قوئیده گی غزلنی بوندن بیر نیچه أیل بورون شرحلب، اؤز بلاگاگیمگه قؤیگن ایدیم. حاضرگیسی، تؤلدیریلگن، قئته إیشلنگن ورینتیدیر.
بیر غزل شرحی
>>>>>>>>>
علیشیر نوایی غزللرینی شرحلش نوایی شناسلیک اؤرگنه یاتگن اینگ اساسی مساله لردن بیریدیر. چونکه، شاعر غزللری سیللیق توشینیلیب، یومشاق هضم بؤله یاتگن نرسه لر ایمس. قبت - قبت معنالرنی سؤز إیچیگه جایلب کیتگن نوایی، اؤز اؤقووچیلریدن تیرن تفکّر، چقور اؤی، سؤز صنعتینی حس قیله بیلیشنی تقاضا ایته دی. شولر قطاری کتته بیلیم، کینگ دنیا قره ش بیلن گینه نوایی نینگ تفکّر عالمیگه کیریش ممکن. قؤلی، قؤینی بؤیش اؤووقوچی شاعر کؤزله گن چؤقّیلرگه چیقیب آلیشی آسان ایمس.
نوایی گؤزه للیک کویچیسی
-----------------------------------
ادبیّات یتّی صنعت نینگ بیری صفتیده اعتراف ایتیله دی. فکر ادبیّات نینگ میدانی، سؤز ایسه اونینگ قورالی سنله دی. ایجادکار یره تگن فکر محصولاتی اساسن شعر و نثر شکلیده وجودگه کیله دی. بس، شعر و نثر نادر صنعت ایکن، شاعر و یازووچی صنعتکار حسابلنه دی، سؤز صنعتکاری دیسک تؤغریراق بؤلر.
صنعت - استعداد و مهارت آرقه لی نه فقط کؤرک و جمالنی توصیفلش بل که، گؤزه للیکنی یره تیشدیر. نوایی لیریکه سی نینگ مبالغه سیز تخمین 90%ی سیوگی- محبّت موضوعینی اؤز إیچیگه آله دی. بیرگینه عشقنی تعریفلشگه 50مینگ بیتنی خرجله گن نوایی؛ بیش- اؤنته غزل بیلن قایلله تیب قؤئیسه بؤلمسمی ایدی؟ دیگن اینگیل سؤراق پیدا بؤلیشی ممکن کیشیده. یؤق، بونده ی قیله آلمس ایدی نوایی. بو هلی همّه سی ایمس، « خمسه»نینگ27 مینگّه یقین بیتلر چی؟ اونینگ هم کتته قسمی داستان قالبیده گی شعرلردیر. « لسان الطیر»نی ائتمه یسیزمی؟ شاعرنینگ باشقه اثرلریده ساچمه طرزیده یازیب قالدیریلگن شعرلری سیوگی - محبّتنی ترنّم ایتگن. عشق دیگنی دایمی موضوع بؤلیب، هیچ قچان اونینگ چؤغی پسه یمه یدی. انسان عشق و محبّت بیلن تیریک- ده! صنعت جمال شناسلیک، گؤه للیکنی ایستیتیک انگلش دیمکدیر. گؤزه للیک منگو حادثه، اونینگ باشله نیشی بار؛ بیراق، اداغی یؤق. نوایی نینگ بیردن - بیر مقصدی گؤزه للیکنی ترنّم قیلیش، صنعتی بنیاد ایتیش بؤلگن. او گؤزه للیک تامانلمه انسانّی قئته- قئته کشف ایتیش، انسان نینگ روحی عالمینی آچیشگه إینتیلیب کیلگن. شو معناده بیرغزلنی( تام معناده گی هر قنده ی شعرنی)معلوم بیر نقش، هیکل، توگل رقص، صحنه اثری یا خود بوتون باش بیر موسیقه کمپازیتسه تینگلشتیریش ممکن. شعرده شاعرنینگ إیچکی احتراصلری موج اوریب، مهارتی، کیفیت و حالتی اوف اوریب توره دی. شعر ذاتن کوچلی تخیّل و إینجه انسانی سیزیملر واسطه سیده شکلله نه دی. صنعت اثری صفتیده اؤزگه لرگه یتکزیله دی. اؤقووچی ایسه، اؤز توشونچه سی دایره سیده معنالر قتلمیدن اؤزیگه کیره گینی آله دی. سؤز صنعتی حسابلنمیش شعر هرمونیتیک - تفسیر، شرح و تلیقنلرگه بای بؤله دی. شعرنینگ قدرتی هم انه شونده.
