خوارزمی تخلـّـصی بیلن ایجاد قیلگن اتاقلی اؤزبیک شاعری، تاریخینویس، خطاط، ترجمان، دولت اربابی شیر محمّد مونس حاضرگی اؤزبیکستانگه قره شلی خیوه یقینیده گی قیات قیشلاغیده عوض بئی عایله سیده(1778) توغیلدی. او دستلبکی معلوماتنی اؤزی توغیلیب اؤسگن قیشلاقده آلدی؛ کیئین خیوه مدرسه لریده اؤقیشینی دوام ایتتیردی. او1800 أیلده آته سی و آغه إینیلریدن ائریلدی. خیوه خانی عوض محمّد إیناق اونی سرای بویروغینی یازووچی کاتب صفتیده إیشگه آلدی. مونس خوارزمی اؤز زمانه سی عالم، دامله لری، تاریخچی، شاعر و ادیبلری بیلن یقین علاقه ده بؤلیب، اولردن اؤز دوری نینگ علم-فنیگه عاید معلوماتلرنی اؤرگنه دی.
شاعر مونس
مونس خوارزمی کیچیکلیکده یاق شعر یادلش و شعر یازیشگه إینتیلدی. نوایی، فضولی، مشرب، بابر شعریتیدن بهر آلیب، ادبی دیدی چرخلندی. ایرته شعر یازیشگه باشله گن مونس کؤپ اؤتمی ای-اولوس آره سیده شاعر بؤلیب ته نیلدی. او 1804-أیلی«دیوانِ مونس»ناملی إیلک شعری کتابینی توزدی.
تاریخچی مونس
او خیوه خانی زمانیده یشب، اؤشه دور واقعه لری بیلن قیزیقیب، اینگ قدیم زمانلردن باشلب1813-أیل گچه بؤلگن واقعه لرنی یازیشگه کیریشیب، «فردوس الاقبال»(«بخت باغی») ناملی، تاریخی اثر یازه باشله دی. بو اثر اینگ اوزاق اؤتمیشدن توتیب، تا ایلتوزر خان پئیتیگه چه بؤلگن مهم واقعه لرینی قمره ب آله دی. ائنیقسه، خیوه خانلیگی تاریخی واقعه لر حقیده سؤز یوریتیله دی. اثرده قرداش، قؤشنی تورکمن و قاره قلپاقلر بیلن بؤلگن مناسبتلر خصوصیده هم ضرور معلوماتلر کیلتیریله دی. شو پئتلر خیوه خانی ایلتوزرخان اونگه اؤزی حقیده بیر کتاب یازیشنی بویوره دی. اثرنی شیرغازی خان دوریگچه یازیب توگه تی دیگنده، ایلتوزرخان فاجعه لی روشده وفات بؤله دی. مونس اثرنی یازیش إیشیگه دوام بیردی. شوندن کیئین او خواندامیرنینگ مشهور«روضة الصفا»(«صفالیک باغی»)اثرینی اؤزبیک تیلیگه اؤگیریشگه کیریشدی. کتاب نینگ بیرینچی جلدینی ترجمه قیلیب توگه تیشگه اولگوردی. مونس خوارزمی وفات بؤلگنی باعث هر إیکلله اثر(«روضة الصفا» و «فردوس الاقبال») توگه للـه نمی قاله دی. بو کتابلرنینگ ترجمه إیشینی ایسه، کیئین راق، اونینگ شاگردی شاعر آگهی اداغیگه یتکزه دی. مونس 1915-1920-أیللر آره سیده سلماقلی ایجاد قیلگن. او بو دورلرده، «مونس العشــّاق»(«عاشقلر دوستی») دیوانی یره تیله دی. بوکتاب ممتاز ادبیّات نینگ تورلی ژانرلریده یازیلگن 20000مصرعدن آرتیق شعرلرنی اؤز إیچیگه آله دی. خوارزمی نینگ «مونس العشاق» دیوانی 1880-أیلی خیوه خانی سراییده گی چاپخانه ده تاشباسمه کؤرینیشیده باسیب چیقریله دی.
فردوس الاقبال
«فردوس الاقبال» بیش باب و خاتمه دن عبارتدیر. بیرینچی بابده آدم آته دن تا نوح پیغمبر اولادلریگچه بؤلگن واقعه لر اؤز افاده سینی تاپگن. إیککینچی بابده یافث(افسانه گه کؤره تورکی خلقلر نوح پیغمبرنینگ اوچینچی اؤغلیدن ترقه لگن-علمی حقیقتگه ضد-خرافات!) اولادلریدن تا قؤنغیرات ترماغیگه چه بؤلگن مؤغول حکمدارلری دوریگه عاید واقعه لر یاریتیله دی. اوچینچی بابده قورلاس اولادیگه منسوب واقعه لرعکس ایتتیریله دی. تؤرتینچی بابده ایلتوزرخان نینگ بابالری باره سیده سؤز کیته دی. و بیشینچی بابده ایسه، ایلتوزرخان نینگ توغیلیشیدن، تا کتاب نینگ یازیلیب بیتگونیگه چه بؤلگن واقعه لر سیغدیریلگن.
سووچی مونس
شیر محمّد مونس سوغاریش، انشآت، یر و سوو مناسبتلرینی هم یخشی توشونگن. او میرابلیک/سووچیلیک إیشلری بیلن هم شغلله نیب، بو خصوصده «ارنه لر»(نهر، کانال)ناملی رساله هم یازه دی. اثر 18-أینچی عصر آخری و 19 -أینچی عصر باشلریگه عاید دهقانچیلیک و اجتماعی مناسبتلرنی اؤرگنیش اوچون هم اهمیتلیدیر.
