منگله یگه فلاکتلر یازیب قؤیله دی. علمنی دوام ایتتیریش مینگ تور عذاب و عقوبتلر بیلن کیچه دی، دیدی شاعر:
شام ایتیب چاشتقه یؤق کام انگه،
چاشت میسّر ایســـــه شام انگه.
طرفه بو کیم جاهل قاتل وشی،
کؤرمَگی ناخوش،دیمگی ناخوشی.
دین ودیانتده یؤق آیین انگه،
بل نی دیانت انگه نی دین انگه.
ایل کیبی ساورماغی ناخوشلیغی،
اؤت کیبی کویدورماغی سرکشلیکی.
باصره شمعین اؤچوردیک کــَریه،
عقل حیاسین کیتوردیک ســـــفیه.
عالم ارا قهــــــــر الهی بؤلوب،
خلق إیله خلق-إیککی گواهی بؤلوب.
قتل بؤلوب عادتی خویی انینگ،
مرگ رگی هر سری مویی انینگ.
باطیـــــــنیده دود کیبی تیره لیق،
ظاهریده شعله کیــــبی خیره لیق.
دونلیغیدین،إیت بیله یکسان بؤلوب،
بل إیت انینگ آلیده انسان بؤلوب.
طرفه راق اولکیم بو جهالت بیله،
جهلنی قؤی مونچه رضالت بیله.
چرخ انی صاحب جاه ائلـــَبان،
تابع انگه خیل سپاه ائلـــَبان.
اؤت کیبی هر نیچه که سرکش بؤلوب،
خلعت انگه حَلله ی زرکــــش اؤلوب.
گرچه إیلاندیگ ضرری عام انگه،
گنـــــج فریـــــدون اوزه آرام انگه.
نیچه تیکان ینگلیغ ایتیب تیزلیک،
تانگ یلیدین باشیگه گلریزلیک.
قتل إیشیگه گرچه قیلیچدیک سمر،
ائلــَب انــــــــی شاه مرصع کمر.
نیچه صنم خالی کیبی تیره دل،
جلوه سی گلبرگی اوزه متصل،
شنعتی هر نیچه دیگندین اوزون،
لیک بؤلوب حشمتی اندین فزون.
اول بیری اول فضل وفصاحت بیله،
بو بیری بو فعــــــــل وقباحت بیله .
لیکین،- دیدی نوایی،- شونده ی عالملر هم بؤله دیکی، اولر اؤرگنگن علملرینی ناتؤغری مقصدلر یؤلیده صرفله یدی، نوایی نظریدن:
بسکه قیلیب بیخود وضوع یات إیله،
مجلس ایتیب شرح مباهــــات ائــله.
تینگری اوچون کؤرکه بو نی حال ایرور،
شمه ی تعریفــــــیده تیل لال ایرور.
اول نی تفرعُن بو نی نکبت بؤلور،
اؤرته لریده بو نی صحبـــــت بؤلور.
جاهل اگر اولدورورعالم بو دور،
عالم ایمس اؤزیگه ظالم بو در.
علمنی کیم واسطه ی جاه ایتر،
اؤزینی یوخلـــــقنی گمراه ایتر.
عالم اگر جاه اوچون اؤلسه ذلیل،
علمی انینگ جهلیغه بؤلغی دلیل.
علم إیله کیم جاه غه میل ائلــَبان،
بحر سوین جوغه طفیل ائــُلبان.
إیت که ایرورجیـــفه ده مقصود انگه،
بؤلسه مرصع جولی نی سود انگه.
دونکه تاپیب علم ریاست اوچون،
خلعت ایتیب حُلله نجاست اوچون.
عالــــــم اگر قـــطع امل ائلــَسه،
علمیــــغه شایسته عمل ائلـــَسه.
سالمسه کؤزجیفه ی دنیــــا سری،
باقمسه تـــوز دُنیی فــــانی سری.
آنی شرف گوهرنینگ کانی بیل،
گوهر کان هرنی دیسنگ آنی بیل.
کان اؤزی یو،یوزساری گوهرانگه،
چرخ اؤزی یوهرطرف اختر انگه.
کانیده گوهرلری هم برچه پاک،
چرخیده اخترلری هم تابنــاک.
کیمکه بو اقبال انگه بؤلگی نصیب،
سالمُسه دُنی سرکؤز،نی عجیب.
ایگنیده گرخرقه سی یوز چاک ایرور،
گلگه تؤنی أیرتوغی نی باک ایرور.
کؤنگکه عریانلیق ایرور زینتی،
تیره بؤلور بؤلسه بولوت خلعتی.
خوشراق ایرور شهد کدو دین أیراق،
مشک اگر نافه سی یؤق یخشیراق.
هر کیشــــیگه خلعت إیله نی شرف،
دُرغه نی نقصان أیراق اؤلسه صدف.
قیسی چیــــبیـن کسوتی زرگاردور،
ایری دورور قیـــــــده که مُردار.*
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
*علیشر نوایی خمسه"حیرت الابرار"-۴۲ باب
حرملی اؤقوچی!
نوایی شعرلری رنگین بؤیاقلرده، نهایت گؤزه قیلیب یازیلگنی اوچون اولرنینگ نثری مضمونینی بیرمه دیک. اگر ضرورت بؤلسه، اؤقوچیلرنینگ خواهیشیگه قره ب بو إیشنی بجره میز البتته.