غربت إیچره بؤلورغه آواره،                                                                        منگه تقدیر بؤلسـه نی چاره؟

« سبعه سیّار»

نوایـی عربـت نیـنگ اچّیـق المیـنی چیکّـنمی؟

   علیشیر نوایی نینگ دنیا قره شی چؤنگ؛ تفکّر عالمی کینگ بؤلیب، چیکسیزلیکلرنی گزله یدی. فانتزیه و خیالات آچینی نهایتده یوکسک. اولوغ شاعرنینگ30دن آشیق اثرینی اؤقینگ، اولرده گپیریلمه گن مسئله، قلمگه آلینمه گن ساحه و موضوعنینگ اؤزی یؤق. سیوگی-محبّت، حکمت و اؤگیت، تعلیم و تربیه دن تارتیب، اقتصادگچه؛ قوریلیش، بنیادکارلیک، شعر و ادب، تیل شناسلیکدن توتیب، طبیعیت، فلسفه، اخلاقیاتگچه؛ دولتچیلیک و سیاستدن آلیب، یوزلدوز شناسلیک و فلکیاتگچه؛ تنقیدچیلیک و ادبیات شناسلیدن اوشلب، موسیقه، صنعت، مدنیت، تاریخ و جمعیت شناسلیک گچه؛ ایراتیزیم، تصوّفدن تارتیب دین و الهیاتگچه؛ انسانیت حیاتنی قمره ب آلگن اینگ کیچک نرسه لردن مرکّبلریگچه اؤز افاده سینی تاپگن. خلص، بیلگه نینگیزدیک، شاعر و ادیب نینگ کتابیلریده برچه-برچه موضوع و مسئاله لر تیلگه آلینه دی.

علیشیر 3-4 یاشیده شعر یاد آله دی. 5 یاشیده مکتبگه باره دی. 7-8 یاشلریده شعر یازیشنی مشق قیله باشله یدی. 12یاشیده شاعر بؤلیب نظرگه توشه دی. فریدالدین عطارنینگ« منطق الطیر»اثری و ینه یوز50000بیت دن آشیق شعرنی یاد آلگن. 18-20 یاشیده شاعرلیک بابیده دانگ تره تگن؛ اؤزینینگ اعتراف ایتیشیچه، نثری اثرلریدن تشقری بوتون حیاتی دوریده تخمین یوزمینگ بیت شعر بیتگن. نظـم و نـثریــم کاتــب ِ تخمــین شنــاس، یازسه یوزمینگ بیت بؤلر ایردی قیاس.« لسان الطیر» علیشیر نوایی نینگ اجتماعی، مدنی إیشلری بیر عالم بؤلیب، علیحده موضوع. خلص، بیر سؤز بیلن ائتسک، اولوغ متفکرنینگ بوتون اثرلری حجمن جوده کتته؛ مضونن یتوک؛ ایل- یورتگه خذمت قیلووچی، بای و توگلدیر.

اؤز تصدیغینی تاپگن ایجاد، سیما و سؤز

علیشیر نوایی حیاتی و ایجادی بوگونگینه اؤرگه نیله یاتگن موضوع ایمس؛ تخمین 550 أیلدن بویان بو مسئله لر:« ائتیب ساویمس ترانه، آلیب قوریمس خزانه»(1) بؤلیب کیلماقده. بویوک شاعرنینگ علمی، ادبی فعالیتی تیریکلیگیده یاق، تاریخچی، شاعر، بیتیکچی و تذکره نویس زمانداشلری اعتبارینی اؤزیگه تارته دی. نوایی حقیده عبدالرزاق سمرقندی نینگ« مطلع سعدین و مجمع بحرین»اثریده، میرخواندنینگ« روضت الصفا»، خواندمیرنینگ« حبیب السیر» تاریخیده، زین الدین واصفی نینگ« بدایع الوقایع»، دولتشاه سمرقندی نینگ« تذکرة الشعرا» سی، محمّد الزمچی الاسفزاری نینگ« روضة الجنّات»، تورکی شاعر و ادبیاتشناس شیخ احمد بن خدا داد( 14-عصرآخری-ماورالنهر-15-عصر بیرینچی یریمی)طرازی نینگ« فنون البلاغه »( اولوغبیککه اتب یازیلگن)سی، جامی نینگ« بهارستان»ی و ظهیرالدِن محمد بابرنینگ« بابر نامه»سیده و باشقه(نوایی نامه- نوایی نی اؤرگه نیش منبعلری)(2)تاریخی، ادبی منبعلرده قید قیلینه دی.

