تیل و ادبیّات

تیل و ادبیّات

علمی،ادبی،تیلشناسلیک،حکایه،قصّه،درامه،رمان

اؤزبیک تیلی وادبیّاتی مساءله لری بؤیچه سؤراقلرینگیز بؤ لسه جواب قیله میز.

منبع نی کؤرسه تیش بیلن موضوع ومقاله لردن فایده له نسنگیز بؤله دی .

:: آرشيو مطالب

:: پروفایل مدیر وبلاگ

:: پست الكترونيك

:: RSS

:: ادبی نقد

:: کتابلر اویی

:: sara hikoyalar

:: سره غزللر

:: ینگیلیکلر

:: مقاله لر

:: نوایی‌نامه

:: انتالوژی

:: دوستلر صحیفه سی

:: سوال و جواب

:: تورکی مشایخلر

:: اؤزییک تیلی

نوایی شعرلرینی توشینیش نیگه قیئین؟

نوایی شعرلرینی توشینیش نیگه قیئین؟

(مقاله حرمتلی حسن جان تؤلقین نینگ بیرگن سؤراغی اساسیده یازیلدی)

علیشیر نوایی شعریتینی توشونیش هم آسان هم قیئین. ساده تیلده یازگنلری روان و انچه توشونرلی؛ بیجیریم، خودّی بوگون یازیلگنده ی جرنگله یدی، ایندیگینه تندیرگن چیققن نان کبی. امّا، استعاره، مجاز یؤلی بیلن تصویر، تعبیر، تلقینلرگه یوغریلیب، لفظی و معنوی صنعتلرگه سالیب ترنّم ایتگنلری بؤلسه، اؤتمیشده قیئین بؤلگنی کبی بوگون هم اولرنینگ مغزینی چه قیش اؤقووچی اوچون آسان ایمس. کتته-کتته نوایی شناسلر شاعر غزللرینی شرحله یاتگنده جدّی خطالرگه یؤل قؤیماقده لر. بیتّه سؤزنی توشونمسلیک آرتیدن بوتون بیر غزلنی آغدر-تؤنتر بؤلماقده. نوایی شعرلری اگر عادّی هضم قیلینگنده ایدی، اولوغ شاعر اثرلریگه أیگیرمه یقین سؤرلیک توزیلمه گن بؤلور ایدی. بیش یریم عصر دوامیده نوایی فرهنگنامه لر آرقه لی اؤقیب کیلینماقده. نوایی شعرلری نینگ نیمه سی قیئین؟ اوّلا، شونگه تؤخته لسک. - علیشیر نوایی تفکّری یوکسک شاعر. بلند فکرلر یوقاری اؤی و تخیلنی طلب ایته دی. شاعر نینگ ذهن آمباریده اولکن معلومات، کینگ بیلیم و چؤنگ تجربه تؤپلنگن؛ بولرنی عادّی تیلده ائتیب بؤلمه یدی. بؤلیق ادبی تیلیدن إیش آلینیب، ینگی ترکیبلرگه سالینیش احتیاج سیزیله دی. فکری پرواز یوقاری تخیلنی تقاضا ایته دی. فانتزیه انساننی کوچلی قیله دی. کتته-کتته اختراع و کشفیات آستیده خیال یاته دی. بدیعی اثر هم شو بولاقدن سو إیچه دی. بیر بیتیلگ شاه غزل، بارینگکه، بوتون باش بیر اثر دن عالمشمول غایه لر اؤسیب چیقیشی ممکن. سؤز، مصرع و بیت ته گیده قت-قت معنا یاتگن بؤله دی. کاسه آستیده نیم کاسه دیگنده ی إیکّینچی و اوچینچی بیر معنا و مضمون یشیرین بؤله دی اصلیده. نوایی شعریتی انه شونده ی خصوصیتگه ایگه. - نوایی اثرلری تیلی عمومیت له ائتگنده آغیر. اونی آغیر قیلگن تیل عنصرلریدن بیری-بو فارسی اضافه لردیر. شاعر حدّ تشقری کؤپ فارسی اضافه لر قؤلـله گن. نوایی بیرگینه " بدایع البدایة" و" فوادید الکبر"دیوانلریده بیش مینگه یقین( تاکید بیزنیکی-إیشانچ)فارسی اضافه إیشله تیلگن، حتی بیر مصرعده اوچته گچه اضافت قؤلــله نیلگنینی کؤره سیز. بو اؤزبیکچه نسبتلی "یا"می یاکه اضافه می لیگی بیلمنه ی قاله دی گاهده. بو نرسه ائنیقسه فارس-دری تیلینی بیلمه گنلرگه قیئینچلیک توغدیره دی. مثلن، « لعلی شیرین»،"لعل ِ شیرین" بیریکمه لرینینگ بیرینچیسی اؤزبیکچه یسه لیش بؤلسه، إیکّینچی ایسه فارسی قورولیشگه ایگه. بولر شعرده معنا فرقلب کیله دی. مثلن، تیری ِ باران ِ بلا یاغدورسه جانلر قصدیغه، نواک ِ مژگان بیله مشکین هلالین کرؤگه بیز."