حرمتلی محمّدالله و محمّد یعقوب

مینینگ طلبه دوستلریم!

بلخ عالی اؤقو یورتیده،اؤزبیک تیلیی وادبیِاتی بؤییچه، ادبی نقد بابیده  قؤللنمه ودرسلیکلر یؤقلیگیدن(؟) سؤز آچیب،بو مساله ده  کمینه دن یاردم قیلیشیمنی سؤره ب سیزلر.موضوعگه کیریشدن آلدین،سؤراغلرینگیز و ویبلاکّه بیلدیرگن إیلیق سؤزلراوچون تشککر.مینینگ ایلکترون کلبمگه باش اوریب، معلومات ایزلگنیگزدن جوده ممنون بؤلدیم. 

قانون- قاعده لرگه کؤره، دولت ومسووّل تشکیلاتلر،اؤزمکتب وعالی اؤقو یورتلرینی متخصص، لابراتوار،درسلیک و باشقه کیره کلی نرسه لربیلن  تامین لشی شرط دیر. بیرینچی نوبتده،بونده ی مجبوریت دولت (عالی تعلیم ومعارف وزیرلیگی) ایلکه سیگه یوکلنگندیر. دولت ومسووّل شخصلراؤزبیک تیلی و ادبیّاتیگه بی پسند بؤلیشگه حقلری یؤق. اولربرچه ملیتلرنی بیرکؤزگه کؤرماغلری لازم. معمّانینگ مینگه تیگیشلی قسمیگه کیلسک،سیزنینگ وباشقه هربیراؤزبیک اؤغلانی نینگ ایستک ،تکلیف وطلبلری مین اوچون ،نهایتده، عزیزو قیمتلیدیر.اولرگه جواب قیله آلسم اؤزیمنی بختیارحس قیله من.

ادبی نقد،اصلیده، ادبیّات شناسلیک فنی نینگ یعنی  ادبیّات نظریه سی نینگ بیر بؤله گیدیر. ینه ده، ساده راق ایته دیگن بؤلسک،تنقید چیلیک بیلن ادبیّاتشناسلیک فنی شغللنه دی . ادبی نقد ایسه، ادبیّاتشناسلیک نینگ بیر بؤلیمی سنله دی  .

ادبی تنقید چیلیک ادبی فعالیت نینگ بیرتوریگه  گه کیره دی . بونده ،ادبی حادثه لر اطرافلیچه، ،تلقین وتحلیل قیلینه دی .ادبی نقد ،اساساً، ادبیّات نینگ  زمانوی توری اوستیده ایش کؤره دی وادبیّاتده صادر بؤله دیگن جریانلرخصوصیده  سؤز یوریته دی . ادبی اثر لرگه مناسبت بیلدیریلیب، شواثرلرگه دورنینگ محصولی صفتیده قره له دی. بونده  قنده ی جریانلریتکچیلیک قیله دی؟-ادبی نقد انه شولرنی انیقلیدی . بو جریانلرنی ادبی میراث مساله لری وحاضرگی ادبی حیات بیلن سالیشتیریبب،خلاصه بیره دی . بونده  ادبی اثر،یالغیز،تنقید قیلینمی اونگه حقانی بها بیریله دی ؛اوند ه گی کمچیلیک و یوتوقلرکؤرسه تیله دی .انسان نینگ آنگ آستی قتلملریده کیچه یاتگن اؤی- اندیشه لری حقیده ملاحظه یوریتیله  دی.ایچکی حسی کیچینمه لرپسیخالوژیک تحلیل قیلینه دی . بدیعی اثرنینگ جمعیتده گی تربیه لاوچی رولی واجتماعی اهمیتی اعتراف قیلینه دی . تنقیدچیلیک سایه سیده  یازوچی ایجادکارو استعدادلر پرورش تاپه دی. بوجریانگه فقط تنقید چیگینه ایمس، بلکی، کینگ کتاب خوان عامه سی هم فکربیلدیریشیی حسابگه آلینه دی.شونینگدیک،ادبی تنقید چیلیکده، بدیعی اثرنینگ شکل ومضمونی، دوری،تیلی،اوسلوبی، یازوچی نینگ مهارتی گه بها بیریله دی. بدیعی اثر قنده ی ادبی جریان ومکتبلرتجربه سیده یازیلگنی انالیز ایتیله دی . بدیعی متن  نینگ کمپازیسون قوریلیشی و اینگ مهمی یازوچی نینگ یره تگن ینگیلیگی تدقیق قیلینه دی. ادبی اثر، تورلی اؤلچاولردن کیلیب چیقیب ،نقد قیلینه دی. تنقیدچیلیک تاریخی نقد، اجتماعی نقد، اخلاقی نقد،پسیخالوژیک،لسانی و ایستیتک(گؤزه اللیک شناسلیک) نقدی کبی تورلرگه اجره تیله دی .

