نوایی نیگه إیکّیته تخلص قؤیگن؟

علیشیر نوایی شعر یادلش، شعر یازیش و کینگ مطالعه جریانیده سیکین- سیکن معنوی پیلله پایه لرینی کیچیب، کمالات چؤققیلریگه کؤتریله باردی. و نهایت ایل- یورت ارداغیدن جای آلیب، اولوغ متفکّر اؤله راق تن آلیندی.
شاعر شخصیتی اولکن ایجادی دوامیده شکللندی. او فکری محصولاتینی تقدیم قیله یاتگنده مولفلیک نامی بیلن ته نیشیشگه احتیاج سیزدی. دور عنعنه سیگه کؤره، او اؤزیگه تخلص تنلش کیره ایدی. شونده ی قیلیب، علیشیر اؤزبیک تیلیده گی شعرلریده «نوایی»؛ فارسی شعرلریده ایسه «فانی» سؤزلرینی اؤزیگه تخلص قیلیب آلدی. نوایی نینگ بو تخلصلرنی تنله شیده بیرار- بیر علیحده سبب بؤلگنمی؟ ایندی انه شولر حقیده توخته سک.
علیشیر « نوا» آت سؤزیدن « یی»نسبی صفت یساووچی قؤشیمچه سی آرقه لی « نوایی» تخلصینی یسب، اؤزیگه ادبی آت قیلیب تنله دی. بو ادبی نامنی تخلص اؤله راق مناسب کؤرگن شاعر قؤئیده گی معنالرنی کؤزده توتگن بؤلیشی انیق.

نوا یعنی:
----------
- حیات اوچون جوده کیره ک یشش انجاملری، چاره، هدبیر، شهرت، مشهور، تیریکچیلیک بویومی، رزق- روزی، إیش رونقی، یؤل سفره سی، سفر آذوقه سی، ایزگولیک حالتی، بیر إیشنی قیله آلیشلیک، نصیب و بهره مندلیک، تیزیم، انتظام، قوشلر تاووشی، فریاد کؤترماق...؛
- موسیقه پرده سی، مقام، نالیش، کوی، ینگراق تاووش، نغمه، آهنگ، قؤشیق، آواز، ساز، هجران، ائریلیق و هاکذالر« دهخدا».
نوایی شاعرلیک مقام و موقعیدین کیلیب چیقیب، اؤزینی برچه گه بیرده ی اسقاتووچی، ایل- یورت دردینی ترنـّم قیلووچی، کوی تره تیب یوره ک چیگیلینی ترقه تووچی، نالیش و خوانیش قیلووچی، حیات کویچیسی بؤلماق، « نواسیز اولوس نینگ نوابخشی بؤلیش»، بلبلدیک سیره ب فغان ائله گوچی، اؤزینی همّه نینگ دردیگه یراووچی حس ایتیب، انه شو تخلصلرنی تنله گن دیسک اصلا مبالغه بؤلمه یدی.
اولوغ ادیب شعرلریده « نوایی» تخلصینی شو معنالرده کؤپ باره قؤلـله گن. یعنی بو نوا علیشیرنینگ کویی، نواسی- نوایی دیگه نی بؤله دی.
علیشیر نوایی بو سؤزلرنی قچاندن باشلَب اؤزیگه تخلص قیلیب آلگنی انیق ایمس. هر قه لی، اؤزی نینگ اعترافیگه قره گنده، نوایی اؤن یاشیدن کیئین (اؤشه شعر یازه باشله گن چاغلری)، «نوایی» تخلصینی (مثاللر مقاله دوامیده بیریلگن) قؤئیگن بؤلیشی احتمالدن أیراق ایمس. شاعرنینگ دیرلی برچه اؤزبیکچه شعرلریده بو تخلصنی اوچره تیشمیز ممکن. نوایی اثرلریده: « تکلّم اهلی خرمنی نینگ خوشه چینی و سؤز دُر ثمینی مخزنی نینگ امینی و نظم گلستانی نینگ عندلیبِ نغمه سرایی، یعنی علیشیر المتخلص بالنوایی...
عرض قیلور کیم...» («محاکمة الغاتین»)، دیب کیله دی. نوایی اؤز غزلریده آخرگی یاکه آخرگیدن بیتّه آلدینگی بیتیده « نوایی» تخلصینی إیشله ته دی.

