تیل نینگ تیمیر قانونی

هر بیر تیل مکمّل بیر تیزیم. او هم تیریک جمعیت سینگری یشه یدی. باشقه تیللر بیلن علاقه گه کیریشه دی. تیل اؤز حمایه قابیغی، رواجله نیش یؤسینی، إیچکی تؤره - توزوکلریگه ایگه. تورکی تیللر تورکومی إیچیده گی اؤزبیک تیلی نینگ هم اؤز قانون- قاعده لری بار. اؤزبیک تیلی نینگ انه شو یساقلری تاووش، سؤز، بیریکمه، عباره و جمله/گپلرده نمایان بؤله دی. تیل نینگ قانون- قاعده لری اونی توتیب توره دی، ذاتن ساچیلیب، بوزیلیب کیتیشدن حمایه قیله دی. تیل نینگ حمایه قلقانیگه تیمیر قانون دیئیله دی.

اؤزبیک تیلی علاقه و مناسبتلر تیلی

اؤزبیک تیلی منطقه تیللری آره سیده علیحده موقعگه ایگه. زیرا، اؤزبیک تیلی مصر، اؤرته و یقین شرق، مرکزی آسیا حوزه لریده تمدنلر ارا اینگ کؤپ علاقه گه کیرگن تیل حسابلنه دی. حربی یوریشلر، دین، مدنیت، سودا- ساتیق، قؤشنی چیلیک مناسبتلری انه شو حوزه لرده اؤزبیک تیلی نینگ فعاللشویگه، ملاقات و اره لشویگه سبب بؤلگن. تاریخ اؤزنیده اؤزگه تیللر تأثیریده یشب، سؤز بیریب - سؤز آلیب یشه گن. تورکی تیللر إیچیده اساسن عرب و فارس تیللری بیلن اؤزبیک تیلی عربیزیم و فارسیزیمدن جوده کؤپ تأثیرلنگن. آنه تیلیمیزگه اؤتگن اوشبو تیللرنینگ سؤز مقداری جوده یوقاری. ائریم اؤرینلرده اولر تیلیمیزگه اؤزی نینگ سلبی تأثیرینی هم قالدیرگن. نتیجه ده اؤزبیک تیلی قؤپال روشده بوزیلگن. اؤزبیک تیلی نینگ ملی قیافه سینی، گرامرینی بوزگن عنصرلردن بیری حقیده گپیره میز. « نقطۀ ِ نظر»، « سرو ِ قد»، « مسجد ِ جامع»، « عاشق ِ بی قرار»، « سو ی ِ استعمال»، « جملۀ جهان»، « امیر ِ کبیر»، « وزیر ِ اعظم» کبی مینگلب فارسی اضافه( بو حقده علیحده مقاله میز بار)لرنینگ سوقیلیب کیریشی نتیجه سیده اؤزبیک تیلی بوزیلگن، گره مه تیکه سینی إیزدن چیقریب یوبارگن. فارسی اضافه لرنی اؤزبیک تیلیگه اینگ آلیب کیرگن ذات علیشیر نوایی بؤله دی. بو منفی تأثیرنی مینگ أیللیک ادبیاتیمیز، تاریخی، عملی و بدیعی متنلریمیزده کؤریش و کوزه تیش ممکن. فارسی اضافه لر إیزینی احمد یسوی نینگ« دوان ِ حکمت»، برهان الدّین ربغوزی نینگ« قصّۀ ربغوزی»، سیف سرایی نینگ« گلستان ِ بالتورکی»، خوارزمی، حیدر خوارزمی، لطفی، حافظ خوارزمی، سکاکی، آتایی، گدایی، بابر، علیشیر نوایی، محمد صالح و مشرب ایجادیده اوچره یدی. بولردن آلدینگی « تعبیرنامه»، « قوتادغوبیلیک» کبی اثرلرده فارسی اضافه اوچره مه یدی. اؤرته عصرلرده اؤزبیک تیلی نینگ حمایه قلقانی یخشی إیشلمه گنی سبب انه شونده ی بوزیلیش یوز بیرگن. اؤزبیک تیلی نینگ اؤزیگه خاص قانون-قاعده لری خصوصیده کیلگوسی مقاله لریمیزده تؤخته لیب اؤتماقچیمیز. اوشبو بیتیگمیزده تیل نینگ قتّیق تیمیر قانون- قاعده لرینی توزگن فونیتیک مساله سی حقید سؤز یوریته میز.

