اؤلیکلردن بؤشه مه یدی شرق

إیکّی جمعیت یعنی، شرق و غرب اؤرته سیده گی اجتماعی، فرهنگی تفاوتلرنی هر دایم سالیشتیریب یوره من اؤزیمچه. حدّیم سیغمَسه- ده، ترازونی توتیب توریشدن سیره چرچه مه یمن. إیکّه له سی نینگ یخشی یو یامان طرفلرنی چمه لب، آغیر- اینگیل قیلیب یوره ی بیره من. غربده گی اوستونلیک و افضل طرفلرینی کؤریب، بیتیم شیبت بؤلیبلر کیته دی. خیالیمده همّه مینگه قره ته برماقلرینی بیگیز قیله یاتگنده ی! یازیلمه گن ادبیاتلر بؤئیچه افغانستانلیک دیگنی بو قیپ- قیزیل شرمنده لیک و حشیلیک دیگنی بؤلیب قالگن راستینی ائتسم. هیچ قنده ی که سیگه اؤچیریب بؤلمس ایکن بو لعنت حلقه سی نینگ قاره إیزلرینی.
بار گپ، غرب اؤزی نینگ علم و دانشی، تیکنالوژیسی، انسان حق- حقوقی مساله لری، قانون استوارلیگی، همده دموکرات قدریتلری بیلن شرقنی انچه آرتده قالدیرگن. بیله من، غرب هم قاغازگه اؤره لگن تاپ- تازه جمعیت ایمس. انسانگه خاص یامانلیکلر بو یرلرده هم صادر ایتیلیب توره دی. غرب نینگ هم اؤزیگه یره شه کمچیلیکلری بار. کون باتر اؤز کمچیلیکلرینی و جمعیتده یوز بیریشی ممکن بؤلگن یاوزلیکلرنی نینگ تامیرلرینی تاپیب، داولشگه کؤپراق اهمیت قره ته دی. جزا یگانه چاره ایمس دیئدی غرب. هه، کون باتر اؤلکه لری بوگون نیچه، شوپنهاور، گویته، فروید، مارکس، بلزاک، کامو، کافکا، سارتر، سپینزوا، هایدگر، ولتر، کانت و باشقه فیلسوف روشنگرلرنینگ عقل میوه سینی یماقده.
وادریغ بیزنی خودّی قؤزیچاقنی بؤریلرنینگ آغزیگه توتگنده ی قیلیب، ملا یوآخوند، مولوی لر آیاغی آستیگه تشله دیلر. قاله بیرسه، دینی خرافاتگه کؤمیب کیتدیلر بیزنی. ایندی باشنی شریعت کنده سیگه قؤئیشدن باشقه چاره یؤق عزیزلر. چونکه، سیز و بیزدن شکاکلیک دیگن اولوغ فضیلتنی تارتیب آلدیلر. غرب خدانی عرش اعلی دن توشیردی، نیچه« خدانینگ اؤلگه نینی اعلان قیلدی»؛عیسی نی یرگه اوریب، چیرکاو کیشش و کاردینللرینی بیچیب قؤیدیلر. آنگ و شعور قدرتی اؤز إیشینی قیلدی غربده.

کیلینگ عزیزلر بوگون اؤلگنلردن سؤز آچه ی! 