غربت توشونچه سی

بو سؤز عربچه بؤلیب، یورتیدن، کینتیدن، عایله سی، جان و جیگریدن ائرا توشماققه ائتیله دی. ذاتن، غریبلیک تارتیش قدیمی حادثه. انسان تورلی سببلرگه کؤره اؤز کیندیک قانی تامگن یردن هئده لیب، قوویلیب، سورگون قیلینیب، یاکه باشقه سببلر بیلن اؤز إیستک-خواهشگه کؤره وطن گدالیکّه یوزتوته دی، آغیر رنج و عقوبتلرنی ایلکه سیده آرتماقلب، جانینی هاوچلب، باله-چقه سینی آغزیده تیشلب، یورتمه- یورت کیزه دی. بو جریان یوزمینگ أیللردن بیری بشریت بیلن ایش و ابدیتگه قدر چؤزیلیشی ممکن؛ اوندن قاچیب قوتیلیش نینگ علاجی یؤق. شونده هم غریبلر اؤزیگه وطن تاپگی یاکه تاپمه گی؟ بوگونگی کونده هم انه شو غربت و مهاجرلیک انسانیت نینگ اینگ کتّه معمالریدن بیری دیسک مبالغه بؤلمس.

اگر نوایی غربت دردینی چیکمه گن بؤلسه، اونی اؤز تنه سیده تویب، حس قیلمه گن بؤلسه، اونده، بو تجربه دن اؤتگن حکمتلی و سیز مغیز رباعی یوره گی نینگ توب-توبیدن آتیلیب چیقرمه گن بؤلور ایدی.

غربتده غریب شادمان بؤلمس ایمیش،

ایل انگه شفیق و مهربان بؤلمس ایمش.

آلتین قفس إیچره گر قیزیل گل بیتسه،

بلبلغه تیکاندیک آشان بؤلمس ایمش.

                                 « بدایع البدایه»

نوایی نینگ آیاغی تیکّن اؤلکه لر

بیر معناده، نوایی اؤز دوریده غربت نینگ اچّیق المینی یوتگن؛ تورلی سبب و مناسبت بیلن آوارلیک تارتیب، یورتمه-یورت، شهرمه- شهر، کیزیب یوریشنی باشدن کیچیرگن. قی گه بارمه سین یوره گی هراتگه قره ب تلپینه بیرگن، وطن ساغیچی تینچلیک بیرمه گن. توغیلیب اؤسگن اوی، قیشلاق؛ کوی و کؤچه؛ اؤین-کولگو بیلن آدیم آتگن مستانه باله لیک نینگ شوخ و شنگ لحظه لری شاعر یوره گینی ارمانگه تؤلدیریب یورگن. ینه، آنه توپراقدن اوزاق ائریلیق حسّی، اچّق-چوچوک خاطره لرنی قومسش کبی قدیمی ناستلژی و ساغینچ- نوایی نینگ کؤنگیل بایلیگی بؤلگن؛ شاعر شولرسیز یشه ی آلمه گنی انیق. بونی قوئیده گی اؤتلی بیتدن هم انگلب آلیش ممکن:

وطن ترکینی بیر نفس ائله مه،

ینه رنج غربت هوس ائله مه.                                                                                          « سد اسکندری»

نیمه دیر سبب بؤله دی که، آدم اؤز یورتیده سیغمی قاله دی. حیاتی خطرگه توشیب، شوم تقدیرگه دوچ کیلیب، اؤز جاییدن بدرغه بؤله دی، سورگونگه اوچره یدی، قوغین قیلینه دی. تؤغری، نوایی تیموریلر جولان اوریب، کتته کینگلیکلرده سلطنت قورگن زمانلرده یشب اؤتدی. شاعر بو حدودلردن تشقریگه چیقیب کیتگه نیچه یؤق. لیکن نوایی گه اؤخشه گن سیمالر شو قلمرو إیچیده اؤز بیری آره سیده هم سیغمی قالیشی ممکن-کو! شونده ی بیزاوته دملرده آدمزاد جان آلیب قاچیشی بار گپ ایمسمی؟ ائتینگ اونده ی بؤلمسه، منه بو بیتدن ینه قنده ی معنالرنی قیدیریب تاپیسه بؤله دی؟

