انیق سؤزلرنینگ موهوم معنالری

تؤرتینچی قسم

تؤرتینچی قسم هر نرسه نی دین ترازوسیگه سالیب اؤلچش، إیچکی حسّیات بیلن قریچلش فکری معیوبلیکدیر. اخر، بو یاروغ عالمده دیندن تشقری هم مینگ-مینگلب مهم و فوق العاده حادثه لر بار- کو! انسان حیاتی فقط گینه دین بیلن معنا تاپمه یدی. انسان فکتوریگه نظر سالینه دیگن بؤلسه، بشر تاریخی جوده اولکن فکری اؤزگریش و ایوریلیشلرگه بای بؤلیب، طرفه واقعه-حادثه لرنی باشدن کیچیرگن. خدا و دین دیگنلری کاشکی بیتّه بؤلسه ایدی؛ مینگلب دین و خدالر سایه سالیب تورگن بیر دورو زمانده؛ یالغان ایرتکلردن اینگ یره مسینی تنلب آلیب، اونی بیراق قیلیش، باشقه لرگه یوقتیریش؛ قبول قیلمه گننی یؤق ایتیش نیتیده یوریش تؤغری ایمس البتته. انسان دیگن مخلوق ایسکی قالبلرنی سیندیریب، عقل چراغی بیلن فکرلش، اؤز تقدیرینی اؤزی حل قیلیش حقوقیگه ایگه. بو مقاله نی یازه یاتیب، بیر فکر إیچیمدن اؤتگنی- اؤتگن. دین بیلن توغیلگن اؤزبیک نینگ کؤزینی آچیش ممکن بؤلمه گن إیشلردنده ی... چه ممده. هه، نوایی گه اؤخشه گن دهّالرنینگ دنیاگه کیلیشی فوق العاده حادثه. اونینگ فکری بساطی، تیلیمیزگه قیلگن خذمتی اولوغ بؤلگنی اوچون تیز- تیز تیلگه آله میز، احترام بجا کیلتیریب، حقینی ادع قیله میز، بو ذات حقیده یازگیمیز کیله بیره دی. یازش-کو، یخشی! بس شونده ی ایکن بیتیگیمیزنی نیگه تؤغریلمه یلیک، نیگه چیننی( بار گپنی) یازمه یلیک؟ بابامیزنی عرب خرافاتیگه کؤمیش انصاف و عدالتده ایمس بیزنینگچه. نوایی مسإله سیده؛ 70أیل خداسیزلیک توزومیده یشه گنلرنینگ بوگونگه کیلیب، دینگه نسبتن چنقاقلیگی آشیب، إیستمه سی زورلیگیدن جزوه گه توشیب، الجیره شلریگه نیمه دیئسیز؟! اؤزبیکستاندیک بای، آباد، تینچ و آسایشته بیر یورتده بونده ی یؤل توتیش تؤغری میکین؟! نوایی شعریتیده یؤق نرسه لرنی بابامیزگه آلیب کیلیب تقی بیریش؛ ناباب نرسه لرنی یسب - یه مَی بیریب، دینی رنگلرنی چپلی بیریش یخشی نتیجه بیرمه یدی، جونکه بو انسان عقل و شعوریگه ضد نرسه.