نوایی نینگ« قرا کؤزی»
-------------------------
بو غزل دنیاگه کیلگندن بویان سیویب اؤقیله دی، اونینگ معناسیگه یتماق اوچون تورلی طبقه عالم و ضیالیلر شرحله نیب کیلیماقده. « قرا کؤزیم» مقاملرگه سالیب اشوله قیلینماقده. خلص، بو غزل اؤزبیکلرنینگ جانیدن جای آلگن. اولرنینگ روح و جانیگه یوغریلیب کیتگن. خلص، بو غزل هیچ قچان ارداقلردن توشمَه گی. « قرا کؤزیم»غزلی کمینه نی هم طلبه لیک دوریمدن آق، اؤزیگه مفتون ائله گنی راست. ائنیقسه« قرا کؤزیم»بویوک حافظ یونس رجبی و باشق اتاقلی حافظلرنینگ سحرلی تاووشلریدن تاوله نیب، چیقه باشله گچ، جانیم جیمرلب، کؤزلریم إیرماقلـَی کیته دی. ابدیتگه قؤل سونگن بو غزل نینگ سحری نیمه ده ایکن؟ کوچیمیزگه یره شه اونی شرحلشگه توتینه میز.
قرا کؤزیم
----------
قرا کؤزیم کیل و مردملیغ ایمدی فن قیلغیل،
کؤزیم قراسیده مردم کیبی وطن قیلغیل!
یوزونگ گلیگه کؤنگول روضه سین یسه گلشن،
قدینگ نهالیغه جان گلشنین چمن قیلغیل!
تکاورینگغه بغیر قانیدین حنا باغله،
إیتینگغه غمزده جان رشته سین رسن قیلغیل!
فراق تاغیده تاپیلسه توفراغیم، ای چرخ،
خمیر ایتیب ینه اول تاغده کوهکن قیلغیل!
یوزونگ وصالیغه یتسون دیسنگ کؤنگوللرنی،
ساچینگنی باشدین ایاق چین إیله شکن قیلغیل!
خزان سپاهیغه، ای باغبان ایمس مانع،
بو باغ تامیده گر إیگنه دین تیکن قیلغیل!
یوزیده تیرنی کؤریب اؤلسم، ای رفیق مینی،
گلاب إیله یو و گلبرگیدین کفن قیلغیل!
نوایی انجمن شوق جان ارا توزسنگ،
انینگ باشاغلیق اؤقین شمع انجمن قیلغیل.
بیرینچی بیت شرحی:
قرا کؤزیم کیل و مردملیغ ایمدی فن قیلغیل،
کؤزیم قراسیده مردم کیبی وطن قیلغیل!
مردم سؤزی نینگ معنالریگه دقت قیلینگ: آدم، آدمی، مردمک( قاره چیق)،آدمیزاد، انس، انسان، بشر، توده، خلق، عوام، ملت، ناس، نفوس، پری، ساکن و برقرار.( « دهخدا»).
بو بیتده سؤز و فکر کؤزدن باشلنگن. هه کؤز! کؤزنینگ هم تیلی بار، کؤز تیلی نینگ سؤزی بار، سؤزلری نینگ ایسه تصویر و معنالری کؤپ.
