نوایی هم خطا قیلگنمی؟

یوقاریده گی سرلوحه نوایینی مینسیمه سلیکّه ایمس؛ عکسینچه، نوایی گه بؤلگن چقور احترام بیلگیسیدیر. بو قلم نینگ دردینی مقاله نی اؤقیش دوامیده توشینیب باره سیز، دیگن امیدیم بار.

مین بیلگن نوایی
-------------------
نوایینی مینچه لیک حرمت قیله یاتگن، مینچه لیک سیوه یاتگن آدم بؤلسمه کیره ک. مین نوایینی توشونیب، اؤقیب، ته نیب، بیلیب ارداقله یمن. فارس ادبیّاتینی بیر قدر بیلگه نیم، فارس شعریتی اولوغلریگه آشنا بؤلگه نیم؛ بولرنی نوایی گه سالیشتیریب قره سم، حرمتیم مینگ چندان آشه دی. منه مینمن دیگنلریدن اؤته دیگن اؤرینلری بار، اصلا کم ایمس بابامیز عزیزلر.
بویوک متفکّر، جوده یم قدرتلی قلم صاحبی بؤلمیش علیشیر نوایی توغیلگن کونی آلدیده توریبمیز. در واقع شو مناسبت بهانه، اؤز ارا فکر المه شه یاتیرمیز. بیله من، « نوایی هم خطا قیلگنمی؟»- دیگن سؤراق قولاقلرگه اونچه لیک یاقلملی جرنگله مه یدی. إیشانرده ی گپ هم ایمس. ینه کیلیب - کیلیب کمینه دیک کم بیلیم بیر کیشی تامانیدن دعوا قیلینسه؟
اوشبو بیتیکنی قاره لشدن مقصد، بوگونگی زیل آلیب کیتگن توروموشیمیزگه بیر قدر کؤز قیری سالیش، اویغانیش و سیرگک تارتیشدیر. نوایی حقیده گپیره یاتیب، شو تامانلرگه هم بیر قره ب قؤیماقچیمن.
شونی توشنماق کیره ک که، نواینی محاکمه قیلیشگه هیچ کیم نینگ حقی یؤق، تنقید قیلیش ممکن البتّه. سؤزیمیز یوقاریده گی سر لوحه تیوره گید ائله نه دی. دنیانینگ هیچ بیر نقطه سیده هیچ کیم بونقه کتّه گپ( نوایی خطا قیلگنمی؟)نی ائته آلمه گن بؤلیشی ممکن. یؤق، گپ اونده ایمس، مین بیلگن نرسه لردن باشقه لر هم خبردار بؤلیشگن. باشقه لر نوایی میراثیگه تنقیدی یانده شه آلمه گنلر.

نیگه تنقیدنینگ ایشیگی یاپیق بؤلگن؟
-----------------------------------------
بونگه سبب، باشقه لرگه شرقی ذهنیت، عنعنه وی تربیه اذن بیرمه گن. کینتداش( شهروند) ایمس، امّت اوچون إیش و فکردن کؤره، شخصیت پرستلیک، موهومات، آدملردن بُت یسش هر دایم مهم بؤلیب کیلگن. صفتلشلردن عبارت توشونچه لر بیزده تیقیلیب یاتیبتدی. شرقده نیمه کؤپ، موهومات، نیمه کؤپ « مقدّس» ذاتلر، نادان و خرافی آدملر. تسلیم و توکّل اسلامی حیات نینگ ماهیتی حسابلنگن. بو نرسه لر، فقط تؤرته تیکین خوارنینگ إیپیی اوزیلیشگه، جفتکلب شته لاق آتیشلریگه، عامه نینگ اوستیگه مینیب آلیشلریگه یخشیگینه قورال بؤلیب کیلگن بو توشونچه لریمیر. بو دیگه نیمیز کتّه-کیچیک بیر بؤلیب آلیب، بیچاره نواینی « سَوَلش سین» دیگه نیمیز ایمس. فکرلریمیز تنقید روحینی بوغه یاتگن فکتورلرگه قره تیلگن. شو سببدن مومینلر آلدیده تنقید إیشیکلری تقه- تق یاپیب قؤیئلگن. شونینگ اوچون اسلام عالمیده سیلجیش، یوقاریلش، یوکسه لیش یؤق، بؤلمه یدی هم. مییه لرگه آغیر چوین قولف سالینگن، تیزگینلنگن آدملر جلوی ملا-یو، آخوندلرنینگ قؤلیده. سور آتینگنی کربلاگه، بور آتینگنی مکّه گه قبیلیده إیش توتیلماقده.

