«لسان الطیر»- علیشیر نوایی نینگ نظمده یازیلگن داستانی بؤلیب، غایت مرکّب فلسفی، تصّوفی مساله لرگه بغشلنگن اثردیر. « لسان الطیر»(«قوش تیلی») نینگ دنیاگه کیلیشیگه فریدالدّین عطارنینگ« منطق الطیر»(« قوشلر منطغی») اثری تورتکی بؤلگن. شرق ادبــیــّاتیده مجازی(معنا کؤچیشی)، تمثیل(اؤخشه تیش و مثال کیلتیریش) یؤلی بیلن تنگری، بارلیق و اؤزلیکنی انگلیش حقیده گی اؤی و فکرلرنی بیان قیلیش قدیمدن موجود بؤلگن. بو مساله نی عرفانی(ته نیشتیریش) یؤنه لیشده إیلک بار قلمگه آلیب، اونی ادبی اثرگه ائلنتیرگن شاعر و ادیب فریدالدّین عطـّار حسابله نه دی. عطّـّاردن سؤنگ شرق ادبیّاتیده، تورکی عالمده، ایسکی اؤزبیک تیلیده، بیرینچی بؤلیب شونگه اؤخشتمه قیلیب اثر یازگن بویوک شاعر علیشیر نوایی بؤله دی.
نوایی نینگ«لسان الطیر»اثریگه نوایی شناسلر اؤرته سیده تورلیچه قره ش موجود. بعضیلر اونی«منطق الطیر»نینگ ترجمه سی دیسه، ائریملری مستقل اثر دیب سنه شه دی. بو مساله ده نوایی نینگ اؤز قره شلری هم بار. شاعرنینگ بو باره ده گی فکرلریده بیر خیللیک کؤزگه تشله نمه یدی. نوایی اؤز داستانینی بیر یرده «ترجمه رسمی بیلن» بیتیلدی دیسه؛ ینه بیر جایده« شرح ایتگالی»(«منطق الطیر»گه شرح) یازیلدی، دیب تاکیدله یدی. بیزنینگچه،« لسان الطیر» ایجادی اؤزلشتیریلگن، بایتیب، قئته إیشلنگن مستقل اثردیر. ترجمه معیارلریگه تؤغری کیلمه یدی. شرح هم ایمس. بو إیککی مجازی و تمثیلی اثر اؤرته سیده گی اساسی فرقلرگه کیئینگی مقاله لریمیزده تؤخته لماقچیمیز.
«لسان الطیر»نینگ قیسقچه مضمونی
بیر گلستان نینگ تورلی قوشلری أیغیلیشیب اؤز ارا کینگه شه دیلر. مجلسگه قتنشگن قوشلر اؤزلریگه مناسب و ماس جایده ایمس، بلکی، ترقاق، ترتیبسیز، دوچ کیلگن جایده اؤرینله شه دیلر. شوسبب قوشلر اؤرته سیده نزاع چیقه دی. کیلیشماوچیلیکنی برطرف قیلیش اوچون عادل پادشاگه احتیاج پیدا بؤله دی. شونده هدهد/ پوپوقوش سیمرغدن سؤز آچیب، اونگه یتیشماق نهایتده قیئین ایکنلیگینی توشونتیره دی. بو یؤلده عذاب-عقوبتلر کؤریش مقررلیگینی هم ائته دی.
قوشلر شو عادل پادشاه یعنی سیمروغگه باریشنی آرزوله یدیلر، هدهددن بو سفرگه یؤللاوچیلیک قیلیشنی التماس قیلیشه دی. هدهد بؤلسه، طوطی، طاووس، بلبل، قمری، ککلیک، تزرو، درّاج، کبوتر، شهباز و شونقار کبی قوشلرگه یوزله نیب، یؤلگه چیقیشلریگه دعوت قیله دی. شونده ی قیلیب، قوشلر یؤلگه آتلـنه دیلر، بیراق، کؤپ اؤتمی، اولر هدهدگه اؤز عذرلرینی ائته باشله یدیلر. قوشلر بونده ب پادشاهگه ضرورت یؤق، دیگن معاده اوّلیگه راضیلیک بیلدیریشمه یدی. هدهد قوشلرنینگ برچه عذرلریگه جواب قئته ریب، سفرگه چیقیشگه کؤندیره دی. اؤز فکرلرینی دللیش اوچون هدهد هر بیر قوشنینگ عذریگه مناسب حکایت کیلتیره دی. شونده قوشلر بلبلدن قنده ی قیلیب، سیمرغگه یتیشماقنی سؤره شه دی. هدهد، - بو عشق یؤلیده جاندن، مللت، یورت ، ایمان و اسلام، بارو یؤقدن اؤتیش واجبلیگینی اوقتیره دی. بو فکرنی دلیللش اوچون مشهور شیخ صنعان قصّه سینی کیلتیره دی. بو قصّه اؤزی علیحده بیر اثر، ضدیتلی واقعه لرگه بای...