ای مینینگ هورکاق، توتقیش بیرمس، مکان سیز قاره کؤزلیک گؤزه لیم، هجرینگنی بس قیل. سین مین اوچون عزیز و معتبرسن! انس آلیب، ایندی مردملیکنی اؤزینگّه فن قیلگین، اؤرگنگیل. سینینگ جاینگ اؤزگه یرلرده ایمس، بل که کؤزیمنینگ گوهریده دیر. ایندی کیلیب، مردم سینگری کؤز گوهریم، کؤزیم قاره چیغمیدن جای آلگین، دیئدی شاعر. غرب شعریتیده ماوی( شیشه رنگ)کؤزلیک؛ شرقده ایسه، قاره کؤزلیک صفتی علیحده اعتبار إیله اجره لیب توره دی. بو عالی صفتدن نوایی کؤپ اؤرینلرده اونملی استفاده قیللگن. بو بیتده مردم سؤزی نینگ قاره چیق معناسیگه هم اهمیت بیرماق لازم. کؤز قاره چیغی نینگ وظیفه سی نورنی إیچکریگه اؤتکریب، هدایت قیلیب توره دی. ینه کؤز قاره چیغیده انسان تصویری هم انعکاس ایته دی. نوایی محبوبه سیگه کؤز گوهریدن اؤرین بیره رکن، اونی شو مکانده عزیز توته دی. بل که، کؤز قاره چیغی آرقه لی جانیگه قؤشیلیب، سینگیب کیتیشی إیسته یدی.
2. بیت :.
یوزونگ گلیگه کؤنگول روضه سین یسه گلشن،
قدینگ نهالیغه جان گلشنین چمن قیلغیل!
اوشبو بیتده قویده گی شعری استعاره لر لیریک قهرمان( قرا کؤز معشوقه)نینگ صفتینی آشیریشگه؛ صفتلرنی بؤرتیریشگه، توصیف معنالرینی کوچیتریشگه خذمت قیلماقده. خوش، قویده گی تؤرته استعاره نیمه لرنی انگله ته دی اؤزی؟
یوزنینگ گلی- حددن آرتیق بیجیریم حُسنی؛
کؤنگول روضه سی- گؤزه ل نینگ قؤنیم تاپگوچی مکانی، شاعر ارداغی؛
قد نهالی- بی کم و کاست قامتی، یاشگینه لیگی؛
جان گلشنی- ارمانلی، اینگ عزیز جای.
کؤنگلیمده گی باغ و بوستان چمنلری إیله یوزینگ نینگ گلنی چقنه تیب، گلزار ائله گین، کؤرکم حسنینگ لطافتینی ینه آشیر. سرودیک بؤینگ نهالینی ایسه جانیم نینگ گلشنیده( اینگ مهم جاییده)یرلشتیریب، مینی شادمان قیلگین. یوزینگ هم بؤینگ هم بیگانه کؤزلر آفتی، یغما یو تاراج لریدن آمانیمده قالسین، دیئدی اولوغ شاعر.
3. بیت :.
تکاورینگغه بغیر قانیدین حنا باغله،
إیتینگغه غمزده جان رشته سین رسن قیلغیل!
عشقده اؤرتنگن شاعرنینگ قرا کؤزی چاپقیر آت بیلن هجر کینگلیکلریده جولان اورماقده. محبوبه گه ایریشیش میسّر بؤلمس ایکن؛ جیلله قورسه تکاوری( یل قور آتی) آیاغی آستیده اؤزینی کؤریشنی آروزله یدی. نوایی اوشلمس آرزولری یؤلیده قیئنه لییب لذتلنماقچی بؤله دی. عشق یؤلیده عذاب چیکیشلر، رنج و آغریقلر هم حضور حلاوتدیر شاعر اوچون. ای سیوگیلیم! چاپقیر آتینگ نینگ تیاغیگه جیگریم/ بغریم قانیدن خنا باغله گین. إیتینگ نینگ بؤینیگه ایسه غمزده( ناشاد، حزین) جانیم إیپلرینی ارقان قیلیب محکم باغله گین. یشین مثال چاپه یاتگن آتینگ نینگ آیاغیدن چیقنب آتیله یاتگن اؤتلر مینینگ بغیر قانیم نینگ یللیغی( شعله سی)، النگه سی بؤلسین. جانیم إیپلرینی تارتگنچه یوگورسین آتینگ. مینی عشقینگده عقوبت تارتیشگه سزاوار کؤرگین. شو ایزیلیشلرنی میندن دریع توتمه گین، دیئیدی شاعر.