نوایی شراب إیچگن بؤلسه؛ سیز نیگه اؤیله سیز؟                                       علیشیر نوایی نینگ یازگن تخمین یوزمینگ بیتدن عبارت شعریده« شراب»سؤزی جوده کؤپ باره قؤلـله نیلگن. بو سؤزنی بابامیز مجازی معنالرده هم قؤلـله گن بؤلیشی احتمالدن اوزاق ایمس. بونی ایندی، « معنوی باده، الهی نور، یره تگن عشقی و محبّـتی(؟)» دیگن بی معنا گپلرگه آلیب باریب باغلش موهوماتدن اؤزگه نرسه ایمس. شونیسی معلومکه، نوایی دنیاوی حیات بغریده اؤسیب، اونیب کمالگه یتگن. کتته منصبدار و بای هم بؤلگن. شاه یو، امیرزاده لر بیلن بیرگه می سیپقرگن بؤلسه نیمه قیلبتدی؟ آسمان اوزیلیب یرگه توشیبتدی میکن؟ او هم تیریک جان، بودنیا ناز و نعمتلریدن بهره مند بؤلیب، درد و المینی اونوتگن و کؤنگیل چیگیلینی یاز گن بؤلسه عجبمس! نوایی شراب إیچگن ایکن، دیه سیز اویلماقده میز عزیز مسلمان نوایی شناس دوستیم؟! نوایی شعریتیده شراب و می توشونچه لریگه ینه قئته میز. وقتی بیلن بو مساله نی چقوراق تحلیل آستیگه آلماقچیمیز. اؤزبیکستانلیک نوایی شناس بونده دیب یازه دی: « شراب، می، باده - محبّت؛ اساسن، عشق محبّت-شرابی. می- الهی می. نقل قیلینیشیچه، حضرت پیغمبر محمّد معراجده الهی عشق شرابیدن تاتیب، بیهوش بؤلگن ایکنلر. شو باعث عشق شرابی تصوّف ادبیاتیده اساسی تمثاللردن بؤلیب کیلگن. شراب- عشق، الهی محبّت؛ عشق نینگ غلبه قیلیشی. حقیقی محبوب جلوه له نیب، محبّت غلبه قیلگن پئتده، سالک قالیبگه قئتیب، اونی مست و بهوش قیلووچی ذوق، وجد و حالتدور. بوحالت چولغب آلگنده عقل محاکمه لری و خیال خواهشلری زایل بؤله دی، مست و مستغرقلیق حالتی یوز بیره دی. شراب- مستلیکدن کنایه و نق محبّت نینگ جزوه سیدیر. نوایی یازه دی:

سین گمان قیلغندین اؤزگه جام و می موجود ایرور،

بیلمه ئین نفی ایتمه بو میخانه اهلین زاهد». (« غرایب الصغر»،1،7)

بو متنده جویه لی بیر فکر چیقریش بیز اوچون آغیر إیش. موهوماتنی کولی بیرسنگ ته گیدن موهوماتدن باشقه نرسه چیقمه یدی. یوقاریده کیلتیریلگن بیتدن حقیقتدن هم « الهی سیوگی، عشق و محبّت» معنالری حاصل بؤله دیمی؟ یؤق اصلا! عکسینچه؛ مذکور بیت« معنوی، الهی شرابگه ؟»قرشی یازیلگن و تیرس توریبتدی. شعرنینگ سؤزمه - سؤز معناسی: ای زاهد!( پرهزگار، پارسا- دنیاوی إیشلردن بیت قئته ریب، طاعت- عبادت قیلووچی شخص)سین اؤیله گندن تشقری هم جام/کاسه ده حقیقی شراب بار، او موجود توریبتدی. توشینمه سدن میخانه اهلینی( شراب إیچگووچیلرنی)رد ایتمه، تانمه گیل! کؤریب تورگه نینگیزدیک، بیت الهی شراب حقیده ایمس؛ بلکه دنیاوی، مست قیلووچی شراب حقیده گپ باره یپتی. ینه بیر قیزیق گپ شوکه،« خدانی سیویش، اونگه عشق و محبـت اظهار قیلیش»دیگن خیال انسانگه خاص بی معناگرچیلیک و بیر ریاکارلیک، عین پئتده اؤز قیلیلگن گناهلرینی انسانگه اؤخشه گن خیالی معبود تمثالیده یوویش و اؤزیگه تسکین بیریشده ی بیر اهتراس. علاجینی تاپسه خدانی کؤرپه گه آلیب کیریشدن هم قئتمه یدی بونده ی اعتقاد ایگه لری بؤلمیش، تنبل، بوزغونچی عارف و میه سینی منگ باسگن صوفیلر. مقاله میزنی دوامینی اؤقیب بارینگ