نوایی میلادی حساب بیلن 9- فیروری کونی 1441 أیلی، حاضرگی هراتگه قره شلی باغ دولتخانه ده دنیاگه کیلگن. علیشیرنینگ آته سی غیاث الدّین محمّد اؤز دوریده «کیچکینه بهادر»، «کیچیک بخشی» لقبلری بیلن مشهور بؤلگن.علیشیرنینگ آنه سی کابلنینگ امیرزاده لریدن شیخ ابو سعید چینگی نینگ قیزی بؤلگن(«اؤزبیک ادبیّاتی تاریخی»). بو معلوماتگه برچه تاریخی منبعلرده بیر خیل قره له دی. بیراق، نوایی نینگ آته سی کیچکینه بهادر حقیده دولتشاه سمرقندی: « اؤز دوری نینگ مشهورلریدن و چیغتای ایل نینگ قهرمانلریدن ایدی»- دیه خبر قیله دی(«تذکره الشعرا»).

علیشیر نوایی عایله ده نیچنچی فرزند بؤلگنی انیق ایمس. آپه سی و یاکی سینگلیسی بارلیگی حقیده هم معلومات اوچره مه یدی. نوایی اوز اثرلریده: آنه سی، آته سی، بیر اکه سی(؟)، بیتته اوکه سی، إیککی تاغه سی بؤلگنی باره سیده قیسقچه سؤز یوریته دی. قیزیغی شونده کی،نوایی «بدایع البدایه» (بدیعیتلرنینگ باشله نیشی)دیوانی نینگ دیباچه سیده، قطعی قیلیب، اؤز کیلیب چیقیشینی امیر تیموری اولادلریدن، دیب ته نیشتیره دی:

«...اگرچه آته- آنه دین یتتی پشتغه دیگونچه بو رفع دودمان(تیموریلر اولادیدن) نینگ بایری(سینه لگن) بنده سی و بو وسیع آستان(کتته عایله و دولت) نینگ موروثی توغمه سی، یعنی بو خانه زاده نینگ خانواده سی و بو خانواده نینگ خانه زاده سی ایردی:

آته ام بـــو آستــــــان نینــــگ خاک بیزی،

آنــه ام هم بو سرا بؤســـــتان کنیــــزی.

منگه، گـــر خود بؤلــــه ی بلبل، وگر زاغ،

کیم اوشبـــو درگــه اؤلغی گلشن و باغ.

یعنی: مین بلبل و یاکی قرغه(یخشی بؤلسم هم، یامان بلسم هم) شو خانواده نینگ اولادی من.

مذکور دیباچه نینگ دوامیده، نوایی ینه 18 بیتلی مثنوسینی حسین بایقرا تیلیدن یازرکن، اونده سلطان حسین بایقرا نوایی گه قره ته : « سین اؤزشعرلرینگنی تؤپلب دیوان توز؛ بو شعرلر سینگه فرزنددیر. سین فرزندلرینگی هر یاققه تشلب قؤیب آواره و دربدر قیلمه؛ سین آته سین، فرزندلرینگنی قراوسیز قالدیرمه، أیغیلمه ی قالگن بیتلرینگ سینگه فرزند بؤلسه، بیزگه «خانه زاده»- حسابله نه دی»- دیب اوقتیرگنی، بویروق بیرگنی بیان قیلینه دی:

بو نوع إیسته یــــدور ایمدی رای عالی

کی قیلــغی فکــرتینگ دیـوان خیالی.

کی بار اول خیلی سرگـــردان ساده،

سینگه فرزنـــد، بیــزگـــه خــانه زاده.

یوقاریده گی بیتده علیشیر نوایی حسین بایقرا کؤزیدن تیموری خانه دانگه تعلقلی ایکنیگه اشاره قیلینماقده.

جهانده کیمگه بؤلسه مونچــــــه فـــرزند،

که بؤلغــــــی برچـــــه روح افــــزاو دلبند.

روامــــــــودور بــیزنینگ فـــــرّخ زمــــانده،

الـــرنی دربـــدر قیلمـــــــــاق جهــانــده.

بَریـــن أیـــــغ ایمـــــدی انداغ کیــم اتادور،

ســـوروک طفلین نیچوک کیم کـدخدادور.