4. بیت :.
فراق تاغیده تاپیلسه توفراغیم، ای چرخ،
خمیر ایتیب ینه اول تاغده کوهکن قیلغیل!
سیندن أیراق، ائریلیق تاغیده اوشه لیب توپراقّه ائلندیم، میندن هیچ اثر قالمه گن. اگر توپراغیم ذرّه لرینی تاپه آلسنگ، اولرنی أیغیب، قئته دن خمیر ایتیب، اؤشه تاغده عشقی رمزی بؤلمیش کؤهکن( شیرین نینگ عاشقی) هیکلینی یسه گین. مین سیوگی نینگ منگو قالووچی رمزی من اخیر! دیماقده شاعر.
5. بیت :.
یوزونگ وصالیغه یتسون دیسنگ کؤنگوللرنی،
ساچینگنی باشدین ایاق چین إیله شکن قیلغیل!
شاعر کؤنگلی قاوشماق، دیدارلشماق، وصال إیسته یدی. اگر کؤنگلیم یوزینگ وصالیگه ایریشماغینی إیسته سنگ، قؤنغیراق ساچلرینگنی قدینگ بؤیلب، زینه کبی حلقه- حلقه ایتیگن. تاکه کؤنگلیم شو جینگه لک ساچلرینگ حلقه سیگه آسلیب یوزینگّه یتسین.
6. بیت :.
خزان سپاهیغه، ای باغبان ایمس مانع،
بو باغ تامیده گر إیگنه دین تیکن قیلغیل!
سیوگی- محبّت منگو ایسه ده، حسن و جمال، انسان ذاتی اؤتگووچیدیر. عمر باغینی کوز سپاهلری، خزان قؤشونلری بیر کون تؤزتیب خزان قیلیشی بار. حسن چراغی-ده، بیر کون کیلیب سؤنه دی، حسن چمنزاری یو عمر باغی محافظتی اوچون بو باغ و چمن تیوره گیگه إیگنه قده ب چیقسنگ هم بَری بیر خزان آلدینی آلیب بؤلمه یدی. اجل بو إیگینه قؤرغان دیواردن آشیب، اؤز إیشینی قیله دی.
7. بیت :.
یوزیده تیرنی کؤریب اؤلسم، ای رفیق مینی،
گلاب إیله یو و گلبرگیدین کفن قیلغیل!
منه، غزلنینگ توگونلی بیتیگه هم یتیب کیلدیک. بیت معناسینی یچیش اوچون باشقه بیر آچقیچ بیتدن إیش آله میز.
چیندن هم« قرا کؤزوم»غزلیده گی اینگ چیگل بیت هم انه شو. کؤپ چیلیک شرحلاووچیلر یارنینگ معشوقه نینگ تیرله شی سببی خصوصیده کؤپ و خوب سؤز یوریتنگنلر. بیراق، بو تیرلردن عاشق نینگ اؤلیشی سببیگه هیچ قنده ی اشاره یؤق. بیزنینگچه سیر اسرار بؤلیب قالماقده.
بیت نینگ یوزه کی معناسی:
سیوگیلیم یوزیده گی تیرنی کؤریب اؤلسم، ای دوست، تنیمنی گل سوی/ گلاب بیلن یو و گلنینگ یپراغیدن کفنیمنی تیکیب، سیوگی- محبّت قربانی دیه عشق مزاریده توپراقّه تاپشیر، دیئدی.
بیت نینگ شرحیگه کیلسک:
بو بیتده یار یوزیده گی تیر اصلیده اساسی سبب اؤله راق فتنه یولدوزیگه اؤخشه تیلماقده. محبوبه نینگ یوزیده گی تیرلر کؤکده کی انجملرگه اؤخشه تیلیشی ممتاز شعریتیمیزده بار نرسه. یار یوزیده مؤلتیب تورگین تیرلر بیلن یولدوزلر اؤرته سیده نسبت و اؤخشه تیش هم اؤرینلی. بو تیر یعنی فتنه یولدوزی سیوگی ماجراسیگه نقطه قؤیگوسیدیر. یعنی فتنه یولدوزی اؤز إیشینی بجره دی، مینی اؤلدیره دی، دیئلماقده. ایندی بو سؤزیی نینگ معنالریگه اهمیت قره تیلیک. فـتــنه :
تؤپلان، غوغا، بوزیلیش، یشیرین قصد، یؤق قیلیش، جنجل، اغوا، غوغا سالیش، نابود قیلیش کبی معنالرگه ایگه.
