عیسی جان سلطان
حکایه- تادد
قی دَم، بوندن إیکّی أیل بورونمیدی، فلسفه گه قیزیققن پئتلریم ایدی. بو غرایب فن عقل و هوشیمنی شوقدر ایگلـلب آلگندی که، هر بیر نرسه دن فلسفی خلاصه چیقره ویره ردیم. فلسفه ایسه، اصلی آلمانیه ده راسه رواجلنگن ایمسمی، قی بیر کتابده اؤقیگندیم:«Der todd هimmer giwinnt - « دیر تادد ایمیر گوینت»دیگن نیمسچه( آلمانچه) سؤز شعوریمگه یاپیشیب قالدی. گپ نینگ لؤنده سی، حاضر هم اؤیله سم، اؤشه وقتلرده گی کبی، هر حالده حیاتنی فقط فلسفه دن عبارت، دیب اؤیلش خطا ایکنلیگینی توشونیب یتگنده ی من. چونکه حیات اؤزی اونی رد قیلر ایکن، هر کیم اؤزی نینگ کؤرگن کیچیرگنلریگه ماسلب، اؤزیچه فلسفه تؤقیر ایکن.
امّا، مین حاضر بولر حقیده گپنی چؤزیب اؤتیرماقچی ایمسمن. ذاتن زمان تیز، وقت و عمر شوولب اؤتیب کیته یاتیر، ائتر گپینگیزنی ائتیب یا اولگوره سیز، یا یؤق... باز اوستیگه، بوگونگه قدر یشب اؤتگن برچه فیلسوفلر بو حقده جلد-جلد کتابلر یازیب اولگوریشگن که، حتی اولرنی اؤقیشگه ده عمرنینگ یتیشی درگمان. شو باعث هم مینینگ ائتر سؤزیم باشقه. تصادفن« TODD» سؤزی نینگ معناسینی انگله دیم-او، بوندن یتّی أیل اوّل کیچگن بیر واقعه خیالیمگه اوریلدی. شونی ائتیب بیرماقچی من خلاص. امین منکه، بو سؤزنینگ معناسی باشقه لرنی هم اؤیلنتیریب قؤیه دی.
***
باله لیک چاغلریمیزده ممه صدیق پیشیق دیگن بیر چال بؤلردی. او قاتمه گینه، جیکّک، إیه گیده چندیغی بار آدم ایدی. کیچه لری بیکینمه چاق اؤینه گه نیمیزده اونینگ الـله قنقه یوموشلر بیلن کویمه نیب یورگه نینی کؤره ر ایدیک: یا مکّه پایه لرنی باغ- باغ قیلیب، باغله گن یا زمیبل غلتکده اویی گه اون ته شیگن، یا کوچه ده گی خزانلرنی تؤپلب قاپله یاتگن بؤلیب چیقر ایدی. مین اونینگ دم آلیب اؤتیرگه نینی یاکه چای خانه ده آشخورلیک قیلگه نینی هیچ کؤرمه گنمن. خیالیمده-ده، او إینده مس، تینیم بیلمس بیر کیشی صفتیده قالگن. پیشیق نینگ باله لری هم اؤزیگه اؤخشه گن پیشیققینه، تینیم بیلیشمس ایدی. بوغدای اؤریلسه، کیچه لری دله گه چیقیب ساماننی تؤپله شردی ده، ایرته سیگه بازارگه آپ چیقیب ساتر ایدی. اؤتین ساتردردیلر. اوندن بؤشه گن قاپلرنی ساتردیلر...
آدملر« ممه صدیق پیشیق جوده بای، کیچه لری اوخله مسلیگی هم راست گپ: إیققن پوللرینی صندیغیدن آلیب ماغار باسیب کیتمسلیگی اوچون شبه ده گه یائیب شمالـله ته دی»، دیب گپیریب یوریشردی. قیشلاقده آدم کؤپ، خاطره مده هر بیری اؤزیگه خاص بیر قیلیق قیافه ده قالگن. بیراق، ممه صدیق پیشیق بیلن علاقه دار خاطره لر یوره کنی غشلنتیره دیگن درجه ده غبارلیدیر.