قاچیب عدمغه باره ی عقل و فهم و دانشدین،

وطـن بارینـده بـو یات ایـل ارا نی بار مینگه. «بدایع البدایه»

کیلتیریلگن بیتده« وطن، سینی برکمال اؤستیرگن یورت یات، یاوز کیمسه لر قؤلیگه اؤتدی؛ بو عقل، فهم و دانش بیلن مینده باشقه یششگه امکان قالمه دی؛ ایندی عدم/ یؤقلیکّه یوز توتــی» دیماقده شاعر. نوایی قدم باسگن یورتلر خریطه سی توزیلمه گن ایسه-ده، او قی اؤلکه لرگه بارگنی تاریخی منبعلرده قید ایتیب کیتیلگندیر.

1. شاهرخ میرزا وفات( 1447) ایتیشی بیلن هراتده، تیمور شهزاده لر اؤرته سیده، تاج و تخت اوستیده اورش و نزاعلر باشله نیب کیتگنی تاریخدن معلوم. علیشیرنینگ آته سی غیاث الدین کیچکینه بهادر جان سقلش وجهیدن باله-چقه سی، عایله سی بیلن هراتدن عراققه کؤچیب کیتیشگ مجبور بؤله دی. شو پئت علیشیر اتیگی 6یاشیده بؤلگن. عراققه باره یاتیب، یؤلده تفت شهریده مشهور تاریخچی، امیرتیمورگه اتب یازیلگن« ظفرنامه» مولفی شرف الدین علی یزدی بیلن اوچره شه دی و اوندن إیلیق سؤزلر ایشیتیب، نظریگه إیلینه دی.(3) غیاث الدین کیچکینه تخمین 3أیلدن کیئین وضعیت بیرآز یومشب تینچیگچ، ینه هراتگه، اؤز آنه یورتیگه قئتیب کیله دی. بو واقعه نوایی اوچون بیرینچی بار اؤز مکانیدن أیراقله شیش ایدی. اولوغ شاعر کیئــــــــینچه لیک باله لیکده چیکّن غربتنی ایسلب منه بیتنی یازگن بؤلسه نی عجب:

اؤزگـه ملک، اؤزگه دیـار، اؤزگه دمن،

اؤزگه خلق، اؤزگه مکان، اؤزگه وطن.« سبعه سیار»

2. ابوالقاسم بابر زمانیده، شاهرخ اؤلیمیدن کیئین، آته سیدن اجره لگچ، علیشیر ینه بیر بار 15یاشیده هراتنی ترک قیلیب، حسین بایقرا بیلن بیرگه ابواقاسم بابر قناتی آستیده مشهد( 1457)گه باریب یششگه مجبور بؤله دی. اؤشنده ابوالقاسم بابر دوریده پایتخت هراتدن مشهدگه کؤچیریلگندی. بو ایسه نوایی اوچون یورتدن اوزاقله شیش نینگ کیئینگی اچّیق و مشقتلی تجربه سی ایدی.

3. حسین بایقرا حکمرانلیک دعواسی بیلن شهرمه-شهر( اؤن أیلچه- خوارزم، استراباد، جرجان، مازدران، خراسان) یوریش قیلیب یورگن کیزلری سلطان ابو سعید 1459-أیلی هراتنی قؤلگه کیریته دی. پایتختده ظلم، عدالت سیزلیک و ناتینچلیک حکم سوره باره دی. خلق ناراضیلیک بیلدیریب، اونگه قرشی بیر نیچه بار قؤزغلان کؤتریشه دی. بو قؤزغلانلرده علیشیر بیک نینگ تاغه لری میر سید کابلی و محمد علی غریبیلر هم قنتشگندی. بو وضعیتدن خوف سیره گن سلطان ابو سعید« ایندی علیشیربیک هراتده قلمسلیگی کیره ک»، دیگن خلاصه گه باره دی(4).

نهایت علیشیر نوایی 20یاشیده، حسین بایقراگه کؤکلداش، مکتبداش، یقین دوست و همکار بؤلگنی اوچون سلطان ابوسعید فتنه سی بیلن هراتدن« اخراج»( بابرنینگ تأکیدله شیچه) قیلینه دی. نوایی باریب او یرده بیش أیلگه یقین یشه یدی. هلی بیری حسین بایقرادن خبر یؤق. شو مدتده علیشیربیک قئین کونلرنی باشدن کیچیره دی؛ شونگه قره می سمرقند مدرسه لریدن بیریده تحصیل آلیشگه کیریشه دی.

