نوایی یازوو اختراع قیلگنمی؟
>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>
اوشبو مقاله ده نوایی نینگ خط گه بؤلگن مناسبتی خصوصیده سؤز یوریته میز. ادیب نینگ بیر اثریده نیگه دیر« تورکچه خط»دن کؤنگلی تؤلمه گنی بیزده شبهه اؤیغاتیب، سوال توغدیرماقده. بولرگه تؤختشدن آلدین تاریخ اؤزه نیده تورکی خلقلر فایده لنگن یازوولرنی کؤزدن کیچیره یلیک.
تورکی خلقلر إیشلتگن یازوولر
-----------------------------
اؤتمیشده تورکی خلقلر اؤز مدنیتی، عرف - عادتی، وصیت نامه یو توزوک - تؤره، إیش و جنگ نامه لرینی تاریخ زروقرقلریگه مهرلشده، جوده کؤپ یازوولردن استفاده قیلگنلر. 1.کؤک تورک یاکه اورخون یازووی، 2.اویغوری خطی، 3.سغدی بیتیگی، 4. مانوی یازووی، 5. براهمی ، 6. نسطوری، 7. سریانی یازوو، 8. تبّت بیتیگی،- 9. پچنگ یازووی، شونینگدیک، 10.عرب خطی، 11. ارمن، 12.عبریچه، 13. یونانی، همده 14.کریل یازوولریدن فایده له نیب کیلگنلر. بو یازوولر اؤز نوبتیده، تورکی خلقلر هم جهان نینگ باشقه مدنیتلی خلقلری سینگری کینگ و اولکن متن میدانیگه ایگه بؤلگه نینی بیلدیره دی.
تورکی یازوولر
--------------
مذکور یازوولر آره سیده اورخون یازووی، اویغور یازووی و ظیهرلدّین بابر اختراع قیلگن خط ، شو خلقلرنینگ توب ملی یازولری سنله دی. بیزگچه یتیب کیلمه گن باشقه یازوولر هم بؤلگن دیگن تخمینلر هم یؤق ایمس. ائریم تورکالوگلر جهانده إیلک باره اختراع قیلینگن سومریچه یازوونی تورکی خلقلر اجدادلری اختراع ایتگن إیلک یازوو صفتیده اعتراف ایته دیلر.
نوایی نینگ خط گه مناسبتی
---------------------------
علیشیر نوایی خط بیلن باغلیق توشونچه لردن جوده کؤپ استفاده قیلگن. ادیب خطنی بیتیک، یازیغ دیسه، خطاط، کؤچیرووچی و کاتبنی ایسه بیکچی/ بیتگووچی دیگن سؤزلر بیلن افاده ایته دی.
خط - یازوو:
ممکن ایرمس اول پری مجنونیغه خوش، ای حکیم،
کیم جنون خطیدورور بؤئینیده طوماری انینگ.
بیتیک - یازوو، خط:
یتیب مهوش نینگ آلیده یر اؤپتی،
بیتیکنی یرگه قؤئدی داغی قؤپتی.
« فرهاد و شیرین»
بیتیکچی قوم - خواجه منصور جرجان ملکیدیندور و بیتیکچی قومیدیندور. قره نگ که، او زمانده خط یازیش بوتون باش بیر قوم/ اولادی نینگ إیش- یوموشی بؤلگن.
یازیغ- مکتوب، خط معناسیده،
یازیغلیغ: بیتیلگن، یازیلگن.
نامه و قاصد بیله تاپمس نوایی دردی شرح،
چون توگنمس محنتی نی یازیلیب، نی ائتیلیب.
« خزاین المعانی»
بو منقّش سقف طرحی کیم یازیغلیق چون ایمس،
کؤپ مشقّت چیکتیم، امّا، قالدی مبهم ای رفیق.
« خزاین المعانی»
ادیب خط، بیتیک و یازوو سؤزلریدن جوده کؤپ اجتماعی، عشقی، اخلاقی و فلسفی معنالرده قؤللـه گن.