...أیللر اؤتدی. باله لیک خوددی شمالده گی سامان پرچه سی کبی اوچتدی کیتدی. اولغه یدیک. باله لیگیمیزده ته نیگن بیلگن آدملریمیز- آپّاق ساقللی نورانی چاللر-او، ساچلریگه چؤلپی ته ققن، صندقچه لریده دایما بیزکبی باله کیلر اوچون بیر- إیکّی ته پاپوک قند تاپیله دیگن ایرتکچی کمپیرلر اؤزلرینینگ حقیقی منزللریگه خدانینگ رحمتی تامانگه اونسیزگینه، هیلویره بگینه جؤنب کیتدیلر. کیشلر ائتماقچی، بو دنیانینگ یلیب یوگوریشلریدن، تشویشلریدن ابدین قوتولدیلر، تینچ لیگ و آسایشگه یتیشدیلر، جانلری آرام و راحت تاپتدی. وقت- ساعت یتیب پیشیق هم عالمدن اؤتدی. اونینگ دنیادن کؤز یوموشی هم نیدیر غبارلی و الم انگیز بیر طرزده کیچیبتدی. او إیکّی اوچ دفعه آشقازانی یاتیب یاتیب قالدی. امّا، دوختورگه بارمه دی، بیرانته سینی چَقیریب قره تمه دی. اؤزی نینگ سویگن تعبیریچه، إیسیق-إیسق چای إیچیب، کؤرپه گه اؤره نیب یاته بیردی. اؤزی کو ازلدن آزغین ایدی، ینه یم آزیب رنگی الـله نیچوک سامان کبی بؤلیب قالدی. امّا هفته لب یاتگه نی یؤق: پیشیق نینگ مزه سی قاچیبتدی، دیگن گپ ترقه لگه نیدن اوچ- تؤرت کون اؤتر- اؤتمی، ینه کؤچه لرده چیدا بؤلدی. ینه اؤشه- اؤشه کویمه لنگن، هر نرسه نی ته شیگن پیشیق ... اویاق- بویاقده« ممه صدیق اکه آشقازان رکی( سرطان) بؤلگن ایکن، بیری بیر توزالمه یمن، دیب دوختورگه یم بارمبتدی»، دیگن گپلرنی بیز هم ایشیتدیک. بو گپ نینگ نه قدر راستلیگینی بیلمه یمیز- او، امّا، آره دن أیل اؤتر- اؤتمس اوییدن أیغی چیقتدی. بیلدیک که، پیشیق هم عالمدن اؤتیبتدی.
پیشق نینگ فرزندلری کؤپ، نیوه ره لری اوندن هم کؤپ ایدی، شولرنینگ اؤزی کؤچه نی تؤلدیرگن، بَری کؤک تؤن کیئیب، بیلینی باغلب توریشیبتدی. مینینگ إیلک انگله گن نرسم بو خانه دانده گی غریبان لیک بؤلدی. حیوانکه ایسکی شالچه تؤشلگن، اوستیده پؤستک... ایشیک دریزه لری نینگ بؤیاقلری کؤچگن. بیراق میوه لی درختلرنینگ بَری آراسته، ترتیب بیریلگن، کوزگی حسینیلر آلتینده ی تاوله نیب توریبتدی. درختلرنینگ تؤکیلگن برگلری بیر چیتگه اویلگن، قؤره ده گی قؤیلر آلدیده-ده، بیر اویوم خزان. قؤیلر اونی تله شیب تارتیشیب یئیشه یاتیر...
پیشقنی توپراققه تاپشیریشده عادتده گیدیگ« ممه صدیق اکه قنده ی آدم ادیدی»، دیب سؤره لدی. همّه چین کؤنگلدن:« یخشی آدم ایدی، خدا رحمت قیلسین» دیب جواب بیردی. پیشق نینگ وفاتی مینی او قدر اؤیلنتیرگه نی یؤق همه قطاری اؤلیم نینگ حقلیگینی، عالمده گی جمعی که انسان ذاتی اؤشه طرفگه قره ب کیتیب باره یاتگن لیگینی ینه بیر باره تصدیقله دی، خلاص.
