تؤیــــــگـــــه تــــــــــؤیــــــــانــــــــــه
علیشیر نوایی تولدیگه 575أیل تؤلیشی منسبتی بیلن
نوایی اثرلریده خاتین- قیزلر تصویری
علیشیر نوایی اثرلریده خاتین- قیزلر سیماسی یارقین رنگلرده تصویرلنگن. غزللریده هم، ایپیک داستانلریده هم، عیاللر فعال کؤزگه تشله نیب توره دی. خاتین - قیزلرگه نوایی تورلی تاماندن قره یدی. شاعر کؤز قرشیده عیال بیرینچی نوبتده معظم آنه؛ اوی نینگ گل چراغی؛ خاتین- قیزلر گؤزه للیک منبعی؛ الهام و سیوگی پریسی؛ عیال انسان زریاتینی نینگ دوامچیسی؛ او سیاست، جمعیت إیشلریده اکتیف قتنه شووچی انسان؛ تدبیرکار و دانا دولت اربابی؛ عیال تورلی کسب - هنر و صعنتنی ایگلّه گن معتبر ذات؛ شاعر، عالم و دانشمند صفتیده گوده لنه دی.
خاتین-قیزلرنی کؤکلرگه کؤتریب مقتش، اولرنینگ حسن و جمالینی سؤز و بدیعی تصویرلرده تعریفلش و افاده لب بیریش شونچه که، نوایی اوچون ایرمک یاکه، شاعرانه تؤقیمه، صنعی یره تیلگن ابرز ایمس. علیشیر نوایی اؤز دوری عیاللرینی کمیده شونده ی قیافه لرده یا کؤرگن یا خود، اولر بؤی کؤرستیب، میدانگه چیقیشلریگه چینه کم حمایه چی بؤلگن. بو فکرلرنی نوایی نینگ فقط گینه بیر داستانیدن مثال کیلتیریب اثباتلشگه توتینه میز.
یاووزلیک نینگ گزه کلری
-------------------------
آره دن آلتی یوز أیل اؤتیب، 21- نیچی عصر خاتین - قیزلرنینگ اینچلی احوالگه نظر تشله مسدن، اؤشه دور بیلن مقایسه قیلیب کؤرمسدن علاجیمیز یؤق. عیاللر بابیده نوایی نیمه لرنی قلمگه آلگن-او، بوگون بیزنینگ خاتین- قیزلریمیز نیمه لرنی باشدن کیچیرماقده لر؟
باشقه لرگه إیشیمیز یؤق. اؤز اؤزبیکلریمیز قنچه لر خاتین آزار، ظالم، ایکه نینی تیلگه آلیشدن اویله سن کیشی. خاتین- قیزلرنی چادر تؤربگه سالیب قؤئیش، تؤرت دیوار إیچیدن بند زندان ایتیش، عیالگه شهوت بویمی صفتیده قره ش، خاتین- قیزلرنی اوروش، سؤکیش، تورلی- تومن خشونتلر روا کؤریشلرنی ائتمه یسیزمی؟ نیمه بؤلدی بیز اؤزبیکلرگه؟! حتی خاتینیمیزنینگ آتینی تیلگه آلیشدن ننگ قیله میز. عمر یؤلداشیمیز بیلن بیرگه یوریشدن عار قیله میز. قی یردن کیلدی بونقه وحشیانه تعلیمات؟ بولر چؤل و یاوایی عرب فرهنگ نینگ شوم تاثری ایمسمی؟ تورکی خلقلر جمله دن اؤزبیکلر دنیاوی خلق بؤلیشگن ایمسمی؟ اولر کوی قؤشیق، هنر- موسیقه، اؤئین - کولگو، شعرلر اؤقیب می بزمی اویشتیریش، صحبت قوریب، کؤنگل یازیش، دردیلرینی ترقیش، اینگیل تارتیب هاردیق چیقریب دنیاوی، انسانی حیات کیچیریب اؤتگنلر اؤزبیکلریمیز!
سیوگی و دیدار طنطنه سی
--------------------------
نوایی نینگ« فرهاد و شیرین» داستانی نینگ 35- بابیده قیزیق بیر واقعه حقیده سؤز باره دی. فرهاد شیرین عشقیده تاغ قازیب، سیویکلی سی نینگ یورتینی سیراب ائلب، « نهر الحیات» اریغی و « بحرالنجات» حوضینی قورگندن کیئین فرهاد و شیریننی دیدارلشتیریش مساله سی اؤرته گه چیقه دی. خاله سی میهن بانو جییه نی شیرینگه فرهاد شرفیگه بیر شهانه ضیافت تشکیل قیلسک، یاقیملی سؤزلر بیلن اونینگ کؤنگلینی آوله سک، دیگن تکلیفنی ائته دی.