نوایی تخلصی و معنالری
---------------------------
بؤله جک شاعر علیشیر کؤپ معنالی بو سؤزنی بیکارگه تخلص قیلیب آلمه گن. قیزیق جای شونده کی، نوایی بو تخلصنی تنله یاتیب، اونینگ ته شی یاتگن معناسیگه، تاریخیگه، إیشله تیش دایره سی؛ کیملر تخلص قؤیگنی و قؤیمه گنی بابیده آبدان اؤیلب، کیئین اؤزینی «نوایی»، دیه ته نیشتیرگن. نوایی دن آلدین بیرار- بیر شاعر یؤق که، بو تخلصنی اؤزیگه آلگن بؤلسین. نوایی دن سؤنگ بو سؤز انچه- مونچه شاعرلر تامانیدن قؤلـله نگنی معلوم. مثاللر یاردمیده «نوا» سؤزینینگ ائریم معنالری:

1- شاعر نوایی و کویلاوچی معنالریده:

ای نـــوایی نغمه آهنگیده کؤپ قیلدینگ فغان،
ایمدی مجلس مطربی بو نغمه نی چالغانچه قیل.

2- ناله، فغان، آواز، اون معنالریده:
هر بیری نینگ اؤزگچه خروش و تکللملری بار و غیر مکرر نوا و ترنــّـملری («محاکمة الغاتین»)؛

3- آواز، تاووش:
فرقت إیچره نوایی اول گلسیز بلبــلدورکه، یؤق نوا انده. («خزاین المعانی»)

4- بهره، منفعت:
نوایی إیستمه کؤپ عشق ارا نوا نیگه کیم،
بو بـــــاغ بلبلی گـــــــه یتمه دی نوا هـرگز.

5- محتاج، غریب، بیچاره:
تاپیب اندین نوازشلر گدالر،
کؤریب هردم نوالر بی نوالر.

6- کوی، ساز، آهنگ:
صــوتِ ناقــص و نـــوایی ارغنـون،
شیخ دینی ماتیمیغه تارتیب اون.
«لسان الطیر»
7- امید بغیشلاوچی، دردیگه درمان بؤلووچی:
نواسیز اولوس نینگ نــوابخشی بـؤل،
نوایی یامان بؤلسه سین یخشی بؤل.
اوشبو بیتده نوایی بو سؤزنی إیکّی معناده قؤللـه گن:
- شخص، شاعر نوایی.
- نوابخش سؤزیگه تناسب روشده، شاعر اؤزینی کیشیلرنینگ دردیگه یره رلی، کؤنگیللریگه امید، نوا بغیشلاووچی اؤله راق اوکه سی درویش علی گه اشارتده بؤلماقده.

8- سؤز بیتوچی، ترانه ائتوچی:
ائتیب ساویمس ترانه سین سن،
آلیب قوریمس خزانـه سیـن سن.
«سد اسکندری»

«فانی» سؤزی نینگ معناسی
----------------------------------
بو سؤزنینگ معناسی لغتلرده: فنا بؤلگووچی، یؤق بؤلووچی، آره دن کیتگووچی، نشان سیز غایب بؤلیش، یؤقلیکّه باریب قؤشیلیش کبی معنالری بار. اؤزیگه «فانی» تخلصینی قؤیرکن، نوایی عینن شو معنالرنی کؤزده توتگن.
بیله میزکی، نوایی دنیاوی شاعر بؤلیشی بیلن بیرگه، تصوّفی قره شنی هم یؤقلاوچی فکر ایگه سی صفتیده اؤزینی کؤرستگن. دنیاوی إیشلر بیلن مشغول بؤلگنی اوچون نوایی تصّوفده عملیاتچی بؤلیب قاله آلمه گن.
مساله نینگ مهم تامانی شونده که، دیرلی برچه اؤزبیکچه شعرلریده اؤزینی نوایی دیب ته نیشتیرگن علیشربیک، «لسان الطیر» («قوش تیلی») اثریده «فانی» دیب امضا قؤیه دی. بونینگ سببـینی ایسه، مذکور اثرنینگ 191بابیده:
« بو کتابده تخلص تغییری عذری» سرلوحه سی بیلن قویده گیچه توشونتیریش قیلینه دی.