ادبی نقد  اؤقوچینی بدیعی اثردن نازک ،لطیف اؤرینلرنی انگلش وحس قیلشگه اؤرگته دی. اواثرنینگ صنعت درجه سیده گی قیمتینی کؤرسه ته دی . ادبی نقد  کتاب خوان نینگ دیدینی چرخلب، بیمزه،توبن اثلرنی اؤقیشدن تیینیشگه اؤنده یدی . و ینه، ادبی نقد نینگ اؤزی هم  بیرمکمل، سیوملی و یاقیملی بیرصنعت اثریگه ایلنه دی. همّه دن مهمی ادبی نقدده غرض بؤلمسلیگی طلب قیلینه دی. ادبی تنقیدچیلیکده  ممتاز(کلاسیک) ادبیبات مساله لری هم تحلیل وتجزیه قیلینیب یاریتله دی .اؤزبیک کلاسیک ادبیّاتیده،بومساله بیلن اولوغ نوایی چقور شغللنگن. نوایی اؤزی نینگ «مجالس النفایس» تذکره سیده ،(450)یازوچی و شاعر حقیده معلومات بیرارکن،عالم اولرنینگ تفکّری،سؤزلری نینگ معنا وسلماغینی  فکر ترازوسیدن بیر– بیر اوتکزه دی وحقانی بهاسینی بیره دی. بویوک متفکّر ظهرالدین محمّد بابر  اؤزی نینگ «بابر نامه» و«مختصر»(«عروض رساله»)سیده بونگه ینه- ده، تیرن راق قره یدی و چقورراق یانده شه دی . ظهرالدین محمّد بابر کمال الدین گذرگاهی ایجادیگه شونده ی بها بیره دی:«...بیرتصنفی بارِ«مجالس العشاق»آتلیق؛ سلطان حسین میرزانینگ آتیغه باغلب ایتیبدور،بسیار سُست واکثر یالغان وبیمزه ، بی ادبانه حرفلربیتیبدور...» .«بابرنامه».۲۳۸- بیت.

 میرزا بابر  شاعرشیخیم سهلی حقیده شونده ی فکر بیلدیره دی:

«ینه شیخیم بیک ایدی. سهلی تخلص قیلور اوچون شیخیم سهلی دیرلرایدی. بیر طور شعر ایتور ایدی .(شعریده)قؤرقوتغودیک الفاظ ومعانی درج قیلور ایدی .انینگ ابیاتیدین بیر بودور:

شب غم گردباد  آهم  ازجا برد   گردونرا،

فرو برد اژدهای سیل اشکم ربع مسکونرا. 

مشهوردورکیم ، بیر قتله بو بیتنی مولانا عبدالرحمان جامی خدمتیده اؤقیبتور،مولانا ایتیبتورکیم: میرزا شعر ایته سیز مویاآدم قؤرقیته سیز؟ دیوان ترتیب قیلیب ایدی. مثنویاتی هم بار»

«بابرنامه» . ۲۳۶- بیت

بو إیکّی ذات (نوایی وبابر)، اؤزبیک ادبیّاتی تاریخده ادبی تنقیدچیلیکنی باشلب بیرگن عالملردیر. تنقیدچیلیگیمیزنینگ تاریخی هم انه شو یردن باشلنه دی .

قدرلی دوستلرمنه ادبی تنقیدچییک مساله لری بیلن بیر مونچه تنیشیب آلدینگیز. خوش،ایندی بو نظریه نی قی یرده تطیق قیله سیز؟ سیز یشب توگن محیطده ادبی اثر(حکایه،قصّه، رمان، درمه)لر بارمی اؤزی؟ اگربؤلسه اولرنی انه شو میزاندن اؤتکزه آله سیزمی؟ اولرنینگ تؤله بهاسینی بیره آله سیزمِی؟

کؤره یپسیزمی، بیز نینگ مشکلیمیز قی یرده ؟ عزیز طلبه لر توشونه یپسیزمی؟ ادبی تنقید چیلیک کتته علمدیر.اونینگ اساسلری مللت نینگ آنگیده،او نینگ حیاتیده ،تورموش طرزیده ،عرف-عادتیده کؤرینه دی وشوزمیندن سو ایچه دی . مهمی ،ایجادکار ویازوچیلر اؤز دوری نینگ معمّالرینی قاغذگه  توشیریشلری کیره ک بؤله دی .انه اوندن کیین ادبی نقد حقیده سؤز یوریتسک ارزیدی. ینه قیته ره من،ادبی تنقید چیلیکدن آلدین بیزده ادبی اثر(شعر،درامه،حکایه،قصّه،رمان) توغیلیشی ضرور. باشقه چه ایتگنده،  بیزده ادبیّات نظریه سی علمی بار، اونی قی یرده تطبیق قیلیش باره سیده مبتلا میز. تؤغرسینی ایتگنده،.بیزهلی  یؤل نینگ باشیده توریبمیز. بوادبیّات نظریه سینی اؤزبیکستان ادبی حیاتی، محیط وتجربه سیده ایسته گنچه باغلب گپریشیمیز ممکن. بیراق،بیز سیاسی چیگره لر ایچیده یششگه مجبور ومحکمیز.شونگه قرمی،معاصراؤزبیکستان یازوچیلری،عالملری تجربه سیدن کینگ فایده لنیشیمیز لازم. اؤزیمیزنی یاتسیره مسلیگیمزکیره ک. بومعنوی بایلیک همّه میز اوچون مشترکدیر. ادبی علاقه دیگنی هم انه شودیر.ادبی فکر هم جمعیتلر،خلقلر سینگری تورلی- تومن معامله ومناسبتلر ایچیده یشه یدی.اولر بیر- بیرینی تؤلدیریب توره دی .

فرصتی یتگنده،البتته سیز اوچون  درسلیک وقؤللنمه لرهم یازیله دی . 

دوامنی اؤقیب بارینگ .