نوایی دن نوا تاپدیم
 
قیزیق زمانلر بؤلدی. فکرنی اؤز قالیبیدن اجره تیب آلیب، اونگه دینی لباس کیئدیریش مودگه ائلندی. دیمک، اؤزبیکلر هم ایران آخوندلریدن اندازه آلیب، شو یؤنه لیشده آتینی قمچیلشگه اؤتیب آلدیلر. بونده ی مزخرفات، دین زده لیک و عرب پرستلیکنی افغانستان اؤزبیکلری آره سیگه هم آلیب کیریش و یائیش اوچره ب توریبتدی افسوس.
نوایی چیندن هم دنیاوی گؤزه للیکنی کویلب، اؤز سیویکلیسی تؤغریسیده: « کیچه کیلگومدور دیبان اول سرور گلرو کیلمه دی+...»-دیب غزل بیتگن بؤلسه، ابراهیم حق قول دیگن ادبیّاتشناس، « سرور گلرو خدانینگ جمالی»-دیه سفسطه سؤقیشدن( تؤقیش) تؤخته مه یپتدی. نوایی بیلن خدا کیچه اوچره شماقچی بؤلگن -و، بیراق، اوچره شو عملگه آشمی قالگنمیش گویا! تؤخته تینگ اکه بونقه مسخره بازلیکنی.
یاکه، نوایی« اې‌ کۉنگول، کېلکیم، بلا بزمیده جام غم توته‌‌ی+...»-دیب اؤزی بیلن اؤزی دردلشیب، إیچکی کیچینمه لرینی یائگن بؤلسه، اونی ینه شو آدم، « خدانینگ عشقی و صالی...»-دیه، ویسَب یازماقده. بو نیمه عقللی لیک بلاسیمی؟ یا خود دین چَلیب کیتگن کسللیکمی؟
کمینه نوایینی دهری، خداسیز دیئیشدن مطلقا أیراقمن. تاکیدله یمنکه، نوایی مسلمان، دیندار، خدا جوی شاعر و متفکّر بؤلگن. دینی موضوعلرده، تصوّف و الهیات باره سیده علحیده اثرلر یازگن بو ذات. انه شو اؤرینلرده گپنی دینگه باغلب گپیرسه اؤرنی بار البتّه. بؤلر- بؤلمس حالتلرده چیره نیب، زور بیریب یازیشگه هیچ قنده ی حاجت یؤق بیزنینگچه. بونده ی اورونیشلر ادبیّاگه خیانتدن اؤزگه نرسه ایمس.
قیزیق دور زمانلرده یشه ماقده میز. بوندن 550 أیل آلدین نوایی شرابدن، می دن تاتیگن بؤلسه، إیچگن بؤلسه-یو، اویه تینی بیز تارتیب اؤتیره بیسک-هه! بیز نوایی اؤرنیده خجالت چیکیب، یوزیمیز یرگه قره ب قالگن بؤلسه!؟ عجب داستانلر بؤلدی یاو! تاریخ نینگ چیریک داستانلری قتلمیگه کیریب آلیب، دین کؤرپه سینی یاپینیب آلگنلرگه سؤزیمیز بار. خوش، نوایی وزیر بؤلگن بؤلسه، مجلس تؤریده توریب صحبتنی قیزیتگن بؤلسه، گلچهره لر قؤللریده قدح گیر-گیر ائله نیب، بزمنی رنگین ائلب تورگن بؤلسه، شاه و شاهزاده لر، عیان و دولت باشیلری می إیچمسلیگی ممکنمی سیزنینگچه؟ نیمه قیلیپتدی نوایی شراب إیچگن بؤلسه؛ نیمه بؤپتی نوایی بیر نازنین عشقیده اؤرتنگن بؤلسه...؟ سیزمی نوایی اؤرنیده نریگی دنیاده(؟) جواب بیرووچی؟ شو معناده نوایی کافر بؤلگن بؤلسه، سیزلر غمینی یب اؤتیرمنگ داق یونس زمانینی قومسب یشه یاتگن ملا اکه لر. نوایی اؤزی گپلشه بیره دی استا کریم بیلن. و امّا:
نوایی شیخ و زاهد، مییه سی قوریب کیتگن ملالردن بیزار؛ اولردن کؤپ اذیت چیکّن. اؤلکسه خورلر دستیدن یاریب یالچیمه گن؛ اولرگه تسلیم هم بؤلگنی یؤق. عکسینچه، اؤزی نینگ اؤتکر شعرلری بیلن ریایی شیخ و زاهدلرنی فاش قیلیشدن تؤخته مه گن. قتّیق کوره شیب یشه گن. قوییده گی بیتگه اهمیت بیرینگ.

زُهد و استغنامو یخشی، یؤقسه عصیان و نیاز؟
شهــر شیخیـدین بـو ینگلیغ بیـر سوالیم باردور.

اوشبو شاه بیت نینگ معنایو، مضمونی:
زهد( لذتدن یوز اؤگیریش، حیات و دنیاوی نرسه لرگه بی رغبتلیک) و استغنا( اؤزیگه بنا قؤئیش، کئیکّه یب کبرگه بیریلیش) یخشیمی؟ یاکه، عصیان( بیرار بویروقدن بؤئین تاولش، بیرار نرسه گه قرشی چیقیش، اؤز کؤنگیل امریگه قولاق توتیش)، نیاز( بیران نرسه گه إینتیلیش، بیرار نرسه نی سؤره ش، إیستک-خواهش، تیلک) یخشیمی؟ مینینگ شهر شیخیدن سؤره ماقچی بؤلگن شونده ی سؤراغیمی بار، دئیدی اولوغ نوایی.
شیخ و زاهدنینگ نوایی گه جوابی انیق. اولر بو دنیانینگ آشینی یب، نسیه دنیا خیالی بیلن یششنی اوستون کؤره دیلر. بیراق، نوایی، سینگه زهد و استغنا کیره ک بؤلسه، مینگه می و میخانه، نازنینلر عشقی، کیره ک دیئدی اوشبو بیتده. یاکه،

زاهد سینگه -حور، مینگه جانانه کیره ک،
جنّت- سیگه بؤلسین، مینگه -میخانه کیره ک.
میخانه ارا نیچه تؤله پیمانه کیره ک،
پیمانه نیچه بؤلسه تؤله، یانه کیره ک.
شو روح بیلن یازیلگن یوزلب مصرعلرنی کیلتیریش ممکن نوایی دیوانلریدن.
قیزیغی شونده که، نوایی اؤزی نینگ « فرهاد و شیرین» داستانی نینگ هر بابیدن( یتّینچی بابدن باشلب) کیئین تؤرت مصرعلی ساقینامه کیلتیره دی. همّه سی بؤلیب، 47ته ساقی نامه بار. بَری گؤزه ل، چقور فلسفی، عشقی معنالر بیلن سیراب ایتلگن.