چون کیچیـک یاشتیــن منگه بؤلدی نصیب،
نظـــم اداسیـــــده خـیــــالات غـــــریــــب.
شعرنینگ معناسی:
کیچیک یاشلیگیمدن -آق مینگه شعر یازیش نصیب بؤلدی، شعر یازه ی دیب مینده عجیب خیالات پیدا بؤلدی، یعنی اؤزگچه خیالات مینی چؤلغب آلدی.

شعر هر صنفی که قیلدیم ابتدا،
تــــورک الفاظی بیله تاپـتـی ادا.
بیت نینگ معناسی:
شعرنینگ قیسی بیر توریده اثر یازگن بؤلسم، اولر تورکی (ایسکی اؤزبیکچه) تیلده بیتیلیب، اداغیگه ایتر ایدی.

اؤیله کیم، هر کیمسه نیکیم قیلغوسی،
بعضی إیـشده بار انینگ بیـر بیلگوسی.
شعرنینگ معناسی:
بیر اؤیلَب کؤرسنگیز، بیره ر بیر کیشی بیران إیش قیلماقچی بؤلسه، ائریم بیر إیشیلریده اؤزی نینگ بیلگی/ نشانه سی یعنی، نام و نشانی بؤله دی.

کیـم اؤزی تخصیصیغه املادور اول،
مُـــهریا تـــــوقع یا تمــــغادور اول.
بیت نینگ معناسی:

شاعر یازگنلری اؤزینیکی ایکن لیگنی بیلدیریش اوچون، تخلص تنله شه دی، شو بیلگی یاکه مُهر، یارلیق یاخود تمغه شکلیده بؤلیشی ممکن.

بـــو نشــــانی بیرله تاپدی امتیاز،
نی ورق کیم نظم قیلدی اهل راز.
شو بیلگی بیلن شاعرلیک مرتبه سیگه کؤتریلگنلر یعنی، سر اهلی هر قیسی ورقّه شعر بیتگن بؤلسه لر، او اؤشه بیلگی/ تخلص بیلن مشهور بؤله دیلر.

کیم بــو سعــدی یا نظامــی نینگدورور،
یا بو خسرونینگ بو جامی نینگدورو اول.
شعرنینگ معناسی:
( شو سبب) اؤقیگنلر بو سعدی نیکی، بونی نظامی یازگن، بونیسنی خسرو دهلوی قاغذگه توشرگن، بو اثرنی جامی بیتگن دئیشه دی.

مین که تورک الفاظیغه ائلب شروع،
نظم تاپتـی طبـع و کلکیمدین وقوع.
شعر معناسی:
مین ایسه تورک تیلیده( ایسکی اؤزبیکچه) شعر یازیشگه کیریشیب، شعرلریم مینینگ استعدایم، قلمیمدن آقیب توشدی، شعریتیم دنیا یوزینی کؤردی.

چون سحاب طبعیم اؤلدی دُرفشان،
نظمیمه ایـــردی نوایــی دین نشان.
شعر معناسی:
طبعیم بولوتی یامغیرگه اؤخشَب، اؤزیدن دُرلر ساچگه نیده، شعرلریمده «نوایی» تخلصینی إیشله تدیم.