گپ نینگ قیماغی
--------------------
ایسینگیزده بؤلسه، بیرینچی مقاله ده نوایی نینگ اولوغلیگی باره سیده توخته لیب، اؤزبیک تیلیگه قیلگن خدمتینی بیرینچی پلانگه آلیب چیقیب ایدیم. اصلیده، مینینگ نظریمده نوایی قؤلیگه قلمنی آلگندن باشلب، نیتی اؤشه دورده گی ایسکی اؤزبیک تیلی مقامینی کؤتریش، فکرینی کتّه میدانلرگه آلیب چیقیش بؤلگن. قالگن برچه خذمتلری شو غایه اطرافیده ایوریله دی. نوایی نینگ لیکسیکونی( سؤز قتلمی) سؤز ذخیره سی جوده اولکن، 30000گه یقین مستقل سؤزنی قؤلـله گن. اگر شونچه سؤزنینگ کؤچمه معنالری حسابگه آلینسه، گپ میلیوندن هم آشیب کیته دی. اؤز بیکچه سؤزلرنی بیر- بیریگه باغلب، گپ توزه یاتگنده، سحرگرلرده ی صنعتینی إیشگه ساله دی بابامیز. فارس شعریتی دهالریده بو وضعیتنی کوزه تیش جوده قیئین. بل که، نظامی گنجوی، خسرو دهلوی، سعدی، حافظ لر نوایی گه یاووشه آلسه لر( یقینلشماق) کیره ک.
نوایی عموم تورکی سؤزلر، اؤزبیکچه سؤز، عباره و جمله لرنی شو قدر رنگمه -رنگ، سیر بؤیاق قیلیب، جلوه لنتیره دی که، کمینه او ذات نینگ زرّه دن هم کیچیک شاگردی صفتیده حیرتله نه من. نوایی قؤلـله گن سؤز نینگ یسه لیشلر-یو، تورغون بیریکمه لرنی هیچ کیم نوایی چه لیک قیامیگه یتکزه آلمه گن، یتکزه آلمه سه لر کیره ک.
نوایی توزگن متنلرده برماق بیلن سنه نرلی اؤرینلرده، عروض نینگ طلبیگه کؤره( اؤز دوری اوچون نورمه بؤلگن) شیرینگینه بوزیش جایلری بار. مثلن، بیرینچی شخص بیرلیکده گی فعلنی نا تؤغری توسله یدی. « بغریمنی چاک قیلدیم، اؤرنیده بغریمنی چاک ایتدی( اؤزلیک نسبت)» کبی. بو نرسه بوگونده هم معیار بؤلیب توریبتدی. بو اونچه لیک جدّی کمچیلیک ایمس. یاکه، « کمینه ائتدیم»، اؤرنیده « کمینه ائتدی» کبی. مثاللرنی باشقه بیر مقاله ده ایضاحلب اؤتماقچیمیز.