قوشلرده سیمرغگه بؤلگن اشتیاق تاباره آرته دی. قوشلر بو یؤلده قرعه یؤلی بیلن هدهدنی اؤزلریگه رهبر قیلیب تنله یدیلر. یؤلده قوشلر هدهددن سواللر سؤره شه دی. یؤلباشچی قوشلرنینگ سؤراقلریگه جواب قیله دی. هدهد سیمرغگه یتیشماق اوچون یتتی وادی: طلب، عشق، معرفت، استغنی، توحید، حیرت، فقر و فنا منزللری بارلیگینی ائته دی. شونده قوشلردن اؤتتیزته سی انچه مشقتلر عوضیگه آخرگی وادینی هم کیچیب اؤته دیلر. شونده هم سیمرغدن درک یؤق. هدهد، آخرده انه شو اؤتتیزته قوشدن باشقه نرسه کؤرینمه یدی. هدهد اولرگه:« اؤشه سیمرغ سیزنینگ اؤزلرینگیز بؤله سیز!»- دیه جواب قیله دی.
اثرنینگ حجمی
«لسان الطیر» 193 بابدن تشکیل تاپگن بؤلیب، 3596 بیتنی اؤز إیچیگه آله دی. سیمرغ دیداریگه آشیققن قوشلر سانی یوز مینگته؛ بَریسی یؤلده هلاک بؤله دی؛ اولردن بار یؤغی 30ته سیگینه زورغه منزلگه یتیب آله دیلر. اثرده قالبلاوچی اساسی قهرمان هدهددیر. هدهد قوشلرنینگ عذریگه مناسب جواب قئته ریشی اوچون 62ته حکایت کیلتیره دی. هر بیر حکایت اؤزی بیر حیاتی مساله دن سؤز آچه یدی. بونی بیر معناده، هـــُدهـــُد بیلن قوشلر اؤرته سیده گی تارتیشوو و فکرلر تؤقنه شیوی هم ائتیش ممکن.
اثرنی یازیشدن مقصد
نوایی شونده ی بیر اثرنی یازیش نیتینی کیچیک لیگیده یاق، کؤنگلیده توگیب یوره ردی، عمری نینگ اخریگه کیلیب، بو ریجه نی عملگه آشیره دی. شاعر« لسان الطیر»دیک چقور و تیرن معنالی اثرنی یازیشدن اولکن مقصدلرنی کؤزله گن
بؤلیشی کیره ک:
- بیرینچیسی، سؤز صنعتی میدانیده زبردست متفککر شاعرلر بیلن کوچ سینه ش؛ فلسفی، تصوفی فکر تره تیشده رقابتله شیش بؤلگن بؤلسه؛
- إیککینچیدن تورکی تیلده/ ایسکی اؤزبیک تیلیده شونده ی بیر فلسفی، تصوّفی اثر یازیش ممکن لیگینی کؤز- کؤز قیلگن، یعنی اؤزبیک تیلی نینگ بای امکانیتلرینی نمایش ایتگن؛
تورک نظمیده چو مین تارتیب علم،
ائلـــــه دیم اول مملکتنی یک قلم.