ممه صدیق نینگ کتته اؤغلی نینگ حکایه سی
«... آتم أیگرمه إیکّی یاشده اورشگه کیتگن. بیز اوچ جؤجیق آنه میز بیلن قالگنمیز. آتم قیرق اوچینچی أیلده نیمسلرگه اسیر توشگن. نیمسلر اونی باشقه لر بیلن قؤشیب، پولشه گه آلیب کیتیشگن.
کانتسلگر حیاتینی همّه یم آزمی- کؤپمی ایشیتگن، کینوده کؤرگن کتابده اؤقیگن. امّا هیچ بیریمیز کؤزیمیز بیلن کؤرمه گنمیز. کانتسلاگیرگه توشگنلر قنده ی کونلرنی کؤرگنلیکلرینی اؤزلریگینه بیله دیلر.
لاگیرده بیلگیلیم تادد دیگن ملعون افسیر بارایکن. او منفور اوروشگه قدر عسکرلر اؤرته سیده اوزاق مسافه گه یوگوریش بؤئیچه تیرینرلیک قیلگن، بیر شاگردی آلمانیه چیمپیونی بؤلگن، اوروش باشلنگچ، ضابظ صفتیده بویاقلرگه یوباریلگن ایکن.
شو بتاّل لاگیرده گیلرگه قؤشیب آتمنی یم هر کونی قیرق چقیریمگه یوگورتیره رکن. بونقه یوگوریش نینگ ترتیب قاعده سینی مره فونچیلر بیله دیلر. آتم نینگ ائتیشیچه، سحر یاشیرب -یاشیرمی اریستانلرنی صفگه تیزیب آپ چیقر ایکن و یوگوریشنی باشلرکن. آرتده، ماشینه ده تاددنینگ اؤزی. ساعت یتّی گچه مرّه گه یتیب باریشلری شرط ایکن. مرّه دیگینی هم تاش کــَـریری بؤلیب، بارگنلر إیشگه توشرکنلر.
تادد یؤلده دیقلگنلرنی آتیب تشلرکن.
مرّه گه کیلگنلریده ائتر ایکن که:« سینلر مینی یامان کؤره سنلر، بیله من. امّا، حیات میندن کؤره بی شفقت راق، سینلرنینگ بو یوگوریشینگدن کؤره میلیون مرته مرکّب راق. او سینگه مرّه قیده لیگینی ائتمه یدی، قئی طرفگه قره ب چیقیشنی، قنچه چقیریم یوگوریش نینگ کیره ک لیگینی کؤرستمه ید، دم بیرمه یدی. بَرینی اؤزینگ تاپه سن، اؤزینگ حل قیله سن... بوگون سینلرگه أیقیلمی یتیب کیلیب، کیچگچه یخشی حقوقینی قؤلگن کیریت دیگنلر خلاص. کیئینگی حیاتینگنی ایسه، کیچقورونگی یوگوریش حل قیله دی...». آتم دله ده اؤسیب پیشگن ایمسمی، إیش قیلیب چیدر ایکن. تادد بتاّل اونی یخشی کؤره رکن. « سیندن چیمپیون چیقیشی ممکن ایدی، افسوس که، نیمس ایمس سن»دیر ایکن. گاه بیر بؤلک مان یا شوره سیگه بیر بؤلک گوشت هم قؤشتیر هر ایکن.
بولرنینگ برینی مینگه آتم اؤگی آنمگه اویله نیب، بیرینچی فرزندی توغیلگه نیده ائتیب بیرگن ایدی. او محللر مین هم أیگیرمه إیکّیده ایدیم. اؤشنده« آتم راسه قئینلگن ایکن-ده» دیب قؤیه قالگنمن. نیمه اوچون مینگه ائتگه نینی انگله مه گنمن. میلی، ایندی گپ نینگ بویاغینی ایشیت. قیرق تؤرتینچی أیلده پولشه آزاد ایتیلگندن کیئین هم آتم دراو اوییگه قئتمه گن. ایندی اونی« نیمسلرگه خذمت قیلگن سن» دیب اؤزیمنی کیلر قیئنه شگن. فقط آره دن تؤقّیز أیل اؤتگچ استالین اؤلگندن کیئینگینه قیشلاققه آنه یورتیگه قئتیب کیلیش نصیب قیلگن.
