گر سین ادراک ائله سنگ، عین حقیقـتدور مجاز
*******************************************نوایی
علیشیر نوایی اؤز اثرلریده اجتماعی واقعی لیک، اؤز دوری معمّالرینی اساسن إیکّی اصولده بدیعی تصویرله یدی. بیری ریال بارلیق منظره سینی سؤز صنعتی واسطه سیده تؤغریدن تؤغری چیزیب بیرسه؛ إیکّینچیسی شو حقیقتنی مجازی یؤسینده افادلب بیره دی. اوشبو یؤنه لیشلر شاعر بدیعی تفکّرینینگ اؤزه گی حسابلنه دی. بولرنی چین و مجازی بیان، دیب یوریتیش هم ممکن. هر إیکّلـله یؤسینده هم علیشیر نوایی موضوعنی جوشقین بدیعی بؤیاقلرگه اؤره ب، بیزه ب و شاعرانه پردازله یدی. اونینگ لیریک شعریتی و ایپیک اثرلری، حتی که ساچگی( نثر)لری هم حیاتی بای مضمون إیله سوغاریلگن. نوایی ایجادیاتی نینگ کتّه قسمی چین بیان توسینی آلگن. اونینگ بیرگینه « لسان الطیر» اثری تؤله روشده مجازی طریقده یازیلگن.
شعرده چین بیان نیمه؟
-------------------
شاعرلر اجتماعی حیاتده یوزه بیره دیگن واقعه- حادثه لر، حالت، کیفیت، إیچکی کیچینمه لرنی جانلی و حقیقی قیلیب تصویرلب بیره دی. لفظی و معنوی صنعتلردن تؤله استفاده قیلگن حالده واقعیلیک گوده لنتیریله دی. نوایی نینگ إیسته لگن غزلینی آلیب کؤرسنگیز اونده بیرینچی اؤرینده حیاتیلیک موج اوریب توره دی. سؤز و معنا اؤره میده انسان یاکه، نرسه- حادثه نینگ تصویری توگول اؤزینی هم بی ملال کؤریشینگیز ممکن. مثلن:
حسنی آرتر یوزده زلفین عنبر افشان ائله گچ،
شمع روشن راق بؤلور تارین پریشان ائله گچ.
مصرعلرنینگ مضمون و ماهیتیگه اعتبار قره تیب، مذکور بیتینی بیر کؤزدن کیچیره یلیک. شاعر دیئدی که:
اگر گؤزه ل صنم ساچلرینی خودّی عنبرگه اؤخشه تیب، یوزلریگه یائیب تشله سه، حسنی ینه آرترمیش، آلدینگیدن کؤره چرایل راق بؤلرکن. إیکّینچی مصرعده شاعر بو فکرینی بیر حیاتی مثال کیلتیریش بیلن اثبالشگه توتینه دی.
شمع نینگ هم یاروغلیگی کؤپ بؤلسین اوچون اونینگ تارلرینی یائیب توریب یاقیلسه ینه ده یارقین راق بؤله دی ایکن. چیندن هم اینگ گؤزه ل حسن اوزره قؤنغیر ساچلر، قؤنغیراقله نیب یائیلیب تورسه کؤرکم راق قیلیب کؤرسه ته دی. اونده ی یوزنی تؤئیب کؤریشگه آشیقه دی کؤنگیل.
یاخود:
عارضین یاپقچ کؤزیمدن ساچیلور هر لحظه یاش،
اؤیله کیم پیدا بؤلور یولدوز، نهان بؤلغاچ قویاش.
کوهلیک( گؤزه ل) نازنین عارضینی یشیرسه کؤزلریمدن هر لحظه یاشلر ساچیله بیره دی. تؤغری-ده، بیر اؤیلب قره سنگیز قویاش باتگندن سؤنگ کؤکده یالدوزلر پیدا بؤله دی. یناقلر قویاشگه، عاشق کؤز یاشلری ایسه یولدوزلرگه اؤخشه تیله یپتی. حسن نینگ کؤرکی بیر حیاتی کؤزه تیش بیلن یاقیملی قیلیب تصویرلنگن. بو بیتده فکرینی بیر حقیقی مثال آرقه لی بیان قیله دی شاعر.
کتّه راق پلانده مساله گه قره یدیگن بؤلسک، ینه کؤپلب حیاتی واقعیلیک و تاریخی فکتلرگه دوچ کیله میز. بدیعی تصویر سیزگیلریمز آرقه لی مییه میزده جانله نه دی. اوندن تاثرلنه میز. قوانچلی واقعه بؤلسه سوینه میز؛ ناخوش معلومات بؤلسه اچینه میز البتّه.
علیشیر نوایی نینگ« خمسه»سیده چین بدیعی بیاننی جوده کؤپ اوچره ته میز. مثال صورتده« فرهاد و شیرین» داستانیده میرزا اولوغبیک نینگ علم و کمالی، اینچلی اؤلیمی منه بونده تصویرلنه دی:
تیمورخان نسلیدین میرزا اولوغ بیک، که عالم کؤرمه دی سلطان انینگدیک.
انینگ ابنای جنسی بؤلدی برباد، که دور اهلی بیریدین ائله مس یاد.
ولیک اول علم ساری تاپدی چون دست،
کؤزی آلیده بؤلدی آسمان پست.
رصد کیم باغله میش زیب جهاندور، جهان إیچره ینه بیر آسماندور.
بیتیب بو نوع علم ِآسمانی، که اندین یازدی« زیج کؤره گانی».
قیامتگه دیگونچه اهل ِ ایّام، یازرلر آنینگ احکامیدین احکام.
یوقاریده گی بیتلر نهایتده تاثرچن، معنالی و جانلی قیلیب افاده لنگن. بو بیتلرنی اؤقیگن آدم بی اختیار 15- عصرگه باریب قاله دی. پدرکش عبدالطیف نینگ قیلمیشلریدن دراو إیچیده الم و اچینیش پیدا بؤله دی.
ادبیّاتده مجاز نیمه؟
-----------------
مجاز دیب حقیقی بؤلمه گن، یسمه قیلیب تؤقیلگن بدیعی فکرگه ائتیله دی. شو یؤل بیلن نرسه، حادثه- واقعه لر جانلنتیریله دی. معنا کؤچیریش یاکه، کؤچمه معنا آرتیریش یؤسینی بیلن توشونتیریله دی. مجازی معنا کسب ایتگن نرسه- حادثه اؤزی نینگ توب معناسیده إیشله تیلمه یدی. بیرار مناسبت و اؤخشه تیش آؤقه لی مجازی معنالرده قؤلـله نیله دی. مثلن، قوشلر، حیوانلر، اؤسیملیک، آسمان جسملرینی جانلنتیریش و اولرنی گپگه سالیش مجازی بیان اوچون اساس بؤلیب خذمت قیله دی.
دوامی بار>>>>>>>