دهر باغیده بؤلوب کامیـم روا،
کامرانلر تاپتی نظمیمدین نوا.
شعر معناسی:
دنیا بؤستانیده مقصدیمگه یتگندن (شاعر بؤلیب ته نیلگندن) سؤنگ، سؤزلریمنی اؤقیگن بختیارلر شعرلریمدن نوا تاپیب/ روحی آذوقه آلیب، بهره من بؤلدیلر.

فارسی نظم إیچیره چون سوردیم قلم،
نظم نینگ هـــر صنفیـنی قیلـدیم رقم.
شعر معناسی:
فارس تیلیده هم قلم سوریب شعر یازگه نیمده، شعریت نینگ برچه تورلرینی بنیاد ایتدیم، تورلری ژنرلرده بیتدیم، دیوان توزدیم.

فیض یـتـکـاچ اول معانیدین منگه،
تاپتی بیلگو نظم فانی دین منگه.
شعر معناسی:
او معنالردن مینگه فیض یتگچ، فارسی شعرلریمده «فانی» تخلصینی قؤللـه دیم.

چون «لسان الطیر» آغاز ائله دیم،
طرفه قوشلر بیرله پرواز ائله دیـم.
شعر معناسی:
منه شو «لسان الطیر» اثریمنی یازه باشله گنیمده، تورلی- تومن قوشلر بیلن بیرگه پرواز ائله دیم.

بونده انسب ایردی کیم توزگاچ نوا،
بؤلســه نظمیمغه نــوایی دیـن ادا.
شعر معناسی:
بو اثرده شونده ی نوا (کوی، نالیش، خوانیش، فغان) قیلدیمکی، اونی هم «نوایی» تخلصی بیلن توگه تسم، دیگن مقصدده ایدیم.

کیم نـــوا قوشلر تـیلی الحانیدور،
دلـکـش افغانی، حزین داستانیدور.
شعر معناسی:
چون که، نوا قیلیش قوشلرنینگ تیلیگه خاصدیر، بو نوالر قوشلرنینگ دلکش فغانی یو مونگلی داستانیدیر.

تورکی اسلوب ایردی هم بو داستان،
تاپـقـــودیک ایـردی نوایی دین نشان.
شعر معناسی:
ینه بو داستان هم («لسان الطیر») تورکی اسلوبده یازیلدی، بونده هم «نوایی» تخلصینی قؤلـله سم بؤلر ایدی.

بــــو رقمـــــده فانی ائلرگه لقب،
مستمع بؤلغاغه ائتور مین سبب.
شعر معنا سی:
بو کتابنی یازه یاتگنده، نیگه «فانی» تخلصینی قؤللـه گنیم باعثینی، تینگلاوچیلرگه شونده ی ائتماقچی/ توشونتیرماقچی من.

کیم بـو دفــتر نظمیدین کُـللی مراد،
چونکی، مرجع میلی ایردی یو معاد.
بیت معناسی:
«لسان الطیر» («قوشلر تیلی») نی یازیش اساسی مقصدیم ایدی، بوندن مراد معیاد (وعده بیریلگن جای/قیامت) گه، اصل منبع( خدا)گه باریب قؤشیلیش، اؤشه جایگه قئتیب باریشنی تصویرلشدن عبارت ایدی.

مونده فانی اؤلمی إیش اؤلمس تمام،
فـــانی آنـــدین تاپتــی نظمیم اختتام.
بیت معناسی:
بو یرده فانی، یؤق بؤلمسدن توریب، إیش اداغیگه یتمس ایدی، شو سببدن مین فانی تخلصینی قؤلـله دیم.

سَیر اول قوشلرغه کیم فن ائله میش،
ییتـــی وادی چــــون معین ائله میش.
شعر معناسی:
سَیر قیلیب سفرگه چیقیشنی قوشلر اختیار قیلگن ایکنلر، یتتی وادی (طلب، عشق، معرفت، استغنی، حیرت، توحید و فنا) نی باسیب اؤتیش اولرنینگ مقصدی بؤلگن.