کیلگه نیده قره سه آنه میز عالمدن اؤتیب، بیز اوچ جؤجیق همه میزنینگ قؤلیده قالگن ایکنمیز. اوییمیز بوزیلیب کیتگن، اؤتینلری صندلگه قالگن. آتم نینگ قیلگن بیرینچی إیشی-یریمیزنینگ یاقه سیگه بیر چیله قوریب، بیزنی آلیب کیلیش بؤلگن. کیئین یاز بؤیی إیشلب پخسه اؤی تیکیلگن. او محللر مینیگ غیره- شیره ایسیمده: یاش باله ایدیک بیز اوچون حیات رنگ- به رنگ ایدی. قاره محنت وجودیمیزنی ایزمس ایدی: سولر زلال ایدی، سوولرده چؤمیلیب اؤینر ایدیک.
کیئین آتم اویلندی. اؤشنده عمه مگه ائتگن سؤزلری ایسیمده: « سین مینی اویله نو آلدی دیمه، آپه باله لرگه کیم قره یدی؟ کیلسم، اوچه په بالم هم سین نینگ قؤلینگده ایکن...باشینگده ایرینگ یؤق، اؤزینگ نینگ باله لرینگنی زورغه ایپله یپسن. باشقه اوروغیمیز قالمه گن بؤلسه ... خدا عمر بیرسه، اؤنته- اؤن بیشته باله لی بؤلرمن. اؤلسم، آرقه مدن أیغلب قاله دیگنلر کؤپ بؤلر، بیزدن کیئین هم بیر-بیرینی سویه ب کیترکه، بیری« آه»دیسه اؤنته سی« واه دیب یتیب کیلر...»
آتم نینگ ائت گه نی بؤلدی اؤن بیر فرزند بؤلدیک. اؤگی اوکه لریم نینگ بری مهربان، محنت سیور، بیر-بیریمیزگه اؤز قانداشلریمیزدن-ده، عاقبتلی راق میز.
ایسیمنی ته نیگه نیمدن بیری آتم تینمسدن إیشله دی. مین-کو، میلی اوکه لریم آتم نی دیرلی کؤرمس ایدیلر. اویگه یریم کیچه سی کیلر، آذانلب ینه إیشگه کیتر ایدی. آیلیگی کؤپراق دیب زهرلی جایلرده تیر تؤکتدی، یتمه گه نیگه مال آلیب سیمیرتیریب ساتدی، تام آرقه گه ایکین ایکیب، بازارگه اپ چیقتدی خلص، اؤن بیر فرزندینی هم اویلی- جایلی قیلدی. بیر اؤزی! یاردم بیره دیگن کیمسه تاپیلمه دی.
اؤن بیر باله نینگ بیشته سی قیز ایدی. حاضر« هو»دیسم، اؤن بیر تاماندن بیردنیا آدم یتیب کیله دی.
خدایم مینی یم فرزندن قیسمه دی- حاضر باله لریم یتتیته بؤلدی. کتته منی یقینده اؤیلنتیردیم. نصیب ایتسه یقینده نیوره لیک بؤله من.
کتته اؤغلیمنی اویلنتیرمسمدن بیر أیل اوّل آتم وفات قیلدی. بیز إیشدن وقتلی راق کیلیب ایندی سؤریگه اؤتیرگن ایدیک. آتم ساعت سکِزلرده کیریب کیلدی. کسلدن تورگه نیگه کؤپ بؤلگه نی یؤق. امّا محنت قیلمسدن اؤتیره آلمسدی: إیش آدمنی اؤلدیرمه گن، ته نیگده جان نینگ بار ایکن قیمیرله، یوموشگه اونّه، دیب نصیحت قیلردی بیزگه...
