نوایی دن نوا تاپدیم

ادبیّات تاریخیده نوایی نینگ متصوّف شاعر و عارفلیک مقامی هم بار. اونینگ عارفلیگی عملیاتده ایمس بل که، تصورات کؤرینیشده اؤزینی نمایان ایته دی. شاعر ایجادی نینگ کتّه بیر قسمی منه شو واقعیلیک بیلن چمبر-چس باغلیقدیر. نوایی نینگ عارفانه شعرلری نینگ بیر قسمی شطحیات سنه له دی. ایندی شطح حقیده قیسقچه تؤخته لیب اؤتسک.

شطح، شطحیات نیمه دیگنی؟
--------------------------------
شطح نینگ کؤپلیگیگه شطحیات دیئیله دی. شطح عربچه سؤز بؤلیب، لغتده، بیرار - بیر إیش و یوموش بؤلگن جایده حرکت، تینیب- تینچی مسلیک بی سرانجاملیک یوز بیرگنده بو سؤز إیشله تیلرکن. بوندن تشقری چوپانلرنینگ هی-هیلب تاوویش چیقریشگه هم شطح دئیلگن عرب ادبیّاتیده.
بیراق، صوفی و عارفلر اصطلاحیده شطح، دیب إیچکی حالتننی توصیف قیله یاتگنده تیلگه آلینه یاتگن مرکّب، قبول قیلیب بؤلمس، عجیب- غریب، کفرانه سؤزلرگه ائتیله دی. شطحلر اینگیل راق، و آغیر- بؤیاقدر بؤلیشی ممکن. متصوّف شاعرلر شریعت، فقه و قوروق اسلامی مناسک( رسم-رسوم)لردن قاچیش و اونگه قرشی باریش مقصدیده مقدساتنی تن آلمی قؤئیگنلر. فقط اوندن بیزیشگینه ایمس حتا، تبرّک سنه لگن نرسه لر اوستیدن کولیش، مسخره قیلیش، مقدساتنی تاپتــَب یرگه اوروشگه چه باریلگن.
شطحیات حقیده جوده کؤپ معلومات موجود. اولرنی بیرمه -بیر گپیریب اؤتیریش بوگونگی فیسبوک باب صحبتیمیزگه سیغمه یدی.
نوایی شعریتیده هم شطحلر تورلی درجه ده یوقاری بدیعی بیان قیلینگن. قوئیده اؤقی یاتگه نیگیز بیت، مقدساتنی بیر قدر مینسیمی قؤیگن شطحلردن حسابلنه دی.

ای نـوایـی سـین کیم و محــراب و مجلــس إیسته ماق،
قی ده کیم خوبلر آیاغین قؤئیسه سین باشینگنی قؤی.

بیت نینگ ساده چه معنا-یو مضمونی:
ای نوایی! مسجدنی إیستَش، قومسش، محرابیگه باریب باش قؤئیش سینگه تؤغری کیلمه یدی، چونکه، سینینگ مرتبه نگ بولردن یوکسک. بوندن کؤره، قی یرده که، یخشیلر آیاغینی قؤئیگن بؤلسه، سین اؤشه جاینی، اولرنینگ آیاغی تیکّن یرنی اؤپ!زیرا، یخیشلرنینگ آیاغی نینگ إیزی، مسجد لر و محرابلردن اولوغراق، دیئیدی نوایی.

شاه بیت نینگ شرحی
------------------------------------
بو شعرنینگ إیچیکی معنالری ینه-ده، چقور و تیرن. نوایی، نماز اؤقیشنی نیمه قیله سن؟ اونینگ اؤرنیده باشقه لرگه یخشلیک قیل، انساننی سیو، بیر توب کؤچت ایکه قال، باغ- راغ یره ت، اویله نیب، باله-چقه دنیاگه کیلتیر، انه شولرنینگ تربیه سی بیلن شغلن. آنه طبعیتگه زیان ضرر یتکزمه، اطراف مصفّالیگیگه اهمیت بیر، حیوانلرنی اوَیله، کوی- قؤشیق، صنعت و موسیقه نی تینگلب، هاردیق چیقر. دنیاوی حیاتدن لذتله نیب اؤت! قاله بیرسه، جسم و روحینگنی پرورش ائله! دیمه یپتیمی او. بو بیلن برچه میزنی ایزگو إیشلرگه، آدمیلیکّه چارله ماقده بویوک نوایی.

بو بیت نینگ پرده لری آرتیده ینه ده ائتماقچی بؤلگن گپلری بار اولوغ شاعر نینگ. نوایی نماز اؤقیشنی بیهده، پوچ نرسه ایکه نینی آچیق ائتمه گن ایسه-ده، ضمدن متن آستیده شونده ی تلقین بارلیگینی انکار ایتیب بؤلمه یدی. یومشاقراق قیلیب ائتگن هم.

راستدن هم بوتون بارلیق ایگه سی قادر مطلقّه کیره کمی، آدملر ته گینی هول قیلیب، یرگه دومه لب توریشلری؟! مسخره إیش ایمسی چیندنم؟ بو خوارلیک، بیچاره لیک، آخوند و ملالرنی آرتماقلب( آرقه سیگه کؤتریب یوریش) یوریش ایمی نیمه؟ دیستلر( دینلردن تشقریده گی خداگه إیشانوچیلر)گه کؤره، خدانینگ بنده لری یؤق، بل که، پروردگارنینگ انسان دیگن دوست و همکارلری بار. آدملر یره تگن نینگ بیر بؤله گی، عین اؤزیدیر. ائریملر، نماز اؤقیش بنده لیک شرطی، دیئیشه دی. بنده، قول یؤق جایده شرط هم کیره ک ایمس.
نماز اؤقیگن آدم در حقیقت عزیز عمرینینگ کتّه بیر قسمینی پوچ نرسه لرگه خرچ قیلگن بؤله دی. کول قیلیب کویدیره دی. حساب- کتابلرگه کؤره، بیر مسلمان یششی دوامیده 6 أیل عزیز عمرینی ابسورت نرسه گه صرفلرکن. نمازنینگ زیان-ضرری حقیده کؤپ نرسه لر گپیریش ممکن. تورگن-بیتگنی زحمت، باشقه لرگه -ده ملال. بو مساله ده فقط مییه نی إیشگه سالیب عقل یوگورتیریش کیره ک خلاص.
ایزگو إیش، یخشی اؤیلش نینگ اؤزی کتّه عبادتدیر نوایی قره شییچه.