نوایی اکه سی حقیده کؤپ معلومات یازیب قالدیرمه گن. شونینگ اوچون اونینگ شخصی احوالی، کسبی و اجتماعی موقعی باره سیده سؤز یوریتیشگه عاجزمیز.

علیشیرنوایی اؤز اوکه سی درویش علی حقیده گی نسبتن کینگراق معلوماتنی «خمسه» داستانیگه کیروچی«سدّاسکندری»نینگ 81 بابیده قید قیله دی. معلوم بؤلگنیدیک، درویش علی حسین بایقرا تامانیدن بلخنی اداره قیلیب تورگن. درویش علی چیقیشماوچیلیکلر سببلی بایقرا حاکمیتیگه قرشی عصیان کؤتره دی و شوباعث حاکمیتدن چیتله تیله دی. نوایی اؤشه شعرلریده اوکه سی درویش علیگه اؤگیت و نصیحت بیره دی. منه بو مشهور بیت هم شو مناسبت بیلن ائتیلگن:

نــــواسیز اولوسنینگ نوابخشی بؤل،

نوایی یامان بؤلسه، سین یخشی بؤل.

اولوغ نوایی تاغه لری حقیده هم قیسقه چه معلومات بیره دی. میرسعید کابلی و محمّد علی غریبی لرعلیشیر نوایی نینگ چین تاغه لری بؤلیشگن. اولر سلطان ابوسعید میرزاگه قرشی فتنه لرگه اره لشگنی عیب بیلن قتل قیلینه دی. نوایی اؤز تاغه سی میر سعیدکابلی حقیده شونده ی دیب یازه دی:

«کابلی لقبی بیله مشهوردور. فقیرغه تــَــغایی بؤلور. یخشی طبعی بار ایردی. تورکچه گه میلی کؤپراق ایردی. بو تویوق انینگدور کیم:

ای مُحبـــــــلر یتسنــگیز گــر یـازه سیـز،

گل اداقینـــــده خمـــاری یـــــــازه ســیز.

گر مین اؤلسم تربتیم نینـــــــگ تاشیغه،

«کشته بیر شوخ ایرور»- دیب یازه سیز.

سلطان ابوسعد میزا إیلگیده سراخس قؤرغانیده شهید بؤلدی. «مجالس النفایس»- 2 مجلس».

یوقاریده تاکیدله گنیمیزدیک، محمّدعلی غریبی هم علیشیرنینگ تاغه سی بؤلگن. شاعر بو تاغه سی حقیده هم «مجالس النفایس»ده قیسقه گینه معلومات یازیب قالدیرگن:

«غریبی تخلص قیلور ایردی. اول هم فقیرغه تــــَـــغایی بؤلر ایردی. میر سعید کابلی نینگ إینیسیدور. خوش محاوره، خوش خلق و خوش طبع و دردمند أیگیت ایردی. کؤپراق سازلرنی یخشی چه لر ایردی. اونی(صداسی) و اصولی خوب ایردی. موسیقی علمیدین هم خبردار ایردی. خطوطنی خوب بیتیر ایردی. اگرچه بو فقیرنینگ قوم و خیلی صاحبقرآن نینگ بایری موروثی بنده لریدورلر، اما بو مذکور بؤلغان صلاحیتلر جهتیدین اول حضرت نینگ التفاتِ عنایتی انینگ بیله اؤزگه لردین کؤپراق ایردی. بو تورکچه مطلع انینگدور کیم:

درد حــــــالیمدیــــــن اگـــر غافــــل، اگــر آگاه ایسنگ،

هیچ غمیم یؤق سین منگه گر دلبر و دلخواه ایسنگ».

(«مجالس النفایس»)2- مجلس.

یوقاریده گیلردن شولر معلوم بؤله دی کی، حسین بایقرا نوایی نینگ تاغه سی بؤلمیش غریبی گه باشقه لرگه قره گنده، کؤپراق التفات و عنایتده بؤلگن. شونده ی قیلیب، علیشیر نوایی اؤزینی تیموری خاندانگه منسوبلیگینی اؤز اثرلریدت باه-بات تیلگه آله دی. شونی هم بیله میزکی، امیر تیمور و اونینگ اولادلری محمودکاشغر تاکیدله گن«خاقانی تیل»/ایسکی اؤزبیک تیلی. تاکید بیزنیکی- إیشانچ» سؤزلشگن. بو عصرلرده یازیلگن ادبی متنلر هم تؤله تصدیقله یدی