چیکتوروب قوشلرغه چون رنج و عنا،
سـؤنغـی منزل بــــؤلـــدی وادی فنا.
شعر معناسی:
(شیخ عطار) اؤزی نینگ «منطق الطیر» اثریده قوشلرنی یتتی وادی سری اوچیریب، کؤپ عذاب، عقوبتلر عوضیگه سونگی فنا/یؤق بؤلیش منزلیگه قؤندیردی.

گرچه بو إیکّی تناسب یـار ایدی،
نظمیمه هـم بـو تخلص بار ایدی.
مین کیلتیرگن شو إیکّی تناسب بیر- بیریگه ماس بؤلگنی باعث، شعریمده اؤزیمگه «فانی» تخلصینی قؤلـله دیم.
گر تخلص بونده فانی ائله دیم،
بـو تنــاسبلردین آنی ائله دیم.
یوقاریده ائتیلگن شو تناسبگه کؤره، بو یرده تخلصیمنی «فانی» دیب قؤیدیم.

گر سبب إیستب بیراو قیلسه خطاب،
شرح قیلغان سؤز انگه بسدور جواب.
بیت معناسی:
بیراو قیزیقیب بیلماقچی بؤلسه، بو شرحلب بیرگن سؤزلریم اولرگه جواب بؤله دی.

کیمگه بؤلسه بونداق إیشلر نییتی،
بؤلمس اول بؤلـمـی زمان امنیــتی.
بیت معناسی:
کیمده کیم بونده ی نیتی بؤلسه، زمانه تینچیمی اؤز نیتیگه ایریشه آلمه یدی.

بـو زمان امنیتین قیلمه گمان،
ثابت اؤلمی عدل دارای زمان.
زمان داراسی عدالت اؤرنتمس ایکن، زمانه تینچ بؤلیشینی گمان قیلیب هم بؤلمه یدی. دیمک،
نوایی انه شو نرسه لرنی کؤزده توتیب، تورکی شعرلریده «نوایی» و فارسی شعرلریده ایسه «فانی»- دیب تخلص قؤیگن ایکن.
خلاصه:
--------
منه بو دلیللرگه کؤره، إیکّی علیشیر نوایی تخلصنی تنله گن:
- نوایی حیات کویچیسی بؤلماق اوچون؛ عشق دردینی کویلش اوچون؛ آدملرگه یخشیلیک، ایزگولیک، شادلیک اولش مقصدیده؛ ایل- یورتگه، انسانیتگه خذمتیم تیگیسن، دیه نوایی تخلصی تنله گن.
فانی تخلصی نی تنلشگه باشقه دلیللری بار:
- مینینگ بو اثرنی یازیشدن کؤزله گن مقصدیم، دیئدی شاعر،- اصل منبعگه قئتیب باریشنی تصویرلشدن عبارت ایدی. بونده ایسه فانی بؤلمسدن توریب، إیش نهایه سیگه یتمه یدی، شو سببلی اوشبو اثریم هم فانی فانی تخلصی بیلن توگه للندی.
- إیکّینچی سبب شوکه، معنالر ایگه سی بؤلمیش عطار قوشلر تیلیدن داستان ائتیب، قوشلرنی سیر ایتّیردی و اولرگه یتّی وادیدن اوچیب اؤتیشنی بیلگیلب بیردی. اؤز اثریده قوشلرگه کؤپ عذلب عقوبت چیکتیریب، اولرنی اینگ سؤنگی فنا وادیسیگه قؤندیردی.

نوایی عمری نینگ آخریگه کیلیب، بو داستان«لسان الطیر»نی یازیشی بی سبب ایمس. حقّه، خداگه باریب قؤشیلیش، اونده ایریب کیتیش شاعرنینگ فلسفی، تصوّفی قره شینی نینگ مغزینی تشکیل قیله دی.
« دیوان فانی» توزووچی فارسی شعرلریده هم تصوفی روج اوستونلیک قیله دی. بو دیوانده اجتماعی، فلسقی غایه لردن کؤره، عارفانه قره ش یتکچیلیک قیله دی.