- اوچینچیدن، نوایی اؤز دوری حقیقتلری اسرارینی مجازی یؤل بیلن یازیب
قالدیریشنی کؤزله گن:
« چون« لسان الطیر» الهانی بیلن ترنـّـم توزیب مین، قوش تیلی اشارتی بیلن حقیقت اسرارین مجاز صورتیده کؤزگوزوب مین»- دیب یازه دی نوایی. مجازی یؤل بیلن دیگنی شوکی، اثرنینگ قهرمانلری تریک انسان، معّین شخص بؤلمی، تورلی قوشلردیر. انسان اؤرنیده فکر و حرکت قوشلر تیلی آرقه لی تمثیل ایتیله دی و بیان قیلینه دی.
«لسان الطیر»نینگ فلسفی ماهیتی
نوایی انسان، طبعیت و حیات کبی ازلی معمّالرگه چقور کؤز سالگن متفککر شاعر؛ فکر ائتگن سؤز اوسته سی. او اوّلا، بوتون بارلیق اساسیده انساننی قؤیه دی. آچوننی/عالمنی یره تیشدن مقصد انسان،- دئیدی نوایی. اونینگ فکریچه، خدا اوّل انساننی یره تگن، انسان نینگ کؤنگلیده عرفاننی توئیب قؤیگن؛ عرفانده ایسه، تنگری اؤزینی یشیرگن. شونینگ اوچون نوایی نظریدن انسان کؤنگلی « راز مخفی»(بیکیتیلگن خزینه) مقامیگه ایگه. بنابراین انسان نینگ اؤزی تنگری/ اؤزی خدادیر،- دئیدی شاعر. انسان خدالیک فلسفه سی« لسان الطیر»- ده بیرینچی اؤرینده توره دی. نوایی انسان خدالیک فلسفی قره شینی قالگن اثرلریده هم ساچمه طرزده افاده له گن.
آفـــرینیشدین قیلیب انسان غــــرض،
آنی ائلب خلق إیچینده بـــــی غرض.
کؤنگلین آنینیگ مخزنی عرفان قیلیب،
اول طلسم إیچره اؤزین پنهان قیلیب.
راز مخفی گنج اؤلوب بو طرفه جسم،
صُنعیدیـــن اول گنج حفظیغه طلسم.
«لسان الطیر»
شعرلر اؤته روان بؤلگنی اوچون اولرنینگ نصری بیانینی اته ین کیلتیرمه دیک. اؤقووچیلریمیزده بونگه ضرورت سیزیلسه الببته که بجره میز.
(«قوشلر تیلی») نینگ آچیلگن و آچیلمه گن قیرّه لری کؤپ. بیز بوگون اوشبو مقاله میزگه تیگیشلی قسمیگه گینه تؤخته له میز. اثرنینگ دینی بویاغی انچه ین قویوق ایکه نینی هم نظردن قاچیرمسلیک لازم. نوایی انیق، تاریخی شخصلرنی الهی لشتیریب، عرب شخصیتلری و یرلرینی مقدسلشتیرگنی هم بار نرسه.دین مساله سیده نوایی انچه جیکلنگن شاعر...
شو اؤرینده ینه بیر بار تاکیدله ماقچی منکی، نوایی نینگ دینی تامانی آچیلمی تورگی معقول. یؤقسه، نوایی حاضرگی مقامیدن انچه قویی لب، توبنله شیب کیتیشی هیچ گپ ایمس...
قوش تیلی نینگ حکایتی
قوشلردن تاووس یؤلگه چیقمسلیک عذرین قیلیب، اؤز حاضرگی احوالی خصوصیده،
هدهدگه شونده دیگن ایدی:
طاووس عذری
سؤنگره طاووس ایتتی عذرین ابتدا،
«که ای، سین برچه میزغه مقـــتــدا.
مین قوشی مین قصر وگلشن زینتی،
نقــش و رنگیم اهــل عالم حـــیرتی.
صـــورتیم گلشــغه آرایـش دورور،
هیئـــتیم کـؤرگنـگه آسـایش دورور.
بــاغ ارا مینـــددین خزانده بوستان،
بیشــه ده میندین قیش إیچره گلستان.
جـــلوه ائلر چاغده حلــله م زیوری،
ســـر - بــــه ســـر آئینــۀ اسکندری.
تینگری بیرمیش حسن و زیبالیغ منگه،
حــــدّین آرتـوغ زیب و رعنالیغ منگه.