خاتینیم اوقاتنی سوزیب کیلدی« آلینگلر- آلینگلر» بیلن قؤل اوزه تدیک. آتم شورلیک... اوقاتنی قاشیقده آزیگه آباردی یو، قاشیق تره قلب لگنگه توشدی.، اؤزی آرقه گه کیتیب بیردی. شاشیب دسترخواندئن هتلب اؤتیب، باشینی قؤلیمگه آلدیم. بیله سنمی، نگاهی مینده یو، کؤزی تیپه گه قره ب آله یب باره یپتی. بیر محل کؤزیدن إیکّی تامچی سریق یاش آقتدی. بیر نیمه دیماقچی بؤلیب قیئنله دی، کیئین لبیدن ضعیف بیر« پوف»...
چیققن نفس قئتیب کیرمه دی...
نه ی لیئین که، اؤلیم حق ایکن. امّا، شوندن کیئین کؤزیم آچیلگندیک بؤلدی. یاتسم هم، تورسم هم آتمنی اؤیله ی ویره دیگن بؤلدیم.
هیچ نرسه گه حوصله م کیلمی قالدی. اویگه کیره من- او، بغریمنی زخگه بیریب یاتیب آله من. آتم... ته ینچیم، قوّتیم، سوینچیغیم کؤزیم نینگ آلدیدن کیتمی دی. « وای آتم- ه!» دیمن-او، یوره گیم اؤرتنه بیره دی.
اؤیلب قره سم، آم لاگیرده گینه ایمس، بوتون عمری دوامیده شونقه یوگیریب یشه دی. کیچه نی-کیچه، کوندوزنی کودوز دیمه بتدی. اؤزیگه قره مبتدی. بالم، دیبتدی. روزغاریم دیبتدی... کؤره یپسنمی، اوکه جان، آتم عمری بؤیی یوگیریب اؤتبتدی. لعتی تادداونی عمر بؤیی تعقیب ایتیبدی.
کیئین اؤز حیاتیمگه رزم ساله من. رزم ساله من-او، ینه اؤشه منظره نی کؤره من: اوکه لریم نینگ بیری روزغاریم دیب یلیب یوگیریبتدی. اؤزیم هم بالم-چقم، دیب تینمی من. مین هم، اوکه جان، آتم کبی، إیشدن جوده کیچ کیله من. کیچیک قیزیم مینی گه ته نیب، تلپینسه، گاه بیگانه سیره ب نری قاچه دی.« میلی، کتته بؤلسه ته نیب آلر...» دیئمن-او، قؤیه من.
آتم او یاقدن مرّه گه یتیب کیلیب حیاتینی سقلب قالگن ایدی. کیئین-چه؟ اؤشه یلیب یوگیریشلری بیلن کؤزله گن یرگه یتیب کیله آلمه دیمی؟ یتیب کیله لگن بؤلسه، عاقبتی نیمه بؤلیب چیقتدی؟ یتیب کیلگه نی اوچون خوشبخت بؤلدیمی؟ مین چه؟ مین هم ایرته نی، إیندننی اؤیلب یوگوره من-ایله من. بیله منکه، بوتون بیر دقیقه تین آلسم، ایرته گه باشقه گه بیر معمّا یؤلیمدن چیقه دی. تشویشیم باشیمدن آشیب یاتیبتدی. بو یاقده بؤلسه، عمر شاویللب اؤتیب کیته یپتی... نظریمده بو محو ایتووچی یازووق برچه میزنینگ پیشانه میزگه یازیلگنده ی. خودی اولغه یگچ، حیات نینگ اؤزی نتدد قیافه سیده آرتیمیزگه توریب آلیب، تعقیب قیله یاتگنده ی، تهدید ایته یاتگنده ی...
هیچ اؤیلب آخریگه یته آلمی من. قی ده او، مرّه؟ یتگنلر نیلرگه صاحب چیقدیلر او، یتمه گنلر نیلردن محروم بؤلدیلر؟ گپ نینگ آچیغی، مینینگ عقلیم بونقه نرسه لرگه یتمی دی.
اگر بیلسنگ، سین مینگه توشینتیر، برادر...».
***
مینینگ بو واقعه نی ایشیتگه نیمدن سؤنگ یتتی أیل کیچدی. یتّی أیل إیچیده کؤپ سوولر آقیب اؤتدی. کؤپ نرسه لر اونوت بؤلدی.
