همراه قولنینگ ولیجانگه دهقان بؤلیب توشگنیگه سبب، اؤشه- اؤشه مال، مُلکیدن اجره لیب، قره م بؤلیب قالگنی و کمبغلچیلیک بؤلگن. همراه قول ولیجان بیلن ته نیشیب، آلدی- بیردی قیلیب یورگنیدن کؤپ اؤتمی، بیر کونی همّه نرسه سیدن اجره لدی قالدی. قنده ی قیلیب دیگنده؟
بیر کونی دفترچه آچیلیب، حساب - کتاب قیلینگچ، میداننی هیچ نرسه بیلن تؤلدیریب بؤلمه دی. درّاو همراه قولنینگ بیر پیکال باغی قرضگه حسابلب آلیندی. دیمه یرلر، کیئین قؤش هؤکیز، درنغیله گن حویلسیدن هم اجره لدی او. شونده هم تؤلاولرنینگ یرمی هم اوزیلمه ی قالدی. آخری، اؤن إیککی یاشلی قیزچه سی نارخالنی- ده، حسابلب آلدی ولیجان. بؤنیگه یوک بؤلیب یاتگن قرضینی اوزیش اوچون همراه قول بوندن بویاغی ینه نیچه أیل پیشانه تیری تؤکیشی کیره ک- بونیسی قارانغو.
مغزلی باشقله گن بوغدایلر ایندیگینه یتیلیب، یرگه یگیلی دیب توریبتدی. اؤراقلر قئیره ب قؤئیلگن. همراه قولنینگ قؤلی بؤشه می توریبتدی. وقت تاپیشی بیلن- آق، بوغدای اؤریشگه کیریشه دی. باله- چقه نی باقیشگه یترلی رزق- روزینی انه شو یردن تیریب آلیشگه امیدینی باغلب قؤیگن...
اؤشه کونلری، هفته نینگ باشیدن بوغدای اؤریشگه کیریشدی او. عایله سی بیلن بیرگه له شیب، قوده لب قؤئیلگن بوغدای اؤریملرینی ته شیب، اوچ هفته دیگنده چمه سی إیککی آدم بؤیی قیلیب اولکن خرمان تختله دی. قویاشنینگ جزیرمه نورلری آستیده، نوقانچیلر یلیب- یوگیریب، سینیب یاتگن بوغدای باشاقلرینی تیرماقده ایدیلر. هنگره ده سیگیر، بوزاق، مال-حال اؤتلب توریبتدی.
اؤشه کونی همراه قول خاتینی بیگیم خاله بیلن خرمان سایه سیده بیر پاس دم آلیشدی. خام چوت قیلیب، اوئیلگن خرماندن قنچه اولوش تیگیشینی بیر چمه لب کؤریشدی إیکّاولان:
- قیشیمیزگه یتگوده ی دان تیرگر میکن، آته سی،- دیب سؤره دی بیگیم خاله ایریدن.
- امیدسیز شیطان،- دیدی همراه قول قؤلینی پیشانه سیگه توتیب،- خاتین! اؤزی شو بو أیل یخشی حق آلسم کیره ک، دیدی او قوناق کیفیتده.
- نیچه دن بیرحق آله سیز آته سی.
- همیشه گی ده ی، یتتیدن بیر حق آله من- ده، نصیب بؤلسه آنه سی.
- نیمه دیگنیز، مونداغ توشونتیریب ائتینگ قنی؟
- خاتین، دهقانچه سیگه قیلیب ائتسم، مین ینچیلگن منه شو تیّار بوغدایدن یتتی دن بیر اولوش آله من. بو دیگنی یتتی قاپدن بیر قاپی مینیکی بؤله دی؛ مینگه تیگه دی کمیده.
- ایسکی قرضلریز نیمه بؤله دی؟
- ولیجان بو أیل انصافگه کیلیب، قرضینی آلمسدیر اخر! شونچه أیللیک محنتیم کؤزینی توتر.
- کؤریب توریب سیز، یاپینر، تؤشه نریمیز هم ساپ بؤلدی آته سی. باله- چقه نی کئینتیریش دیگن گپلر بار آلدینده هلی. یخشی- یامان کونلر دیگنده ی.
- سیزگه إیچیم کویه دی،- قرسی نینگ اوچی بیلن کؤز یاشینی اریترکن،- کیچه دیمه ی، کوندوز دیمه ی، أیل اؤن إیککی آی جان بیریب إیشله یسیز- او، تاپگنیز قرضیزدن آرتمه یدی،- دیدی بیگیم خاله.
- نیمه قیلی آنه سی؟ بنده گه بنده من- ده!