---------------------------------------------
بو موضوع جوده کتته، اونینگ قیرّه لری جوده کؤپ. شرقده، تریکلرنینگ اساسی وقتی، کوچی، پولی اؤلیکلرنی خورسند قیلیشگه اؤته دی. اؤلیم نینگ بیرینچی لحظه لریدن تارتیب، تا مینگ أییلرگچه زحمت و محنتی باشله نه دی و دوام ایته بیره دی. آره ده اؤلیکلرنی دیب کیم قنچه انسانلر یوره ک خروجی و باشقه روحی سیقیلیشلر طفیلی بو یاروق عالمنی ترک ایته دی ایمسمی؟ 
اؤلگن کیشی عادّی ادم بؤلسه کو، بیش - اؤن أیل إیچیده اونیتیله دی؛ کؤکنیکیشه دی آخر. اؤلیک ایگه لری یوره گیگه ساووق سوو اوریب، تیریکچیلیک تشویشلری بیلن اندرمان بؤلیشیب، اؤلگن عزیزلرینی ایسدن چیقریشگه مجبور بؤله دیلر. عادّی خلق اؤز عنعنوی توتومیدن کیلیب چیقیب، بو نرسه لرگه ملایمراق یانده شه دی. « واه حسرتا»بیلن داستان توگه یدی.
امّا، روشنفکر ایمس؛ اؤشه « مکتب اؤقیگن باش یلنگلر»- بار او، انه شولر إیشنی په چوه سینی چیقرمی قؤیمه یدلر. اخ داد بولرنینگ دستیدن! « مکتب اؤقیگن باش یلنگلر» افغانستانگه مصیبت، آفتدن باشقه نرسه کیلتیرمه گنلر. بو بوزغونچی قتلم آدملرنی خرافات نینگ تیکنلی سیملریگه اؤره ب تشله گنلر. اؤلیم نینگ هم دستورخوان باشیسی شولر. ملا یو آخوند آلدیده باشینی لیقّیله تیب، قالاق اعتقادلر حامیسیگه ائلنگنلر. گویا خلق نینگ« دینی؟»دن حمایه قیلووچی شولر بؤلیب قالماقده.
موضوعدن اوزاقلشمی؛ اؤلیکلر حقیده گپیرماقچی ایدیم. باردی اؤلگن کیشی شاعر، عالم، دولت اربابی؛ ائنیقسه عارف، شیخ و روحانی، دین وکیلی یا خود کؤزگه کؤرینگن آدم بؤلسه، اؤله - اؤلگونچه کیتینی قؤئیشمه یدی. شولر تشبّثی بیلن کتته - کتته حشمتلی ساغانه لر قد کؤتره دی. قبرستاننی تازه قصرگه ائلنتیریشه دی. دین بنگیلری اوچون دم آلیش جایی، یومه لش- دؤمه لیش اوچون قائلله تیب شرایطلر هم یره تیله دیلر. دینفروشلر( عادی خلق دینی مین اوچون محترم) فقط آرقه سینی هؤل قیلیب، قبله گه قره ب هنگره گن بؤلسه لر- بؤلدی، هر أیللی اولرنینگ خاطره لرینی اولوغلش قیلیب، کیم قنچه مبلغ هم صرف له یدیلر. شوندن سؤنگ بیچاره عوام اؤلیکلردن نجات إیزلشگه توشه دی. خرافات بؤلسه اوجیگه مینه دی. ینه شو ائتگه نیم « مکتب اؤقیگن باش یلنگلر» حتی، دولتلرگه باسیم اؤتکزیب، حکومت و رسمی اداره لرنی هم شو بی معنی گرچیلیکّه مبتلا قیلیشه دی. صوفیلر نامی کیتیدن: « سلطان العارفین»، « قطب الاقطاب»، « شیخ والمشایخ»، « علامۀ علام»، « ضیا اللمت والدین»، « امام زمان»...- دیگن اوزوندن اوزن لقبلرنی پر- پره قیلیشدن چرچه مه یدیلر.