کیم اولــــــوس حسنـوم تماشا ائله گی،
آفــــرینـیــــش صنع انشـــــــا ائله گی.
هر کیشنی قیلدی حق بیر إیش اوچون،
نوش اوچون بیرنی یو بیرنی نیش اوچون.
إیشــــکی قیلمـــیش ایــــزیـدِ دانا نصیب،
هـــم اول إیشته هــر نی کیلسه یا نصیب.
تینگری امریدین بیری محـــبوب ایرور،
لیــــک شیطـــــان لعین منکـــوب ایرور.
هـــر بیـــــریگه اؤز طـــریقیدین فـراق،
ظاهـــــراً تکلیف ایـــرور«مالایــُطاق».- (کیشی نینگ قدرتی، اختیار- اراده سیدن
تشقریده گی إیشلر).
هدهد:« زیب و زینت بو- شکل؛ شکلنی معناگه بؤی سوندیریش کیره ک؛ معنا- بو حق/تنگری، خدا ایسه انسان نینگ اؤزی، دیه اوقتیره دی. اگر صورتگه مبتلا بؤلسنگ، دیدی نوایی،- عاقبت ایل آره سیده مسخره بؤلیشینگ ممکن»:
هدهدنینگ جوابی طاووسقه
هــدهــــد اول سؤز نفی غه آچیب نفـــس،
:-« دیدی کای جهل اهلی ینگلیغ بلهوس.
اولچــــه ظاهــــر ائله دینگ اقوالدین،
کیلـــگی اول مجنـــوندین و اطفـالدین.
آدم اؤلغــــان زیب و ظاهردین دیمس،
کیمکی آنــــدین فخر ایـــتر- آدم ایمس.
نـــاز إیله حســــن اؤلدی شاهیدلر إیشی،
درد و محنت بیرله خوشتور ایر کیشی.
برچـــه صورت اهلیغه اشـــرفـدور اول،
کیــم صــــوردین ایلتگــی معنی غه یؤل.
سینکی بو صورتقه بؤلدونگ مبــــتلا،
اور تمسخـــرگـــه اولوس إیچره صلا.
زیـــب ظاهر جـــز تمسخـر کیلمه دی،
کیمسه گــــه آندین تفاخــر کـیلمه دی.
علیشیر نوایی بیره ر فکرنی إیلگریگه سورماقچی بؤلسه، اونی دلیللش اوچون قؤشیمچه روشده بیر ته لی حیاتی حکایت لردن فایده له نه دی. همّه گپ انه شو حکایتده. قوئیده کیلتیرماقچی بؤلگنیمیز حکایتده بیر صنعتچی هندو کیشی نینگ قیلمیشلری و اونینگ آچّیق قسمتی حقیده سؤز باره دی.
حکایت و اونینگ مضمونی
« هنددویی ظاهر قیلیب زیب و نگار،
ائلــــه دی کؤپ بوالعجب لیغ آشکار.
بیر هندو یلتیر- یولتیر کیئینیب، اؤزینی تورلی مقامگه سالیب، عجایب- غرایب؛ کؤپ قیزیق إیشلر آشکار ایتدی.
تــاج قـــؤیدی باشــیغه اول مسخره،
دوریــــده آنیــــنگ سراسر کنــگره.
بو مسخره باز اؤز باشیگه تیگره سی کنگره لی تاج قؤیب آلدی.
تاج إیلـــــه کسوتکی ترتیب ائله بان،
بــاری کیمسان بیرله تهذیب ائله بان.
تاج و کیئیملرینی آلتینگه اؤخشش سریق یلتیراق ماده- کیمسان(برینج) زرحل بیریب بیزه دی.
یانیــــــده بیر طبل هندی چالغوچی،
هنــــدویی رقـقـّاص ایالغو آلغوچی.
اونینگ یانیده ناغره چه لیوچی، قؤشیق ائتیب اؤئین توشوچی بیر توده هندولر بار ایدی.
تیبره تیب باشین همان، إیلکین همان،
هنـــدو آسا لعب بیرلـــــه هـــرزمان.
اولر قؤللرینی، باشلرینی هندوگه خاص بیر یؤسونده تیبره تیب، رقص توشر ایدیلر.
