حیاتی
اویسی تخلصی؛ اسمی جهان آتین. اتاقلی اؤزبیک معرفت پرور شاعری، 1780-أیلده حاضرگی اؤزبیکستانگه قره شلی مرغیلانیده دنیگه کیلگن. خانوم اویسی کیچیکلیده خط-سواد چیقریب، باله لرنی اؤقیتیش إیشلری بیلن مشغول بؤله دی. إیلک پلله لرده خلیفه قاشیده، سؤنگ آنه سینینگ یانیده مکتبدارلیک قیله دی. شاعرنینگ آته سی صدّیق بابا إیککی تیلده شعرگن، آنه سی چیننی بی بی آتین آیی(خاتین-قیزلر اؤرته سیده دیننی تبلیغ قیلووچی) لیک قیلیب یورگن، حافظ لیکده شهرت قازانگن اکه سی آخونجان آلدیده ادبیّات علمیدن سباق آلیب، بیلم اؤرگه نیب، شعر یازیش بیلن شغلله نه دی و تیز آره ده شاعر بؤلیب ایل-یورت إیچیده ته نیلیب قاله دی. کیئین خانوم اویسی اؤزی خاتین-قیزلرگه ادبیباتدن درس بیره باشله یدی. عروض و بدیعی صنعتلرنی پخته ایگللب، عیاللرگه ضیا و معرفت اوله شه دی. اویسینی حاجی خان اسملی بیر کاسبگه تورموشگه اوزه تیشگن، بیراق، تورموش تاتلی کیچمه یدی. او بیر مدت نادره بیلن خوقان خانی سراییده یشه ی باشله یدی.
اویسی حقیده کیره کلی معلوماتلر اونینگ اثرلری، تذکره و زمانداشلری یازیب قالدیرگن قیدلرده مهرله نیب قالگن. جمله دن«تذکره ی شاعران»(1821) اثریده ائریم فکتلرنی اؤقیب آلیشیمیز ممکن. دلشاد آتین نینگ معلومات بیریشیچه، اویسی مسلکداش دوستی نادره بیلن کانی بادام، اؤره تیپه، خوجندّ تاشکینت و اندیجان شهریلریگه بارگن. 1842-أیلی بخارا امیری نصرالله خان خوقاننی ایگلله گندن کیئین، او مرغیلانگه قئتیب کیله دی و اؤشه یرده عمری نینگ آخریگچه یشب قاله دی.
ایجادی
خانوم اویسی تنیقلی شاعر بؤلیب یتیشگچ، خوقان ادبی محیطیگه یقینله شیب، ادبی صحبت و مشاعرلرگه قتنه شیب یوره دی. نادره بیلن یقینلیکده، سرای خاتین-قیزلریگه ادبیّات و شعریتدن درس بیره باشله یدی.
اویسی اونومدار ایجاد بیله بند بؤلیب، سلماقلی شعرلر یازیب قالدیرگن. او اؤزبیک ممتاز شعریتی نینگ دیرلی برچه ژانرلریده قلم تیبره تگن. نوایی، فضولی و باشقه شاعرلر غزللریگه مخمّسلر باغله گن. ادیب شعرلرینی تؤپلب تؤرت دیوان توزگن. دیوانلریدن همّه سی بؤلیب، 15000مصرعگه یقین شعر جای آلگن. اونینگ بیر دیوانیدن غزل، مخمس، مسدس، مربعلردن تشقری «شهزاده حسن»،«واقعیاتی محمد علی خان»(توگه للنمه گن داستان) داستانلری هم اؤرین آلگن. بوندن تشقری شاعرنینگ«شهزاده حسین» ناملی داستانی هم موجود. اویسی ایجادی اؤزبیکستان عالملری تامانیدن اطرافلیچه اؤرگه نیلگن. شونده ی قیلیب خانوم اویسی 1845-إینچی أیلی 65 یاشیده مرغیلانده عالمدن کؤز یومه دی.
اؤزبیک ممتاز ادبیباتیده تاریخیده اویسی لیرا -ایپیک ژانرنی ترقی تاپتیرگن قلمکش حسابله نه دی. شاعر اویسی نینگ کؤپلب شعرلری عشق، سیوگی-محبت، اجتماعی موضوعلر، طبعیت تصویریگه بغشله نه دی؛ همده بیر ته لی تصوفی توشنوچه لر هم اویسی شعریتده اؤز افاده سینی تاپگن.
فنا مردملری نینگ سیریدن آگاه ایمس کیمسه،
قبح گفتار مردمدین کؤنگول داغ اؤلدی- داغ اؤلدی.
شاعر اویسی سؤز اؤینی قیلیب، چرایلی همده مضموندار شعرلر یازیشگه انچه گینه مهارت تاپه دی. اونینگ "انار" حقیده گی چیستانی اؤته پیشیق، اؤزی نینگ مهم مضمونی و یوکسک بدیعیلیگی بیلن شاعر ایجادی نینگ یارقین صحیفه سی صفتیده کؤزگه تشله نه دی:
بونه گنبذور ایشیگی، توینیگیدین یؤق نشان،
نیچه گلگون پاک قیزلر منزل ائلردور مکان.
توینوگین آچیب الرنینگ حالیدین آلسم خبر،
یوزلریده پرده تاریغلیک تورورلر بغری قان.