اؤلیکلرگه سیغینیش شرق ذهنیتیده گزه ک آلیب کیتگن عللتلردن سنه له دی. عادّی سیغینیش ایمس، اؤلیکلردن کیفیله نیش درجه سیگه چیقیب آله دیلر شرقلیکلر. شرقده اؤلیمگه مناسبت اؤته وحشیانه، اؤلیم شناس داکترلر تامانیدن انیق تشخیص قؤئیلمسدن 60-70% آدملر شرقده تیریکله ئین کؤمیلرکن. دهشت ایمسمی؟ 
کانادا ده اوچ کونگچه اؤلیک سقله نه دی، دوکتور کیلیب رخصت بیرگندن کیئینگینه مرده کؤمیله دی یاکه یاقیله دی. شرقده اؤلیکّه مناسبت انسانی ایمس. کون چیقرده، قنچه اینگ یخشی آدم بؤلمه سین- کیمدیر اؤلدی بیر کون. اؤلگن عالم و ضیالی نینگ فکریدن، عقللی گپیدن، قیلگن ایزگو إیشلردن انسانلر بهره مند بؤلیب توریبتدی. یازگن اثرلری سیویب اؤقیلماقده. إیزی یوقالیب کیتمه سین اوچون موجزگینه قبر و هیکلی هم بار دیئیلیک. نورمال جمعیت و نورال آدملر اوچون شونینگ اؤزی ایترلی ایمسمی؟ اؤلیک نینگ سووینی سیقیب چیقریشگه بلا بارمی؟ دیب هیچ کیم ائتمه یدی بولرگه. شرقلیکلر اؤز الم- اؤکینچ، کمچیلیک، نامرادلیک، محکوملیک آغریقلرینی اؤلیکلر آرقه لی بوتله ماقچی بؤله دیلر. إیچلریده گی بؤشلیقنی آه و ناله، اؤلیکّه هم نفسلیک بیلن تؤلدیره دیلر. بو نرسه آز سانلیک و یاهم ایزلیگن قتلمگه آدملرگه خاص روحی حالتدیر. یؤقسه قاره، زخ یر ته گیده هیچ نرسه یؤق. کیم باریب کیلدی نریگی دنیادن؟ داستانلر تؤقیشیب خرافتلرنی ایکه میز یوکلب کیلماقده لر. 
بیلگه نیمچه، غربده بونده ی ایمس. نیوتون، ادیسون، انشتاین... دیک اینگ بویوک سانیتس عالم، بشریتگه خذمت قیلگن اینگ اولوغ دانشمند نینگ هم اؤلیگی شرقده گی کبی اعزالنمی دی؛ مرده لری کؤکّه کؤرتیلمه یدی. نری بارسه، عادی قبر، اوی موزیمی بار. نامیگه جایلر اته لیب، آتلری ابدیلشتیریله دی. بوتون و یاکه یریم هیکلی بار - تمام و سلام. کتابلری اونیورستیتلرده درس بیریله دی؛ نظریه سی اؤرگه نیله دی( کیره ک بؤلسه تنقید قیلینه دی هم)؛ تورلی مناسبت بیلن یوبیلیلری هم اؤتکزیله دی. شونده هم اولرنینگ اؤلیگی اولوغله نمیدی؛ فکر و اندیشه سی تحیلیل قیلینه دی و رواجلنتیریله دی. 
مثلن، البیرت انشتاین نینگ بیرگینه عادی قبری، نامیگه کتابخانه، اوی موزیمی همده هیکللری بار، آتی ابدیلشتیریلگن. مییه سینی آلیب باریب موزیمگه قؤئیشگن( یقینده او هم بؤلسه پوللندی)، انشتین نینگ کؤزی بؤلسه نیویورک موزیمیده سقلنماقده. اونینگ قبریگه هر کون باریب هیچ کیم أیغله مه یدی. بیراق، عقل میوه سیدن بوتون بشریت استفاده قیلماقده. دانش و نظریه سی منگولیکّه قؤل چؤزماقده. شو پئیت یخشی یم که جناب انشتاین: بیکارچی پیغمبر، امام، اولیا، شیخ، آیت الله، محدث، عارف ایمس ایکن- دیگینگ کیله دی. یؤقسه آدملر همه یوموشینی بیر یاققه تشلب، تیریکچیگینی أیغیشتیریب، « وا انشتاین!»، « داد انشتاین!» دیه جیننی بؤلرمیدی؟