زیــب ارا آریشـــــی بوستان کیبی،
جلوه ده طـــاووس هندوستان کیبی.
کؤرینیشلری خوددی بوستانگه آرایش بیرگودیک گؤزه ل، جلوه لری ایسه، گویا هندوستان تاووسیدیک ایدی.
ائـــــله دی میدان ارا هنــگامه تیز،
دوریـــــده اوبـــاش سالیب رستخیز.
انه شو طرزده بو مسخره باز میدانگه چیقیب آلیب هنگامه کؤرکزدی. اونینگ تیوره گی بیر توده بی باشلری غله- غاوری بیلن تؤلدی.
بـــــو محلــــده محتســـبلــر یتتیــلر،
اول غــــلو هـــریان حزیمت ایتتیلر.
انه شو پئیت محتسب(دینی إیشلرنی نظارت قیلیوچی شخص) لر کیلیشدی، محتسبدن قؤرققه نی باعث دوره ده گیلر هر یاققه قاچیب کیتدیلر.
تـــوتــتـــــیلر هندویـی نافرجامنی،
حشــــولیــــغـــــده نــادر ایـــامـنی.
شو دوره نینگ عاقبت سیز و بیر قیلیغی آرتیق، مقتنچاق هندوسینی اوشلب آلدیلر.
طبل بیرلـــــه تاجینی سینـدوردیلر،
درّه اعضاسیـــن یلنگلــــب اوردیلر.
اونینگ ناغره سی بیلن تاجینی آلیب سیندیریشدی و بدنینی یلاغاچلب دره بیلن راسه سوه شدی.
بؤلدی عبرت آلغودیک اول صنعتی،
تــاج و دولــــت بؤلـدی تاج زینتی».
شو طرزده اونینگ«صنعتی» کیشیلرگه عبرت بؤلیب، انه شونده ی قسمت اونینگ تاجی اوچون« زینت بؤلدی».
نوایی اوشبو حکایتنی جوده جانلی تصویرله یدی. بو یرده هندو صنعتکار بیلن تاووس اؤرته سیده گی معنوی باغلیق لیکنی کؤریشیمیز ممکن. بو حکایتده علیشیر نوایی کمیده تؤرت- بیش مساله گه اورغو بیرماقده:
- بیره ر مقصدگه خذمت قیلمه گن صنعت و صنعتچی نینگ کاسی آقر مه یدی(یوقاریده ائتیلگن حکایت اساسیده)؛
- محتسب دیندار دنیاوی حیات و صنعت نینگ دشمنیدیر؛
- هر بیر إیشده تنگری یاکی، اؤزلیکنی اعتباردن قاچیریلمه سین؛
- کیشی شکلگه ایمس، کؤپراق مضمونگه إینتیلیب یشه ماغی کیره ک؛
- اشوله ائتیش، اؤینگه توشماق، کولگو وباشقه صنعت تورلری قرشیلیک و قیئیچیلیکلر
عوضیگه یره تیله دی؛
- اؤتکینچی بیش کونلیک دنیا غله-غاور کؤتریب یششگه ارزیمه یدی و هاکذالر.
یوقاریده کیلتیریلگن خلاصه لر آلد و آرقه پلانگه ایگه. عین پئتده، حکایت بیلن بیواسط باغلیق بؤلگن منه بو مساله لرنی هم اؤرته گه آتیش ممکن:
- نوایی ده نیمه گه هندولر سلبی قهرمان قیلیب تنله نسین؟
- نیمه گه هندولر صنعتیگه بی پسندلیک بیلن قره لسین؟
- نیمه گه دین ودیندارلر کیشیلرنینگ شخصی حیاتی و صنعتی گه اره لشسن؟
- هند صنعتچی و اونینگ اطرافیده گی تماشاچیلرنینگ جمعیتگه ضرری تیگمه گن
ایدی-کو؟
- صنعتنی الهی یاتگه قره م قیلیب، هنر و صنعت اوستیدن نظارت قیلیش نیچه پوللی منفعت کیلتیره دی؟
- صنعتکار هندو جزا آلگودیک بیره ر إیش قیلمه گن ایدی- کو!
إیشانچ. کانادا
۲۹/۰۷/۲۰۱۳