فواید الکبر" کریل، لاتین و عرب یازوویده هم افسوسکه، اضافه اوچون علیحده بیلگی یؤق. تورکیه تورکیلری املاسیده اضافه اوچون خاص حرف قبول یلنگن. نوایی شعرلرینی تحلیل قیلماقچی بؤلگن اؤقووچی فارسی اضافتلر طبعیتی بیلن آشنا بؤلماغی لازم. - نوایی اثرلریده حدّن آرتیق عربچه کلیمه، عباره و فارسچه سؤزلردن استفاده قیلینگن. شاعر قؤلــله گن لغتلر إیچیده ناته نیش و کم إیشله تیله دیگنلری انچه-مونچه تشکیل قیله دی. إیکّی تیلیدن آلینمه سؤزلر بیلن فارسی اضافتنی توشونمی توریب، نوایی شعرلرینی انگلش و ته گیگه یتیش آسان کیچمه یدی. - نوایی قرآن آیتلری و حدیثلردن کؤپدن کؤپ پیمانه ده استفاده قیلگن. بولردن تشقری«فرشته لر»، «اولیالر» کبی توشونچه لرنی هم إیلته گن، یوس، زلیخا، مریم کبی دینی اساطر و عرب میتالوگیه سیدن کؤپ کیلتیره دی. "پیغمبرلر"، "شیخ و صوفیلر"؛ «معجزه» و «کرامات!» کبیلرنی هم شعرگه سینگدیرگن. دیمک شعر روحیگه سیغدیریلگن، بیرار دینی واقعه حادثه گه قیلینگن اشاره لر مؤل. بولر هم اؤقووچینی بیر قدر گنگسی تیب قؤئیشی تورگن گپ. مثلن، چیکمـَی مَـلک لطفونگ کونی جز ذکر إیله تسبیح اونی، آدم دیبان قهرینگ تونی، هر دم« ظلمنا ربّنا». یاکه «اشرقت من عکس شمس الکأس انوار الهدا"، یار عکسین میده کؤر جامدین چیقتی صدا. سینگری ته لی عربچه بیریکمه، عباره لر هم مصرعلر آز ایمس. طبعی که بولر هم شعرنی توشنیشنی آغیرلشتیره دی. - نوایی قدیم تورکی سؤزلردن هم حددن زیاد فایده لنگن. اولرنینگ تخمین80%ی بوگونگی اؤزبیک تیلیده إیشله تیلمه یدی. بو سؤزلر بوگون استعمالدن چیقیب کیتگندیر،ایسکیر سؤز سنه له دیر. - نوایی بیان قیلماقچی بؤلگن واقعه، حادثه لرنی تؤغری ائتمی شاعرانه تخیلگه بیریلیب، بدیعی چیرمَب، إیچکی کیچینمه لرگه اؤره ب، بدیعی لشتیریب قویوق یاز گن، سؤزلرگه اؤره ب گپیره دی. تخیل کینگلیکلریده فکر آتینی چاپتیره دی. بیر مونچه تاریخدن خبر سیز اؤقووچی شعرنینگ مضمون و مقصدینی توشینمی قالیشی ممکن. - نوایی مجاز و استعاره لردن آشیغی بیلن فایده لنگن. او یوقاری نطق شکلینی إیشگه سالگن. بلاغت اوجیده تصویر یره تیشگه کیریشته دی. بو هم اؤقووچیگه آسان هضم بؤله دیگن گپ ایمس. - نوایی یانه اؤخشه تیشلر هم شاعر شعرلرینی یوقاریلتگن عامللردندیر. اؤخشتیش بین اؤخشتمه اؤرته سیده معنوی نسبتنی بیلیش ضرور. نوایی سیوگیلیسی-یو، محبوبه سینی یتتی پرده آرتیده تصویرله یدی. منه شولرنی هم إیلغه می، یخشی انگله می توریب نوایی شعرلرینی توشینیش اؤقوچیگه قیئینلیک قیله دی. خوش، نوایی شعرلرینی توشونیش اوچون إیشنی نیمه دن باشله ماق کیره ک؟ کمینه شخصی تجربه مدن کیلیب چیقیب، ائریم تصویه لرنی قیلیشیم ممکن.

1. نوایی شعریتینی توشینیش اوچون اینگ اوّلا، کیشیده شعری سواد بؤلماغی کیره ک. شعرنی عروض وزنیگه سالیب، لغتلرنی تؤغری تلفط قیلیب، سؤزلرنی گپ نینگ قیسی بؤلگی بیلن منطقی باغله نیشگه اهمیت قره تیش لازم. شعر توزیلیشی عادی گپدن فرق قیله دی. شعرده گپ بؤلکلری نینگ اؤرنی المه شیب کیله بیره دی. بیرینچی مصرعده گی ایگه إیکّینچی مصرع نینگ آخریده کیلیشی ممکن و باشقه لر. 2.