ولی بیزدین داغی خوشدور مروت، که بیرسک سؤز بیله کؤنگلیگه قوّت.
انگه تکلیف قیلساق مهمانلیق، إیکیمیز ظاهر ایتسک میزبانلیق.
انی إیسترغه ایل قیلسک روانه، توزه تسک بزمگاهی خسروانه.
گؤزه ل و فرزانه شیرین خاله سی نینگ بو تکلیفگه کؤنه دی.
بویوردیلر که تاپتی قصر ِزیبا، ایاقدین- باشقه تیگرو فرش ِدیبا.
نشاط و عیش اؤلوب امکاندین آرتوق، سرور و شادنمانلیق آندین آرتوق.
قصر بیزه تیلیب، شهانه دسترخوانلر یازیله دی. آلتین قدحلرده می و شرابلر سوزیله دی. میهن بانو بیش- اؤنته دانا و دانشمندگه فرهادنی قیدیریب، تاپیب کیلتیریشلرینی بویوره دی. نهایت شهزاده فرهاد بو دیدارله شو مراسیمگه کیلتیریله دی.
مجلسده برچه نرسه حاضرلنه دی. رقاصه اؤئینچیلر بزمنی قیزیتیب توریشه دی. شرابلر إیچیلیب، مغنیلر کوی چالیشیب، اشوله ائته باشله یدیلر:
میهن بانو إیچیب دوران ایاغی، چیکیب فرهاد إیله شاپور داغی.
نی مجلس، باغ رضواندین نمودار، نی باده، آب حیواندین نمودار.
ایاقچیلر شکر گفتار و دلبند، قیلیب دلبندلیق بیرله شکرخند.
مــُغنّیلر انینگدیک لحن پرداز، که جانلر پرده دین رقص ائلب آغار.
شو پئت شهانه بزمگه هر بیری بیر هنر و صنعتگه ماهر اؤنته قیز چقیریلله دی. بو اؤن گؤزه ل نینگ هنری، علم و صنعتینی قویده گیچه تصویرلب بیره دی اولوغ نوایی:
بو مجلس إیچره حاضر اؤن دلارام، باری هم سرو قامت هم گل اندام.
بؤلوب شیرین بساطی نینگ ندیمی، الردین خوش میهن بانو حریمی.
کیلیب هر قیسی بیر فضل إیچره ماهر، مهارت شیوه سی هر بیرده ظاهر.
بیری اشعار بحری إیچره غـوّاص، بیری دوّار دوری إیچره رقـاص.
بیری منطق رسومیده رقمکش، بیری هیئت رُقمیغه رقمکش.
بیری نینگ شیوه سی علم حقایق، بلاغتده بیری ائتیب دقایق.
بیری تاریـخده سؤز ائتیب فسانه، بیری حکمـت فنی إیچره یگـانه.
حساب إیچره بیری نینگ ذهنی باریب، معمّاده بیریسی آت چیقاریب.
بو فنلرده بولر بیر- بیردین احسن،
یوز اول فنلیق ارا هر قیسی یکفن.
دلارام و دل آرای یـو دل آسا، گـل اندام و سُمن بو یو سمن سا.
پـریـچهر و پـریزاد و پـری وش، پری پیکر زهی اؤن اسمی دلکش.
چو ایورولدی لبالب دور ایاغی، قیزیدی بزم ینگلیع ایل دماغی.
فرهاد و شیرین نینگ دیدارله شو مجلسیگه قتنشگن قیزلرنینگ اسمی، علم و صنعتی منه بو ترتیبده مجسّم ایتیله دی:
دلارام-...اشعـار بحـری إیچـره غـوّاص( شاعر)؛
------
دل آرا-...دوّار دوری إیـچره رقاص( اؤیـنچی)؛
-------
دل آسا-...منطق رسومیده رقمکش( حکیم، منطق بیلوچی)؛
-------
گل اندام -... هیئت رُقمـیغه رقمکش( منجم، یولدور شناس)؛
---------
سمن بو-...شیوه سی علم حقایق(طبعی علملرنی بیلوچی)؛
--------
سمن سا- ... بلاغتده بیری ائتیب دقایق(ادبیّاتشناس)؛
---------
سمن بر-...بیری تاریخده سؤز ائتیب فسانه(تاریخچی)؛
--------
پریچهر-... حکمت فـنی إیچره یگـانه(فیلسوف)؛
--------
پریرو-...حساب إیچره بیری نینگ ذهنی باریب( ریاضی بیلوچی)؛
-------
پری پیکر- ...معمّاده بیریسی آت چیقاریب(معمّا فنینی بیلوچی).
ارسال در تاريخ 2016/4/12 توسط ایشانج