ریال حیاتده ایمس؛ سیوگی فصللریده معشوقه نینگ عشقی شاعرنینگ خیالیده کؤکرگن بیر حسرت گلی بؤلیب قاله دی. نوایی گل و گلاب آغوشیده فنا بؤلیشنی خواخله یدی. مذکور بیتده فتنه سؤزی اوچره مه یدیک کو! او قی یردن پیدا بؤلدی دیگن سوال توغیلیشی ممکن. یوقاریده تیلگه آلگه نیمیز آچقیچ إیله فکریمیزنی اثباتلشگه کیریشه میز. بو اوچون نوایی نینگ باشقه بیر بیتیدن کؤمک آله میز. خلص قیلیب ائتگنده، یار یوزیده گی تیرلر شاعر جانیگه قصد قیلووچی، اؤلدیرگووچی فتنه لردیر.
یوزیده تیر فتنه سیدین اؤلسم عجب ایمستورکه، مرقدیمده،
اوشاق تاش اؤرنیده خیل انجم، آی انده شمع مزار بؤلغـَی.
یوقاریده گی بیتده شاعرنی یار یوزیده گی تیر فتنه سی هلاک ایتگنینی توشینیب توریبمیز. اؤلدیرگووچی تیر یولدوزلری آخر- عاقبت شاعرنینگ مزاری تاشی بؤلیب، آسمانده گی آی ایسه، شو مزارنینگ شمعی وظیفه سینی اؤتسه عجب ایمس ایکن. معشوقه یوزیده گی تیر نوایی نینگ نامرادلیک احوالیدن حکایه قیلیب توریبتی. اؤتمیشده یولدوزلرگه قره ب فال آچیش، بختسیزلیک یا مظفر کونلرنی بشارت قیلیش بار گپ بؤلگن. یعنی یولدوزلر حرکتیدن حادثه - واقعه لرنی بیلگیلشدن درک ایمسمی؟!
8. بیت:
نوایی انجمن شوق جان ارا توزسنگ،
انینگ باشاغلیق اؤقین شمع انجمن قیلغیل.
غزل مقطع سینی شرحلش اوچون نوایی نینگ منه بو بیتینی ایسلشگه تؤغری کیله دی:
انی کیم، ایلتگی وصل اویقوسی عشرت تونی مونداغ،
نوایی دیک نیتر تا صبح محشر ترک خواب ائلب.
بیتدن معلوم بؤلگه نیدیک، نوایی بو یاروق عالمنی ترک ایتیب کیتسه هم قیامت کونیگچه قبرده اویغاق قاله دی. « قرا کؤزیم»غزلی نینگ سؤنگّی بیتیده، مجلس قوریب، سیوگی داستانیدن سؤز آچماقچی شاعر. ای نوایی اگر سیوگی بابیده ادا بؤلگن عاشقلرنینگ شوق و شادیانه انجمنینی، یعنی ایریشیلمس داستانینی یازیب، مجلس توزماقچی بؤلسنگ، جانده قوریلگن اوشبو مجلسده محبوبه نگ نینگ سینگه آتیلگن اؤقلرینی مجلس نینگ شمعی قیلگین. قان باغله گن بو یالقین باشاقلیق اؤقلر مجلسنی یاریتیب، نور افشان قیلیب تورسین، دیئدی اولوغ نوایی.
نوایی چیزیب بیرگن عشق تصویری نینگ باشقه قره لری هم یؤق ایمس. شرح نینگ دوامینی « قرا کؤزیم»نی اؤقیگنلر حکمیگه حواله قیله میز.
ارسال در تاريخ 2017/8/28 توسط ایشانج