ائتگه نیمده ی، اؤشه محللری مین هم فلسفه گه قیزیقب یوره ر ایدیم. آره سیده « تادد دیگن تته نیش سؤز بؤلگن»Der Todd immer gewinnt » کلیمه سی نینگ مضمونی نیمه ایکن، دیب نیمسچه گه قیزیب یوره دیگن بیر آغه ینیمدن سؤره دیم. جوابدن ایسه تانگ تانگ قالدیم:
« تادد»نینگ معناسی« اؤلیم»بؤلیب، بو کلیمه نینگ مضمونی، نی عجب که، « اؤلیم حقدیر»دیگه نی ایکن.
اؤشه محللر اؤزیم چیقرگن فلسفی عموملشدن اؤزیم دهشتگه توشگنمن. پیشیق نینگ اؤغلی نینگ ائتگه نی ساده حکایه دن مین هم بیر نرسه لراوقّنمن. امّا، باشقه لرنی قؤیه توره یلیگ-او، بو واقعه ده گی بیر جهت مینی هیجانگه سالدی. نیمس ضابط نینگ اسمی بؤلمیش« تادد»سؤزی نینگ اؤزبیکچه ده گی معناسی« اؤلیم» بؤلیب چیققه نینی نیمه دیب ایضاحلسه بؤله دی؟ تصادف دیئینمی؟ یا بیر حکمت دیئینمی؟
... فلسفه نی یم شو بیلن أیغیشتیردیم. بیلدیم که، هیچ بیر فلسفه حیاتینی ایضاحلب بیره آلمس ایکن. چونکه، حیات همیشه حق و رنگ-برنگ، تاوله نووچی، فلسفه ایسه، اونینگ فقط گینه سایه سی، باشقه هیچ نرسه ایمس ایکن.
شو واقعه بؤلدی-یو، ممه صدیق بوه نینگ کؤز آلدیمده إینده مس، تند، خسیس، تینیم بیلمس قیافه سی غایب بؤلیب، اؤرنیدن باشقه بیر انسان نینگ بار تویغولری- یو، حسّیاتلرینی حیات دیگت پایگه گه قربانبیرگن بیر آدم نینگ آزغین، إیه گیده ساقالی اؤسگن، تیریشلی یوزی، جوده یره گن کؤزلری خیالیمده جان لندی.
جانلندی- یو، سیره کیتمه دی.
باشقه لرنینگ قیافه سیده ده منه، مین دیه کؤرینیش بیره بیردی. حاضر هم، ممه صدیق پیشیق نینگ سؤنگّی منزلیده تینچ، آرام آلیب یاتگه نیگه إیشانگیم کیلمه یدی. گاها قیشلی- قیراولی کونلرده، کوز میزانلری اوچگن، رطوبتلی هواده کیمسه سیز دله لرده، برگ سیز جان سیز، سؤپّه یگن توتلر ته گیده ایسکی تؤن کیئگن، آزغین بیر کیشی نینگ اؤتین کؤتریب کیته یاتگه نینی کؤریب قاله من. بو آدم سیره تینمه یدی، ساووق بؤلییشیگه قره مسدن، زاوورلر إیچیده سوو کیچیب، سبزی اؤتلرنی اؤره دی، قاپگه سالیب قی گه دیر ته شیدی. کوز شمالی قه قه آتیب کوله یاتگن پئتلرده تؤکیلگن خزانلرنی تؤپله یدی. شمال اونینگ تؤپله گنلرینی هر طرفگه ساچیب اؤینه سه-ده، او قونت و متانت، صبر و برداش بیلن ینه ابدی دیک توئیلگن شو إیشده دوام ایته دی...
بیراق بو ادم نینگ کیم ایکه نینی ائتیشگه استحاله قیله من. آچیغی، اونی هلی- هنوز یقیندن کؤره آلگه نیم یؤق. اونگه یقین کیلیشدن گاها ای یقه من هم. گاها ایسه مینینگ-ده، تشویشیم مؤل بؤله دی: کؤپینچه اعتبار بیرمسدن اؤته من کیته من.1999