اویسی شعرلری
کؤنگول داغ اؤلدی داغ اؤلدی...
زمانه کلفتیدین بو کؤنگول داغ اؤلدی داغ اؤلدی،
بو چرخ بی مروتدین کؤنگول داغ اؤلدی داغ اؤلدی.
جراحت بؤلدی بغریم تیغ بیدادِ رقیبلردین،
بو کوتاه فهم مردمدین کؤنگول داغ اؤلدی داغ اؤلدی.
بو گلزارِ ِ فنا إیچره محللِ بی خلل یؤقتور،
همیشه زخمِ خاریدین کؤنگول داغ اؤلدی داغ اؤلدی.
فنا مردملری نینگ سیریدن آگاه ایمس کیمسه،
قبح گفتار مردمدین کؤنگول داغ اؤلدی- داغ اؤلدی.
کؤنگول قانی فراغی دیده دین بیر لحظه بند اؤلمس،
وجودیم اظطراب ائلب کؤنگول داغ اؤلدی- داغ اؤلدی.
توروبدور بغریم إیچره قان مثالی غنچه، نه ائلرمن،
آچیلمی گل صفت اوشبو کؤنگول داغ اؤلدی- داغ اؤلدی.
سؤزیمدین خارینگ اوزره چون گمانی اؤزگه یتکورمه،
که، اظهار ائله می نه ائله ی، کؤنگول داغ اؤلدی- داغ اؤلدی.
مینِ رسوای عالمدین مبادا اعتراض ایتمه،
تکلـّم بیرله شاد ائله، کؤنگول داغ اؤلدی- داغ اؤلدی.
کؤنگولنی آتشین بیجا قیلبدور نطق گفتارین،
قیو باغ عندلیبیدین کؤنگول داغ اؤلدی- داغ اؤلدی.
بو سؤزنی ائله دی برپا عجب گستاخلیک بیرله،
ملال خاطر اؤلغی مو، کؤنگول داغ اؤلدی- داغ اؤلدی.
عجب اشعارِ موزون باغله دی اویسی حسدّین کیم،
عمرخان ذوفنونی کیم، کؤنگول داغ اؤلدی داغ اؤلدی.
اویسی من
محنت و الملرگه مبتلا اویسی من،
قیده درد اهلی بؤلسه، آشنا اویسی من.
إیسته دیم بو المنی، تاپمه دیم وفا اهلین،
برچه دین یوموب کؤزنی مبتلا اویسی من.
اوز دیلینگ تعللقدین، بند قیل خدا ساری،
تا دیگیل کیچه کوندوز:«ماسوا اویسی من!»
کیچه لر فغانیمدین تینمه دین کواکبلر،
عرض تا سما اوزره ماجرا اویسی من.
تا کؤریب خراباتدین طعنه ایتمه ای زاهد،
بیر نفس ایمس خالی اقتدا اویسی من.
غرق بارگاهیگه قؤئسه گر قدم ینی هر کیم،
باش کیره ک اگر بؤلسه، جان فدا اویسی من.
ویسی بی ریاضت سهل توتمه ای عارف،
عشق ارا نهان دردی بی داو اویسی من.
ساغیندیم
بوگون، ای دوستلر، فرزند جانانیمنی ساغیندیم،
گدا بؤلسم، نی عیب، اول شاه دورانیمنی ساغیندیم.
مسافرمن، غریب من، بیکس و بینوادورمن،
وجودیم دردگه تؤلدی، ایمدی درمانیمنی ساغیندیم.
تیلیم نینگ ذکریو کؤنگلوم نینگ فکری، یخشی فرزندیم،
عزیزیم، یالغیزیم، دولت سلطانیمنی ساغیندیم.
کیچه- کوندوز یؤلغه منتظردورمن، تیلرمین کؤز،
کیلیب حالیم سؤروبان کیتسه،مهمانیمنی ساغیندیم.
نصیبیم اوزمه دی تنگریم،اعلاجین تاپمه غی کیلسه،
آنم دیب بؤلغوسی بغری قیزیل، قانیمنی ساغیندیم.
قرانغو بؤلدی عالم کؤزومه اوشبو جدالیکدین،
کؤزو کؤنگلوم ضیاسی، ماه تابنیمنی ساغیندیم.
مین بیکس اویسی أیغله غیمن روز و شب تینمی،
اویم نینگ زینتی، کؤز روشنی، خانیمنی ساغیندیم.
چیقیب عشق اؤتی
چیقیب عشق اؤتی کؤکسیم چاکیدین، باشیمدین آشیبدور،
قوروق شاخی که، گویا اؤز إیچیندین اؤت توتاشیبدور.
کؤزونگ جان لبگه یتکوردی، جاننی قؤشدی جانیمغه،
بو إیککی دوستلر اول جانی محزونیم تلاشیبدور.
ازل کونده اثر یتگندی سیرّمی قولاغیمغه،
بوگون ، وه، دل بولاغی جوش اورماغلیقده تاشیبتور.
وصالینگ آرزوسی شدّتی هجراننی أیقماقده،
بو إیککی پهلوان اول میدان دل اوزره کوره شیبدور.
اویسی، آلمه باشینگ ذکرو فکری یار یادیدین.
سلوک عشق ارا بی یادی حق یؤلدین اده شیبدور.