علیشیر نوایی نینگ شاه غریب میرزاگه اؤگیتلری
بیرینچی قسم
--
نوایی یردن اوزیلیب، موهوم خیالات قابیغیده یشه گن شاعر ایمس. او یوره گی نینگ تیپیشینی، زمین نینگ یوره اوروشیگه هم آهنگ قیلگن، زمانه سی نینگ آدملری تاوشیگه قولاق توتگن، اولر بیلن هم نفس یشه گن شاعر سنه له دی. نوایی اؤز فناته زیه سینی تریکلیک اوستیده برپا ایتگن متفکّر. شو معناده نوایی اثرلری اؤن بیشینچی عصر تیموریلر اجتماعی حیاتدن، کیشیلرده یقّال تصوّر تورغدیره دی. او تیموریلرگه بغیشلب، علیحده اثر یره تمه گن ایسه-ده، دوری نینگ واقعیلیک لرینی کتابلریگه سینگدیریب یوبارگن. نوایی ایجادیده تیموری سلطان و شهزاده لرنینگ احوالی، شخصیتی، فکری، إیشی و یوریش- توریشی معلوم درجه ده اؤز افاده سینی تاپگن.
اولوغ نوایی تیموری زاده لرگه دایما یؤل کؤرسه تووچیلیک قیلیب، اولرنی عدالت اؤرنه تیشگه، آبادانچیلیک، ایل- یورتگه خذمت قیلیش، علم-فن، ادبیّات و صنعتنی حمایه قیلیش و رواجلنتیریشگه اونده ب کیلگن...
« سلطنت شجره سی نینگ ثمره سی و خلافت باغی نینگ شجره سی، هدایت اوجیده منزل ایتگن، تملّق نینگ نهایتیغه یتگن، ریا قصری بنیادین قؤنقرغان، بلاغت ایوانیده آت چیقرغان، یعنی سلطان زادۀ عالم ابوالفوارس شاه غریبت بهادر خلده دولتةُ مدحیده بیر نیچه سؤز سورمک و نصحت آمیز نکته لر عرضغه تیگورمک، امید اولکیم بو شهوار دُرلرنی توفراغدین آلغی و اداسیده قولاغ سالغی، بل که اول گران مایه گوهر لرنی قولاقّه سالغی».
« خمسه»فرهاد وشیرین. 53-باب. 329-332 بیتلر.
شاه غریب غریبی
-----------------
شاه غریب میرزا سلطان حسین بایقرانینگ خدیجه آغا غنچه چی اسملی خاتینیدن دنیاگه کیلگن إیکّینچی اؤغلی حسابلنه دی. او غریبی تخلّص قیلر، استعدادلی شاعر بؤلیب، اؤزبیک و فارس تیللریده ایجاد ایتگن. جسمیده نقصانی بؤلگن؛ یخشی گینه، معنادار شعرلر یازیب، گؤزه ل نطق صاحبی صفتیده ایل آره سیده اعتراف ایتیلگن. شعرلری نینگ حجمی 1210 مصرعگه یته دی. اشعاریده نوایی و جامی نینگ تاثرینی سیزیش ممکن. غریبی سؤز تنلش، بدیعی صنعتلردن اوسته لیک بیلن فایده له نیشده جوده ماهر بؤلگن. شعرلریده خلق نینگ، خصوصن هرات اهالیسی نینگ عرف-عادتلری، عنعنه لری، توشونچه لری، کیئینیشلری، تورموش طرزی، حتی سپورت اؤئیلریگچه عکس ایتّیریلگن.
-------
نوایی نینگ دقّت- اعتباری شهزاده شاه غریب میرزاگه باشقچه بؤلگن. او اؤزی نینگ « فرهاد و شیرین» داستانیدن شاه غریب میرزاگه علیحده بیر باب اجره ته دی؛ کیئینچه لیک غریبی نینگ وفاتی مناسبتی بیلن اونگه اتب مرثیه هم یازگن. علیشیر نوایی شاه غریب میرزانی، اؤتکیر ذهنلی، آنگی یوکسک، جاذبه دار و باشقه جوده گؤزه ل صفتلرگه ایگه، دیه تعریفله یدی. حدّدن تشقری غریب( عجایب، نادر، کمتر، فقیر احوال)بؤلیشی بیلن بیرگه، گلدن یره لگن چینه کم بیر شهزاده ایدی دیدی نوایی :
غـریب اؤلغـی نهـایتـدین زیـاده،
بو ینگلیغ گل کیم اؤلغی شهزاده.
غریبی حسنلی و یاقیمتای کیشی بؤلگنی « فرهاد و شیرین» داستانی نینگ 53 بابیده قید قیلینه دی. غریبی خلقی خوش، سؤزگه چیچن کبی بیر نیچه خصلت و چیرایلیک فضیلتلر صاحبی بؤلگن که، اولرنی نوایی منه بونداق تصویرله دی:
قیو( قنده ی) شهزاده اول کان ِ ملاحت،
تکلّــم وقتـی دریــای ِ فصـاحـــت.
-
فصاحت بابیده شــه غـه قریب اول،
باری شه لر فصایح شه غریب اول.
-
زهی نطقونگ تکلّم وقتی جانبخش،
مسیحا ینگلیغ انفاسینگ روان بخش.
-
نی معنی بؤلسه دقـتدین نهانینگ،
حل ائلب آنی طبع ِ خورده دانینگ.
-
کیچیک یاشده قیلیب طبعینگ شماره،
خرد پیرینی طفل ِ شیر خاره.
-
سینینگ ذاتینغه دور بو سؤز فروغی،
کیچیک یاشدین اولوغللرنینگ اولوغی.
-
یوقاریده گی بیتلرده تصویرله نگه نیدیک، شاه غریب میرزا اؤتکر ذهن ایگه سی، عقللی و نطقی تاثرچن أیگیت بؤلگن. جسمیده گی نقصانلر اونینگ مقامیگه تاثر ایته آلمه گن.
***
ایندی نوایی نینگ آلقیشگه سزاوار بؤلگن شاه غریب غریبی نینگ فارس تیلیده گی گؤزه ل غزللریده بیرینی اؤقیشینگیزگه حواله قیله میز:
دوستان! هر گه، گذر سوئی مزار من کنید، جای تکبیرم دعای جان ِ یار ِ من کنید.
-
تن چو خواهد خاک گشتن، کاشــِکی پیش از این،
پایمال توسن چابک سوار من کنید.
-
گر ندانید، آنچه با فرهاد و مجنون، عشق کرد،
حال ایشانرا قیاس از روزگار من کنید.
-
چون بجام ِ باده، لعل روحبخش او رسید،
لای او را مرهم ِ جان فگار من کنید.
-
من از او رسوای خلق و او بمن بی التفات،
رفت کار از دست بیرون، فکر کارمن کنید.
-
قاتل من، تا ز خیل مهوشان دانند کیست،
صورتش را، نقش بر لوح مزار ِ من کنید.
-
چون غریبی گوهر افشنادم بوصف لعل او،
گوش، سوئی دُرّ نظم آبدار من کنید.
-
مقاله نینگ دوامینی کیئینگی چیقیده اؤقیشینگیز ممکن.