انتالوژی

اینگ قدیمگی دورلردن باشلب

۱۸-۱۹

عصرلر اؤزبیک ادبیّاتی

محمّد شریف گلخنی

اصل اسمی محمّد شریف؛ گلخنی ایسه اونینگ ادبی تخلــّصی. اؤزبیک ممتاز ادبیّاتی نینگ إیریک نماینده لریدن بیری؛ مثل نویس، إیککی تیلده ایجاد ایتگن  شاعر و یازووچی. گلخنی قچان توغیلیب، قی زمان عالمدن کؤز یومه گنی حقیده انیق معلومات یؤق. اونینگ قالدیرگن میراثی، و ائریم تذکره(فضلی نمنگانی نینگ «مجموعه شاعران»قاری رحمت الله نینگ «تحفة الاحباب»، دلشاد آتین نینگ «ثبات البشر و تاریخی مهاجران») و تاریخی منبعلردن معلوم بؤلیشیچه، گلخنی اؤن سککیزینچی عصرنینگ إیککینچی یریمی، اؤتؤققیزینچی عصرنینگ باشلریده یشب ایجاد ایتگن معلوم بؤله دی. او حاضرگی تاجکستانگه قره شلی تاغلیق دروازده (1870م) کمبغل بیر عایله ده توغیلیب اؤسگن. یازیش- اؤقیشنی اؤرگنه نیب آق، ادبی ایجاد بیلن مشغول بؤله دی؛ کیئین قؤقان ادبی محیطیگه یؤل آلیب، اویرده اؤزیگه مناسب اؤرین ایگلله یدی. قؤقان و نمنگانده(اؤزبیکستان) عمر کیچیره دی؛ بیر مدت حمامده اؤت یاقوچیلیک کسبی بیلن شغلله نه دی. شاعرنینگ«گلخنی» تخلـّـیسی هم انه شو إیشی بیلن باغلیق. شاعر قؤقان خانی امیر عالمخان نوکرلری صفیده هم خذمتده بؤلیب یوره دی. او امیر عالمخان اؤلگندن(1811) سؤنگ، تختگه اؤتیرگن امیر عمرخان(امیری) سراییگه شاعرلری دوره سیگه تارتیله دی. سرایده، گلخنی امیر عمرخاننی مقتب شعرلر یازه دی و اؤنینگ نظملریگه نذیره لر بغشله یدی. امیر عمرخان اؤلگندن کیئین ینه قئتیب یورتیگه باره دی. عادی خلق بیلن یانمه- یان یشب، اولرنینگ اچیق تورموشیدن سؤز آچه باشله یدی ، چؤغلی و اؤتکیر هجولر یازیب قالدیره دی.  

 ادیب إیککی تیلده(اؤزبیک و تاجیک) قلم تیبره تیوچی شاعر یازووچی بؤلیب یتیشه دی. اؤزبیکچه شعرلریده«گلخنی» تاجیکچه شعرلریده ایسه،«جرأت» تخلـّـصینی تنله یدی. گلخنی دن بیزگچه بیر نیچه غزل(12)، بیر قصیده، تورکوم هجولر همده مشهور «ضرب المثل»(«یپه لاق قوش» حکایه سی) یتیب کیلگن. اونینگ کتته قسمی ایجادی تلفاتگه اوچره گن یا خود حاضرگچه کشف ایتیلمه گن. شاعر نینگ شعرلری موهوملیکدن فارغ؛ جیمجیمه دار سؤز اؤینلریدن خالی؛ قئناق حیات بیلن قاریلگن کؤنگیل ترانه لریدیر. مثال صفتیده اونینگ «برماغیم»،«ای طوطی»،«لاله کؤکسیدیک بغریم...» کبی غزللرینی تیلگه آلیش ممکن. شونینگ اوچون هم گلخنی  شعرلرینی تام معناده گی خلقچیل ایجاد دیب بهاله نه دی. ادیب ایجادی اونچه لیک اولکن بؤلمسه- ده، 18-عصر اؤزبیک خلقی نینگ تورموش طرزی، رسم- رسومی، حکمدارلری توتومی؛ اؤشه دوری منظره سی حقیده یقـّال تصوّر بیره آله دی.

گلخنیگه کتته شان- شهر کیلتیر اثر اونینگ «ضرب المثل»یدیر. بو اثر اؤزبیک ادبیّاتیده، مثل مجازی  یؤلی بیلن تنقیدی تفککرگه یؤل آچگنی اوچون هم قیمتلی حسابله نه دی. بو اثر خلق آغزه کی ایجادیگه یقین تیلده قلمگه آلینگن. اونده گی اساسی پیرسه نژ(قهرمان)لر قوشلرنینگ مجازی ابره زی(بدیعی عموملشمه)دیر. موللف تؤرت یوزچه لیک خلق مقالیدن اونوملی فایده لنگن. مثاللر موضوعلر بؤیئیچه بیر- بیریگه باغله نیب کیته دی و یگانه بیر سوژیتنی حاصل قیله دی. اثرده یپه لاق قوش بیلن بای اؤغلی نینگ قوده-انده بؤلیشی سرگذشتلری مجازی اؤتکیر هجولر بیلن تصویرله نه دی. ادیب قوشلر مثالیده اؤز دوری نینگ آغریقلی عللتلری آچیب بیریشگه حرکت قیلگن. «ضرب المثل»ده، یپه لاق قوش، بای اؤغلی، کؤرقوش، هدهد، کولانکیر سلطان، ملک شاهین، کاردان، گونش بانو کبی قوشلرنینگ ائتگن مقال، مثل و حکایتلری اثرنینگ مضمونی آچیب بیریله دی. کتاب مثل إیچیده مثل اسلوبیده یازیلگن بؤلیب، اونده همه سی بؤلیب 400ته مقال،مثل، 15ته دن آرتیق حکایتلر موجود.

گلخنی ایجادیدن نمونه:

حضرتیم آچلیکدن اؤلدیم یگه نی نان بیر مینگه،

کافر اؤلغی مین اگر دیسمکی، بهمان بیر مینگه.

ماش و بوغدای- او، گوروچ بیر کیم، شولر مینگه کیره ک،

هیچ ائتمس مین عقیق - او، لعــــــــــل مرجــــان بیر مینگه.

ایگنیمه یاپیق بیریب، قارنیمنی تؤیغیز نـــــــان بیلن،

سینگه بالله کیم دیسم مین دین و ایمان بــــــیر مینگه.

ناوکرینگ آچلیکدین اؤلسه، نیگه حیفینگ کیلمه گی،

ای طبیب حـــــــــــــاذقیم، دارو - درمـان بیر مینگه.

نان و تـــــــؤن بیر، بینـــوالیک دردیدن قوتقر مینی،

مین قچان ائتدیمکی، قارون گنجیدیک شأن بیر مینگه.

گلخیــــنی یر أیگیتــــلر تؤپـــیدن کـــــــم سیتمه گیل،

فؤته بیر، آت بیر چاپرگه، تؤن و چکمان بیر مینگه.