تنیقلی شاعر سلطان ابوسعیدگه تیگیزیب، نفرت روحیده بیر نیچه شعرلر هم یازگن. شوندن سؤنگ، علیشیر بیک بادغیس، مرغاب، میمنه، اندخوی، شبرغان، بلخ و آمودریا آرقه لی اوزاق یؤل یوریب سمرقندگه یؤل آله دی. هراتدن چیقیش سببلرینی گپیره رکن؛ علیشیر نوایی اؤز مثنویلریدن بیریده بو واقعه گه عاید اوچ سببنی سنب کؤرسه ته دی. بیری هراتده یشب ایجاد قیلیشگه امکانیت قالمه گنی بؤلسه؛ إیکّینچیسی سمرقندگه باریب تحصیل آلیش قولی و مراقلی ایدی دیئدی شاعر. چونکه، او زمانده سمرقند علم-فن، ادبیات، فلکیات( یولدوزشناسلیک)، موسیقه، صنعتّ، کلام، الهیات و معمارچیلیک... بؤیئچه گورکیره ب رواجلنگندی. شونینگدیک، سمرقند مدرسه لریده یقین-اوزاق اؤلکه لردن جوده کوچلی عالم و دانشمد، ذکا استاذلر تؤپله نیشگندی. عالم و دانشمد، مدرس و طلبه لرنینگ احتیاجینی قاندیریشگه یترلی کتبخانه هم موجود بؤلگن. علیشیر نوایی قیئنچیلیکلر تارتیب، آخری سمرقندگه یتیب آله دی. جوده حدّدن آرتیق غربت و یؤل عذابی، آچلیک، یالانغاچلیک تارتگه نی کیئین چه لیک اثرلریده اؤز عکسینی تاپه دی، بتفصیل تصویرلب بیره دی. اوچینی سبب قیلیب(5) منه بولرنی کؤرسه ته دی( اصلیده بو شعری مکتوبنی شاعر آته سیدیک محترم بؤلگن استاذی سید حسن اردشیرگه یازگن ایدی):

منگه نیچه نوع اؤلدی بیچاره لیغ،

که، آلیمغه توشدی بو آواره لیغ.

ینه بیر بوکیم، ظاهر اؤلمیش منگا،

که، چیقمیش خراسان ایلیدین وفا...

وفا یریده ظاهر اؤلمیش نفاق،

سخا اؤرنیده بخل توشمیش وثاق...

هم ایل منزلین کتکدیک بوزوب،

تاووغ اؤرنیگه چغد اؤلتورغوزوب.

ایلیده کیشیلیکدین آثار یؤق،

شرارتدین اؤزگه پدیدار یؤق...

نی بیر حجره کیم، کام تاپقی کؤنگول،

دمی انده آرام تاپقی کؤنگول.

نی، بیر شوخ وصلیغه اول مایه دست،

که، عزمیم ایاغیغه بیرگی دست.

نی یاری که، رنجیمنی قیلغی قبول،

نی زاری که، هجریمدین اؤلغی ملول.

( بو مثنوی همّه سی بؤلیب 147بیت). « غرایب الصغر»، 528-531بیتلر.

حسین بایقرا حاکمیتی دوریده ینه علیشیربیک (1487-88) أیللری سلطان نظریدن چیتده، اؤزی إیسته مه گن بؤلسه هم استرآباده ده قؤنیم تاپه دی. بو یرده حاکم بؤلیب تعینله نیشیگه قره می، دایم هراتنی قومسب یشه یدی.

شونینگدیک، نوایی تورلی سببلرگه کؤره مرو، سبزوار( آته سی حاکملیک پئتیده)، بلخ( اوکه سی درویش علی حاکملیک زمانیده) کبی بیر نیچه شهرلرگه بارگنی هم معلوم. نوایی بو یورتلرده هم سیر و سیاحت اوچون باش اورگنی یؤق. علیشیربیک عمری نینگ کتته قسمی آته-اؤغیل، اکه-اوکه شاه و شهزاده لر اؤرته سیده گی ضدیت، اوروش و ماجرالرنی بر طرف قیلیش بیلن اؤتدی. بو وقتده گی واقعه لر شاعر و ادیب نینگ اثرلریده چقور افاده سینی تاپگن.