- اوروغی قوریگورلر کیلمسدن آلدین یخشی حیاتیمیز بار ایدی. اؤزیگه تؤق بؤلیب یشه گنمیز- کو. قیشلیک اوچون بؤرداقی باققنمیز؛ مه یزغال تؤلدیریب مه یز آلردیک اؤشه پئیتلر؛ اویلریمیزده قندیل ده ی- قندیل ده ی قیلیب اوزوم آسیب سایه گی مه یز آلردیک؛ پالیزلردن تربوز- قاوون نینگ کیتی اریمه سدی؛ خه وزه لر تؤلدیریب تایپی اوزوم آسگنمیز؛ کؤزه لر تؤلدیریب شیننی قیلردیک. قاق گوشتلرگچه غملب قؤیردیک. قنی ایندی اؤشه کونلر؟ قنی؟ بری اوتوت بؤلدی- یؤوو!
- بو کونلر شور پیشانه ده یازیلگن ایکن، تارته میز ایندی خاتین.
- ینه گپلریمیگه کؤنگلیز چؤکمه سین آته سی. باریزگه قوانه من، یؤغیزگه کوئینه من، خاتیزمن اخر. سیزنی کؤپ اؤیله یمن-ده. بار-یؤغیزنی شو کیلگیندیلرگه تاپشیریب قؤیدز برکه تاپکور. بیر اؤیلب باقین-ده! بو یاغی قنداق بؤله دی؟ آلدی- کیتیزگه قره می إیش توتمه دیزمی اؤزی؟!
- مینینگ سوادیم بؤلمه سه؛ حمایه چیدن یاریب یالچیمه گن ایسم؛ بو یاغی ایندی کؤپچیلیک نینگ باشیگه کیلگن سودا بؤلسه؛ «زمان زورنیکی، تماشا کورنیکی»،- دیب یشه ی بیره میزده آنه سی.
- اؤرگیله یب کیته ی سیزدن، بیر گپ ائته یمی سیزگه؟
- ائت گپینگ بؤلسه.
- راستینی ائتسم، اؤزبیکلریزده غیرت یؤق ایکن. یوز مینگچه لیک تومنات اؤزبیک اوستیدن بیر هاووچ دغه لرحکم یورغیزیب تورسه-یه؛ آدملرنینک مال- ملکلرینی تارتیب آله بیرسه، قرضیگه حسابلب گودک قیزلریگچه چیرقیره تیب آلیب کیته بیرسه، بو نیمه دیگنی؟ شرمنده لیک ایمسمی؟ ایشیتیشیمدن بیر بیزنینگ اولسواللیگیمیز ایمس، اؤزبیکلر یشه یاتگن برچه ولایتلرده شو احوال شو ایمش؟! اورچیب باره یاتیر؛ همّه یاقنی باسیب کیله یپتدی دیشه دی قؤنی -قؤشنیلر.
- تؤغری ائته سن آنه سی؛ حکومت شولرنینگ قؤلیده. تیگیرمان تاشینی إیسته گن تامانگه ائله نتیریب یاتیب تیدیلر.
- اخ یی! بیز خلق اؤقیشگه اهمیت قره تمی، پاده نینگ، مال- حالنینگ آرقه سیدن توشیب خطا قیلماقده میز. همّه گپ انه شونده آته سی.
- اولر نینگ قؤللریده«نظامنامه ی ناقلین»(«کؤچمچیلرنی حمایه قیله دیگن بوروق خط») بؤلگن. بو إیش بوندن إیللیک أیلدن آلدین باشله نگن بؤلسه، بویاغی دوام ایته دیگن کؤرینه دی، خاتین!
- مین بولرنینگ إیچیده قنده دیر قاره کوچ یایبتدی، دیب اؤیله یمن. بولر آلدیده انسان حیاتی بیر پول. حیاتنی قدرلمی، زور بیریب،ذیاووزلیککه بیلباغله گنلردن قؤرقماق کیره ک. بوندن بدترراغیدن اسره سین آته سی،- دیدی بیگم خاله.
قاق یاز پئتی. همراه قول تاغه قاره سحردن هؤکیزلرنی قؤشیب، خرمان ینچیشگه کیریشدی. کیتیدن چاپر باغلب، بیر هفته دیگنده خرماننی ینچیب، قیپ- قیزیل بوغداینی چاش قیلیب قؤیدی. قویاش باتمسدن ولیجان هم شاتیرلری بیلن خرمان اوستیده پیدا بؤلیب قالدی. اق سلله اؤره ب، اوزون پیچ قؤیگن ولیجان چاش قیلینگن بوغدای اوستیده توریب:
- قنی، دعا بیرینگ آخینیم،- دیدی اؤز تیلیده ملا جلالگه قره ب. ملا بؤلسه، تاماغینی بیر إیککی قاقیب، اؤده غی سالیب، هاووچینی یؤقاری کؤترگن چه قبیله گه یوز بوردی:
- یره تگن پروردگار! خان نینگ سایه سینی باشیمیزده بر دوام توتگی سن. الهیم ولیجان نینگ دستورخوانی مؤل- کؤل بؤلیب، دولتینی بوندن هم زیاده ائله گی سن. خانیمیز آلسین الهیم، آلدیرمه سین. کؤپنینگ دعاسی إیله باشی آمان، کؤرگن توشلری اؤنگیدن کیله بیرسین. منه بو کؤریب تورگنیمیز چؤغده ی یلتیللب تورگن بوغدای خرمانی برکه لی بؤلسین. الهی خانیمیز ایشیگیده، همراه قولگه اؤخششه گن یخشی- یخشی خذمتگارلرنی حاضرو ناظر توتگی سن. آمین یارب العالمین!