فارسی اضافه نینگ آغیر کؤلنکه( سایه) سی
--------------------------------------------------
اؤزبیک تیلی نینگ أیقیلمس اولکن قؤرغانی، پهلوانی و زبردست حمایه چیسی بؤلگن نوایی اؤزبیک تیل نینگ آلتین قاعده سینی بوزیب، کتّه کمچیلکّه یؤل قؤیگن؟ خوش بو کمچیلیک و عین پئتده خطا نیمه دیر؟
اولوغ نوایی ایسکی اؤزبیک تیلیگه آشیغی بیلن عربچه، فارسچه سؤزلرنی آلیب کیردی.
بو نقصان ایمس بیزنینگچه. نوایی احتیاجیگه قره ب إیش کؤرگن. باشقه تیللردن سؤز آلیش عیب ایمس. مقدار مساله سیده بیر یاقنی ترازو باسیب کیتمه سه بؤلگه نی.
گپ شونده که، نوایی حدّدن تشقری ایسکی اؤزبیک تیلیگه فارسی اضافه نی آلیب کیرگن. بو نرسه فیلولوگ و تیلشناسلر کؤزی بیلن قره لگنده، جوده یم کؤریمسیز حادثه. مثاللرنی قؤیئراقده کیلتیره میز. اونگچه، فارسی اضافه حقیده:
اضافه: « فارس... تیلی گرمه تیکه سیده انیقله نمیش بیلن اوندن کیئین جایلشگن انیقلاووچینی باغلاووچی اورغوسیز عنصر(« اؤزبیک تیلی نینگ ایضاخلی لغتی»).
تیلشناسلیک تیلی بیلن ائتگنده اضافه حاصل قیلووچی بؤلکلرگه مضاف( انیقلاووچی)، مضاف علیه( انیقلنمیش) دیئله دی. مثلن: ریس( مضاف) جمهور( مضاف علیه)، إیکّه لسی هم سؤز تورکومی بؤئیچه اسم حسابلنه دی. فارسی اضافه لر تیلیده مضاف+ موصوف شکلیده هم کیله دی. مثلن: شوخ( شوخ- مضاف، اسم) بدخو( موصوف- صفتلنمیش)و باشقه لر.
فارس تیلید إیکّیته اسم اؤز ارا قؤشیمچه سیز بیریکه دی. مثلن:
دیوان مشرب، باغ بابر؛ تخته شطرنج ، شاگرد مکتب؛ کشور ایران، قارة آفریقا؛ تخت خواب، جام طلا؛ لب لعل، قد سرو؛ دست روزگار، دیوار جدایی؛ دستِ ادب؛ رستمِ زال و باشقه لر. کؤریب تورگه نینگیزدیک، بو إیکّی سؤز اؤرته سیده هیچ قنده قؤشیمچه إیشله تیلمه گن. قؤشیمچه اؤرنیده اونداش بیلن توگه سه (ی)، اونلی بیلن توگه سه(یی) کیلتیریله دی. بو حرفلر یازیلمه یدی، بل که، ائتیله دی. مثلن: صدای مردم؛ باغ بالا، بهشت برین، قلب عاشق و باشقه لر.
نوایی منه شو شکلده گی فارسی اضافه نی سان-سناقسیز اؤز اثرلریگه آلیب کیره بیرگن. هم نثری همده شعری اثرلریده مینگلب لرینی اوچره تیش ممکن. نوایی غرللریده کمدن- کم غزللر بارکه اونده فارسی اضافه قتنشمه گن بؤلسین. بیر نیچیته مثال کیلتیرمیز. فارسی اضافه لرنی قؤش تیرناقّه آلیب کؤرسته میز:
- اویی گوهر، تؤنی « درد آفت»؛
- نیتانگ...« اشک رنگین»...؛
- که کیئمیش « سبز تلخ» اول « سبز شیرین»؛
- « برگ گل» بیرلن...،
- نوایی دیگــَی کیم...«چرخ اخضر»؛
- « مهر رخشان» مو ایکن؟؛
- خلق اوشبو وجه دین دیرلر انی « درّ عدن»؛
- ... « صرصر آهیم»،
- « آب حیوان» بیرله یوز...؛
- قطره اؤرنیغه بولوتدین « دُرّ غلطان» تامه دور.
- خلق «ترکِ عشق»ی ائلرگه « مین دلخسته» نی،
- « کوه ِدرد» اؤلدیم مین و تیگره مده هوش و صبر ایلین،
- « درد هجران»... بیرله یوز،
- ...« موجب پند» ائله نگیز،
- ...ساکن اؤلسه « اهل عشق»،
- ...دوا « اهل زمان» دین إیسته مه،
- طاقتیم یؤق ایلگه قیلسه « برگ گل» اورماق هوس.
-... « باده گلرنگ»،
- نیشلردور لعلگون، « مژگان خون» آلود ایمس،
- « نقد اسلامیم» آلیب،
- « بلایِ جانمو» ایمس، « آفت جهانمو» ایمس،
- حیات چشمه سی یا « عمر جاودانمو» ایمس.
- « غبار رحم» مو ایمس، « خاک آستانمو» ایمس.
- « گلشن اقبال» خاری محنتیغه ارزیمس،
- « باده گلگون» خماری نکبتیغه ارزیمس.
- بیر « خزان شـیب» آهی حسرتیغه ارزیمس.
- تیلبه کؤنگلوم « شعله عشقینگنی» إیستر جان ارا،
- « سیل اشکیم» إستره م کؤرسنگ ولی کویونگ سری،
- « بزم همّت» إیچره می إیچسم قیلور مین هزل اوچون،
- « نقد جان» بیرسم و « لعل لبیدین» قوت آلسم،
- « خرقه چاک» بیله « دُرد قدح پالا» بس.
- کیم تیلی کؤنگلوم ارا جُز « کلبه خمّار» ایمس و باشقه لر.« بدایع الدایه» دیوانی.

فارسی اضافه لر اؤزبیک تیلیده کؤپینچه قره تقیچ کیلیشیگی قؤشیمچه سی«نینگ» ویاکه ایگه لیک افیکسی« ی» بیلن افاده لنه دی. مثلن: فارسچه اضافه لی « کوه بلادور،- نوایی» بلا تاغی، « باغ بابر» بابرنینگ باغی، « دیوا ن مشرب» مشرب دیوانی شکلیده افاده ایتیله دی و هاکذا.
فارسی اضافه مساله مینینگ نظریمدن اؤزبیک تیلی اوچون جدّی معما بؤلیب قالماقده و حاضرگی زمان اؤزبیک تیلیده هم افسوسکه معیار حسابلنه دی. مثلن: آینه جهانما، والده محترمه، برادر عزیر( انیقلاووچی صفتلنمیش شکلیده) وباشقه لر. افغانستان اؤزبیک تیلی کو، رسواو ردّی بؤلیب کیتگن.
بوگونی مقاله میز انه شولر.
حرمتلی اؤقووچی! اگر مقاله نی توشونگن بؤلسنگیز التماس، نوایی إیشلتگن اصافه لرنینگ اؤزبیکچه سینی یازینگ، جوده خورسند بؤله من.
شو اضافه لر اؤزبیکچه ده قنده ی افاده قیلینه دی؟
تیلیمیزنی فارسی اضافه دن تازه لشیمیز جوده هم ضرور. چونکه، اضافه تیلیمیز طبعیتیده ازلدن موجود ایمس. چیندن هم خونیک منطره.