نوایی شعری نینگ ته گیگه یتیش اوچون هر ساحه دن بیر شینگیل معلوماتگه ایگه بؤلیش شعرنی توشنیشگه انچه یاردم قیله دی. مطالعه سیز، ذهنی یاپیق و معنوی سفره سیده هیچ نرسه سی بؤلمه گن کیشی نوایی دن بیر نرسه قؤلگه کیریتیشی مشکل. بیر چیمدم فلسفه دن، بیر سیقیم تاریخده، بیر مشت ادبیات، بیر هوپلم عروضدن، بیر بیر قوچاق روحیشناسلیک، بیر هاووچ منطق و هاکذالردن بیلگن کیشی یوته دی؛ یوتقزمه یدی. 3.

اؤقووچی نوایی اثرلری بوئیچه توزیلگن معتبر سؤزلیکلرگه تیز-تیز مراجعت قیلیشلریگه تؤرغی کیله دی. سؤزلرنینگ ائتیلیشی و لغوی معنالرینی بیلمه ی توریب، نوایی شعرلریدن تؤله بهره مند بؤلیب، معنا و مضمون چیقریب آلیشی آغیر إیش.

4. شعرخوان نوایی بؤئیچه یازیلگن علمی إیشلر، یازیلگن مهم کتابلر، رساله، مقاله، قاله بیرسه قیلینگن غزللر شرحلرینی اؤقیگن بؤلیشی شرط. تورلی ادبی دستور و سلماقلی صحبتلرنی تینگلش و کؤریب باریش هم فایده دن خالی ایمس. نوایی شناسلر إیشلری بیلن ته نیش بؤلمه ی، نوایی اثرلرینینگ توبیگه شونغیب، اولر دن مقصد إینجولرینی قؤلگه کیلتیریب بؤلمه یدی.

5. نوایی شعرلرینی اوچ شکلده اؤقیشنی مشق و تجربه قیلیب کؤریش لازم: - یالغیز إینکن ینگیزده آواز چیقرمسدن بار دقت بیلن دیکلمه قیلینگ؛ - سؤنگ بلند آوازده هیجان بیلن آهنگلی اؤقیشگه توتینینگ؛ - اؤقیماقچی بؤلگن شعرینگیزنی اؤزگه شخص تیلیده تینگلشگه حرکت قیلینگ. شو تجربه دن کیئین عیان بؤله دیکه، اؤزینگیز تاووش چیقریب اؤقیگه نینگیز یاخود اؤزگه شخص اؤقیب بیرگن شعر سیزگه کؤپراق توشنرلی بؤله دی. شونده شعرنینگ معنالری قیزیقرلی بؤلیب جمال آچه دی. بولر باشله نیش و نوایی شعریتی عالمیگه کیریش اوچون قؤل کیله دی.

6. اؤقیله یاتگن شعر ذاتن مادّی لشگن فکردیر. اونی کؤز بیلن کؤریش، مییه ده گوده لنتریش کیره ک بؤله دی. هر بیر شعرده باش قهرمان، سؤزلاووچی(شاعر)، و إیکّینچی درجه لی قهرمانلر قتنشه دی. شعر فضا، زمان و مکان بیرلیگیده آلیب قره له دی. فضاده شاعرنینگ إیچکی کیچینمه لری، تخیلی پروازی؛ زمانده اؤز عصرنینگ کتته- کیچیک معما و مساله لردن تارتیب، اینگ کیچیک عادی انسانی مناسبتلر حقیده گپ کیتگن بؤله دی. نوایی شعری نینگ اؤقووچیسی بو اوچ بیرلیک إیچیده توریشی کیره ک. یعنی اؤقووچی هم بیواسطه شعر مضمونیگه هماهنگ روشده اشتراک ایتیشی ضرور.

7. هر قنده ی شعرنینگ پیامی، ایته دیگن سؤزی بار. بونگه شعرنینگ اؤق إیلدیز دیئله دی. اؤقووچی شعردن اونی تاپیب آلیشی، او حقیده تفکّر قیلیشی کیره ک بؤله دی. نوایی شعری مضمونن بای اجتماعی، فلسفی، سیاسی، تربیه وی، اخلاقی روحده بؤلیب، اولر تنقیدی تفکّرنی ته شیدی. بولر بوتون بیر غزلده یاکه شاه بیتلر مجسّم بؤله دی. 8. شعر خوان نوایی شعرلری نینگ تحلیلیگه کیریشرکن، اونده گی پیام" مینگه هم تیگیشلی، مینینگ هم دردیمدیر"- دیگن تویغونی اؤزیده توئیش کیره ک. شعرنینگ قهرمانلریدن بیریگه ایلنماغی درکار. 9. و نهایت بیر نیچه ته بیت یاکه باش بوتون غزللرنی یاد آلیش، اولنی اؤقتی- اؤقتین تکرارلب یوریشی مقصدگه موافق کیله دی. بولر شعرلرنی یخشیراق توشینیشگه کؤمکلشه دیب اؤیله یمیز. سیزده قنده ی فکر-ملاحظه و تجربه بار. یازیب پایله شینگ. إیشانچ تؤره کانادا. تورانتو.

ارسال در تاريخ 2021/2/6 توسط ایشانج

.: Weblog Themes By Blog Skin :.