أیغیلیشگنلر بیر آوازدن قؤل کؤتریشیب دعا قیلدیلر.
ولیجان اؤرته ده توریب، کیپسنچیلرنی بیرین- کیتین آت توتیب چقیریشنی ملاگه بویوردی. یوزلری لوپپه چیققن ملا جلال غاو، سرغه یگن کیر ساقالینی کفتیگه إیشقه لب تیلگه کیردی:
- بیرینچی بؤلیب، ارباب نینگ آدمی کیلسین،- دیدی ملا.
- لببی،- دیه آلدینگه چیقتدی، اؤرته یاشلی قاتمه دن کیلگن بیر کیشی.
- اربابگه بیش غلبیر بوغدای بیریلسین، - دیدی خان.
- میراب کسیلین،- دیدی ملا جلال.
- میرابگه إیککی غلبیر بوغدای،- دیدی ولیجان.
- دَ للاک کیلسین،- دیدی ملا.
- إیککی غلبیر بوغدای بیریلسین بونگه، - دیدی خان.
- پاده وان کیلسین،- دیدی ملا جلال.
- بونگه بیر غلبیر بوغدای،- دیدی ولیجان.
- قنی دَ وَک،- دیدی ملا جلال.
- هوو،- دیدی قؤل قووشتیریب تورگن بیر کیشی بیردن اؤرنیدن سپچیپ توریب.
- بونگه یم بیر غلبیر بوغدای بیریلسین،- دیدی ولیجان.
آخرده کیپسنچیلرگه کپپه، هاوچ قیلیب، بوغدای ترقتگن بؤلدی ولیجان اودوم بؤئیچه.
بوغداینی اؤلچه شدیلر. میدانده اؤممه قیلیب قؤئیلگن بوغدای سکسان قاپدن آشه راق چیقتدی. بو ندن اؤن بیر قاپدن سهل کؤپراغی نق همراه قول دهقانگه تیگیشلی بؤلدی.
- منه بو قاپلردن(همراه قول اولوشی بؤلگن قاپلر) بیتته سینی سین آب باره قال،- خوددی سخاوت قیلگنگه اؤخشب،- دیدی ولیجان همراه قولگه قره ب.
- برماغیمنی بیتته لب، یرگه قه دب چیققنده ی قیلیب، بوغدای ایکسم- او، اولوشیم بار- یاغی شو بیر قاپ بوغدای بؤلسه انصافدن بؤلمس،- دیدی همراه قول بلندراق تاووشده.
- شونچه أیللردن بیری کیکیرته گینگ گچه تیره لیب یاتگن قرضنی قچان تؤللـه یسن آشنه!- دیدی غضب إیله قاوواق سالیب تورگن ولیجان.
اونگه چه ملا جلال اؤرته گه توشیب:
- هی هی!! خاننی خفه قیلیش آدابدن بؤلمس همراه قول. بو إیشینگنی الله یاقتیر مه یدی؛ بیتگه چاپر بؤلمه، اؤزینگگه یخشی بؤله دی. بیزنینگ قیشلاغیمیزده خانلرگه حرمت قیلمه گن آدمنینگ کاسه سی آقرمه گن، شونی زنهار ایسدن چیقرمه سنگ بؤلگنی- دیدی ملا جلال.
همراه قول شونده اؤرنیدن توریب، ایته گینی بیر سیکیب قاقتدی- ده؛ باشیگه، کیلیب تورگن بلانینگ آلدینی آلماقچی بؤلدی شیکیللی؛ چاپانینی قؤلتیقلب، مونگلی قیافه ده، بیر تیشلم نانگه دیده سی زار بؤلیب تورگن باله- چقه سی تامان یؤل آلدی. بیگیم خاله نینگ بو أیلگی دهقانچیلیدن امیدی کتته ایدی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
اوشبو حکایه ۱۹۸۰- أیلی، میمنه ده قلمگه آلینگندی. بیرآز إشیلاو بیریب، نشر قیلینماقده.