کاتب مونس
شاعر مونس کاتبلیک هم قیلگن. او ماهر کاتب صفتیده(1794-1917) أیللری علیشیر نوایی نینگ«میزان الاوزان»(«شعری وزنلر اؤلچاوی»)،«حالت سید اردشیر»اثرلرینی هم آققه کؤچیرگن. «میزان الاوزان»نینگ آلدینگی کاتبلر تامانیدن قیلینگن خطایو کمچیلیکلریلری هم مونس خوارزمی قلمی بیلن توزه تیله دی.
مونس اؤشه دورده(1804) سواد چیقریشنی اینگیللشتیریش و حسن خطنی رواجلنتیریشنی کؤزده توتیب،«سواد تعلیم» آتلی بیر شعری رساله هم یازه دی. شونینگ او "شعرا"،"استاذلر تعریفیده"،" سؤز"و " شعر اول تیغ دودمه دورکی" و باشقه اثرلرنی هم یازییب قالدیره دی.
مونس خوارزمی اثرلری روس و اؤزبیک عالملری تامانیدن آبدان اؤرگه نیلگن. ایجادکارنینگ اثرلری قؤلیازمه سی اؤزبیکستان فنلر ادکادیمه سی نینگ قؤلیازمه لر انستیتوتیده سقلنماقده.
مونس ۱۸۲۹-أیلی خان نینگ خراسانگه حربی یوریشیدن قئته یاتگن یؤلده وبا کسلیدن وفات ایته دی. و آته قبری یانیدن جای آله دی.
مونس شعریدن نمونه لر
اشک خون، رخسار زرد و دل حزین طالع قرا،
درد گوناگون، فلک دون ، اهل دوران بی وفا.
جان غمین خاطر مشوش، عقل مفقود- الاثر،
هجر قاتل، یار غافل، عشق غالب بارها.
زهر مهلک، تیر غم پرّان ایرور، رامِ فلک،
ضعف مستولی ، بدن مجروح ایرو، مرحم فنا.
دوست بی پروا، کؤنگول آشفته و دشمن قوی،
مدّعی کؤپ، طعنه بسیار و جفاکار آشنا.
هم هواباردور سموم، اه هم، هر سؤز اشک،
مزرع آفت، شاخ نخل عمر بی نشأ و نما.
یار هم صحبت لغیدین تاکه ائریلدیم، ایرور،
همدمیم رنج و عنا، همراز غم، مرحم بلا.
کشور محنت شهی مین کیم، منگه باردور مدام،
باشغه ساچقن خاک تاج و تخت ایسکی بوریا.
مسکنم خاک مذللت، بستریم خار تعب،
طعمم اندو ندامت، توتماق عزا.
مجلسیم قیغو و غم، می خون جگر، جامیم فراق،
لیکین، ای مونس، بو هنگام ساقی قضا.
ارمان بیله یاندیم
باردیم سرِ کوینگغه و هجران بیله یاندیم،
وصلینگنی تیلب، محنت هجران بیله یاندیم.
باردیم لب خندان بیله طوف حرمینگغه،
غمگین کؤنگل و دیده ی گریان بیله یاندیم.
آغزینگنی تیلب، زلفینگه جان بؤلدی گرفتار،
دل جمع باریب، حال پریشان بیله یاندیم.
میندن اثر إیسته منگیز چز بیر آووچ کول،
کیم، عشق کیبی آتش سوزان بیله یاندیم.
مونس کیبی وصلینگ تیلب، تاپمه دیم اخر،
مقصودیمه بیر یتمه دیم، ارمان بیله یاندیم.
قیسی گل نینگ...
قیسی گل نینگ بیر عندلیب زار بار؟
قیسی بلبلنی سینینگدیک بیر گل بی خار بار؟
قیسی رعنا سرو قدغه قمری بار مین کیبی؟
قیسی قمرینی قدینگدیک سرو خوش رفتار بار؟
قیسی لیلی وش پری مجنونی بار مین تیلبه دیک؟
قیس مجنون نینگ مین نینگدیک بیر پری رخساری بار؟
قیسی یار آلیده میندیک عاشق جانباز ایرور،
قیسی عاشق نینگ سینینگدیک نازنین دلدار بار؟
قیسی بیر عیّارنینگ بار مین کیبی سرگشته سی،
قیسی بیر سرگشته نینگ سندیک بت عیّاری بار؟
قیسی شاه نینگ مونس محزون کیبی باردور قولی؟
قیسی گل نینگ سین کیبی شاه فلک مقداری بار؟
عشق
وه که میندین عشق ارا آزرده جانراق یؤق کیشی،
حسن ارا سیندیک داغی نا مهربانراق یؤق کیشی.
کیمگه ضفعیم شدّتین ظاهر قیلورمین مونگله شیب،
چو اؤزومدیک غم چیکردین ناتوانراق یؤق کیشی.
سیل اشک و غم أیقیبدور جسم إیله کؤنگلوم اویین،
مینی کیبی عشّاق ارا بی خانمانراق یؤق کیشی.
جانلر ایثارینگ قیلیب کؤردیم جفا، وه کیم سینگه،
نیچه قیلسم یخشیلیک، میندین یامانراق یؤق کیشی.
اؤز-اؤزومدین فغانلر باش چیکیبدور تیب کیبی،
عشق اسراریغه میندین ترجمانراق یؤق کیشی.
عشق اؤتی مونس وجودین کویدوروبدور اؤیله کیم،
ایمدی اندین اؤزگه بی نام نشانراق یؤق کیشی.