نوایی نینگ« منشات»اثری نینگ 49-إینچی مکتوبیده قیزیق بیر مساله تیلگه آلینه دی. بو مکتوب کیمگه اتب انیق بیتیلگه نی معلوم ایمس. مکتوب حسین بایقراگه قره ته بیریلگن اؤگیت و نصیحت دیئیشگه اونچه لیک اساس یؤق. سببی نوایی حسین بایقرانی نهایتده حرمت بیلن تیلگه آلگن، اونگه نسبتن جوده فاخر ادبیّاتدن فایده لنگن. حال بوکه، اوشبو مکتوبده:
قوللوق عرضداش اول کیم، بیر نیچه سؤز خاطرغه کیلیب ایردی، عرض قیلماغی واجب کؤریندی... « اوّل ایرته اویغانیب نماز اؤقیلسه...»،« ...دیوانده اؤلتوروب دادخواهلیق قیلیلسه...»،«... ارکان دولتنی تیلب، ملک و مال إیشی ائتیلسه...»، « ...ارکان دولت اؤز إیشلریدن غافل بؤلمسه لر...»، « ...حق تعالی چغیر( شراب)دین کلی توفیق بیرگی...»،«... کتبخانه غه کیریلسه ...«ظفرنامه» کبی تاریخی کتابلر اؤقیلسه» دیئله دی. شونگه اؤخشش مکتوبده بیر قطار میده - چوئیده دستور و کؤرستمه لر ائتیله دی. شولردن کیلیب چیقیب، مذکو مکتوبینی شهزاده لردن بیری احتمال بدیع الزمانگه قره ته یازیلگن دیئیش ممکن.
نوایی نیگه« تورکچه خط»نی یاقتیرمه گن؟
-----------------------------------------
اولوغ نوایی برچه اثرلرینی فارس شعریتی و مدنیتی گه قرشی، رقابت لشیش یؤسینیده یره تگنی معلوم. ملی اؤزلیک، ملت پروررلیک، تیل و شعرگه اتبار شاعر اثرلریده اوف اوریب توره دی. سلطان حسین بایقرانینگ دولت إیشلری، عالی فرمان و یاریلقلر تورکچه( ایسکی اؤزبیک)تیلیده عکس ایتّیریلسین دیگن بویرتمه سی هم منبعلرده موجود. سرای، بارینگ که، بو تون دولت تیموریلر قؤلیده اداره ایتیله یاتگن بیر پئیتده نوایی نینگ خط مساله سیده گی بونده ی سلبی یانده شو و مناسبتی بَری بیرغلطی توئیله دی.
نوایی یازیشمه لرده« تورکچه خط» قؤللـه نیلمه سین، دیگن مصلحتنی بیره دی- اؤز مکتوبلریدن بیریده.
تاریخی منبعلرده نوایی دوریده بیران بیر« تورکچه یازوو»اختراع قیلینگه نی حقیده هیچ قنده ی معلومات یؤق. تورکچه یازوو دیگن سؤز هم باشقه چه راق جرنگله یدی. چونکه، او دورده بونده ی یازوو موجود ایمس ایدی. 16-إینچی عصرگچه قؤللـه نیشده بؤلگن بیر مشهور یازوو بؤلیب، اونگه« اویغور یازووی»- دیئیلگن. نیمه بؤلگنده هم معما معمّالیگچه توریپتی.
خوش، نوایی« تورکچه خط»-دیگنده قیسی خطنی کؤزده توتگن:
« ینه اول کیم، هر تورلوک عرضداشت کیم، یوقاری( هر دایمگی دیک) بیتیلسه،« نسخ» و « تعلیق» خطی بیله انداق خوانا بیتیلگی کیم، اؤقورده اؤقور کیشیگه تشویش یتمسه، « تورکچه»خط بیله اصلا بیتیلمسه که، بو بابده قــَـولی دغی باردور. هر سؤزکیم عرضه داش قیلینور اولچه امکانی بار مشروح بیتیلسه، هر إیش نینگ تاریخین نی آی؟ نی کونده ایکندور انداق بیتیلسه کیم مقصودّه هیچ اشتباه قیلمه سه». مکمل اثرلر تؤپلمی، 14- توم،190-بیت.
یوقاریده کیلتیریلگن مکتوبده، هر تورلیک خط، عریضه و یازیشمه لر« توروکچه خط»ده بیتیلمه سین! بو یازیشلر معمّا، پیدا قیله دی دیماقده نوایی. گپ « تورکچه خط» اوستیده بارماقده. بونده ی اصلیده بؤۀگنمی؟ اگر بؤلگن بؤلسه اونی کیم وجودگه کیلتیرگن؟ بو یازوونی کیم اختراع قیلدی ایکن؟ نوایی می یاکه ...