خراساندین کؤنگلی ملول نوایی

61 یاشنی قرشیله گن، ایل-یورت آره سیده مشهور شاعر و عالم بؤلیب یتیشگن نوایی عمری نینگ تورلی فصل و بابیده مملکتی خراساندن رنجیده ایکنینی کوینچک لیک بیلن یازه دی:

ای مغنی، توت«عراق» آهنگی-یو، کؤرگوز « حجاز»،

کیم نوایی خاطری بؤلمیش خراساندین ملول.« فواید الکبر»

یاکه، کشوردن کؤنگلی خفه لیگینی منه بو بیتده ائتیب کیتگن:

بؤیله کیم، تعریف ایتیب غربتنی بسیار، ای گؤنگول،

شهر و کشوردین ملالت ائلب اظهار، ای کؤنگول.« فواید الکبر»

یاخود، خراساندن کیتماغی سببینی قویئده گیچ توشونتیره دی:

نه گلگون باده یی ممکن، نه گلرخ ساقیی موجود،

جهت بودور، نوایی گر تیلر کیتمک خراساندین.« بدایع البدایه»

علیشیر نوایی خراسانده اؤز بیریدن، یات و اؤزگه لردن سیره یخشی لیک کؤرمه یدی. او یشه گن محیطده ریا، حسد، کینه، نفاق، بوزغونچی لیک اوجیگه چیققن. شعرلریدن بیریده مغنّی گه: ایندی هراتده محبت ایگه لری نظردن توشگن؛ یخشیلرنی هیچ کیم تن آلمه یدی. ایزگولیککه یؤل یؤق.« کیل ای چالغووچی، « عراق» و« حجاز» ناملی کوینگنی چه لگین، خراسان اوضاعی بوزوق» دیدی شاعر:

ای نوایی، قیل«عراق» آهنگی-یو عزم ایت« حجاز»،

کیم مجبّت زمره سین اهل ِ خراسان تانیمس.« فواید الکبر»

یاکه:

راستلرنینگ چون خراسان إیچره یؤقتور حرمتی،

وقت ایرور قیلسنگ، نوایی، ایمدی آهنگی حجاز.« فواید الکبر»

نوایی ایمدی قیلورمین حجاز آهنگی،

ساغینمه غیل ینه عازم ِ خراسان مین.« فواید الکبر»

خراساندن باش آلیب کیتگووچی نوایی عراق، حجاز سری یؤلگه چیقماقنی افضل کؤره دی. قیزیق جایی شونده که، اولوغ شاعر نه فقط خراسان بلکه، بوتون اسلام عالمیدن هم کؤنگلی تؤلمه یدی. بو مکانلرده یاووزلیک، قهر و غضبدن اؤزگه نرسه یؤق. ایندی یوره گیم افرنج( فرانسه/ اروپا) و طرطوس( مدیترانه)گه بارماق إیسته یدی:

چو یؤق بو کشور ِاسلام ارا وفا بیله مهر،

خوشا نواحی افرنج و خطّۀ طرطوس.« فواید الکبر» دیماقده.

اوشبو مقاله ده قؤلدن کیلگنچه، علیشیر نوایی چیکّن غربت موضوعسینی یاریتیشه حرکت قیلدیک. وقت تیغیز بؤلگنی باعث مسئله گه چوقورراق کریب، کؤپراق مثاللر تاپیب گیلتیریششگه امکان بؤلمه دی. نوایی بو باره ده کؤپ نرسه لرنی گپیرگن. بیز ایسه، دینگیزدن بیر تامچی دیگندیک، حاضرچه شو مثاللر بیلن کفایه لنه میز.

ادبیاتلر:

1. ائتیب ساویمس ترانه سین- سین، آلیب قوریمس خزانه سین- سین.« سد اسکندری»؛

Ishonch.Blogfa.com. 2 .

3.مولفلر... اؤزبیک ادبیاتی تاریخی-2.جلد؛

4.اؤزبیکستان ملی انسکیلاپیدیه سی. 1-جلد.

5.دلنواز یوسوف اوه، علیشیر نوایی حیاتی و ایجادی؛

6.عزت سلطان. نوایی نینگ قلب دفتری.

7.ذ.إیشانچ، ع. کؤهکن، اؤزبیک ادبیاتی فرهنگی.

تؤره إیشانچ کانادا. تورانتو/01/27/2020