فونیتیک تیمیر قانون نیمه دیگنی؟

  بو توشونچه نینگ معناسی شوکه، هر بیر تیل باشقه بیر تیلدن سؤز اؤزلشتیره یاتگنده لیکسیک بیرلیکلرنی اؤز تاووش تیزیمگه بؤی سوندیریب آله دی. باشقه چه ائتگنده سؤزلرنی اؤز تیلی نینگ تاووش قالبیگه سالیب، قبول قیله دی. آلینمه سؤزلرنی ایشیت سنگیز اؤزبیکچه جرنگله یدی؛ اولرنینگ یات سؤز ایکنی سیزیلمی قاله دی. مثلن، روس و اوروپا لیکلر تشکینت، عربلر طاشقند، فارسلر تاشکند دیب ائتیگنلری کبی. إیسته لگن بیر سؤز، خواهله گن بیر تیلگه اؤتگندن سؤنگ اؤز بؤیاغینی بوتونلی یؤقاته دی. یعنی قبول قیلگن تیل لباسینی کیئیه دی. مثلن، افغان تیلیده خـَلــَک( خلق)، قصّه( کیسه)، کوچه( کوسه)کبی تلفظ قیلیشینی ایسگه آله یلیک. اؤزبیک تیلیده سینگرمه نیزیم( آهنگداشلیک) یؤقالیب بیتگنی سبب، آلینمه سؤزلر کؤپ اؤرینلرده ایگه تیل تلفظیگه ماسلب ائتیله دی. یعنی سؤزلرگه اؤزبیکچه آهنگ و آهار بیریلمه یدی. دری، عرب، اوغان، اوردو، اؤزبیک و باشقه منطقه تیللری، اؤزلشمه سؤزلرنی بیر- بیریگه یقن شکلده ائته دیلر. یوقاریده تأکیدله گنیمیزدیک، اؤزبیک تیلی منطقه ده گی تیللر بیلن اینگ کؤپ مدنی، ادبی، تاریخی و اجتماعی مناسبتده بؤلگن. شونگه قره می، آنه تیلیمیزده آلینگن سؤزلرنی اؤزینکی قیلیب ائتیش معلوم درجه ده سقله نیب قالگن. بو ایسه تیلیمیز اوچون فضیلت و یوتق سنلماغی کیره ک. اؤزبیکستانده اؤزبیک تیلی فارس و دری زبانلردن بیر قدر اوزاق توشگنی باعث سؤزلرنی اؤزینکی قیلیب تلفظ قیلیش انچه قویوق و کوچلیدیر. مثلن، فارس تیلیده گی:

- «پادشاه» <« پاشا»؛

- « کور شب پره ک<« کوشه پلک»،

- « انبار» اؤزبیکچه ده « آمبار»؛

- « قرنفیل»> « قلمپیر»؛

- « کیسه» > « کیسته»؛

-« تاب آوردن»>« تپ تارتمی»؛

- « محمّد»>« ممت/ ممه/ میمیت/ میت/ مگمیت/ مه...»؛

- « تخت»> « تخ/ تخله ماق»؛

- « یک لخت»>« یخلیت»؛

- « غربیل»>« غلبیر»؛

- « جواری»>« جوخاری»؛

- « کاغذ» > « قاغذ»؛

- « ناشتا»>« نانیشته»؛

- « شکنجه» > « اسکنجه»؛

- « کف ِ دست»> « قؤل کفتی»؛

- « پهلوان» > « پالوان/ پلوان»؛

- « مخمل» > « بخمل»؛

- « امان»> « آمان»؛

- « امانت» >« آمانت»؛

- « دستمال»>« دزمال»؛

- « کـَـلوچه»>« کولچه»؛

- « کلافه»>« کلاوه»؛

- « ستاره»>« إیستره سی قیزیق»؛

- « چراغ»>« چیراق» و باشقه لر.

یوقاریده گیلر اؤزبیکچه تلفظگه بؤی سوندیریلگن ائریم فارسچه، عربچه سؤزلر ایدی. هلی بولر همّه سی ایمس. بونقه سؤزلر حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلیده سیراب. بیراق، برچه اؤزلشمه سؤزلرنینگ همّه سی هم اؤزبیک تیلیگه بؤی سوندیرلمه گن. علمی اتمه لر، انتیرناسونال سؤزلرنینگ تخمین 90%یدن آرتیغی روس تیلی آرقه قبول قیلینگن بؤلیب، روس تیلی تلفظی اساسیده ائتیله دی. اؤزبیک تیل شناسلری اؤزگه تیللردن آلینگن سؤزلرنینگ ارپه ایپیه، تلفظ مقامینی انیقلب بیریشلری ضرور. اؤزبیک تیلی عربچه، فارسچه، اوغانچه و بین الملل سؤزلرنی پله پرتیش روسچه، نا استندرد قیلیب ائتیشگه مجبور ایمس. هر قنده ی آلینمه سؤزلر اؤزبیک تیلی نینگ تیمیر قانونیگه بؤی سوندیریلیشی شرط. بو نرسه بوتون دنیا تیللریده کؤریش ممکن.

إیشانچ تؤره