اینگ قدیمگی دورلردن باشلب...
۱۷-ینچی عصر اؤزبیک ادبیّاتی
انتالوژی
ابوالغازی بهادرخان
(1603-1663)
اؤن یتینچی عصر اؤزبیک ادبیّاتی لیریک میراث قطاریده علمی،تاریخی اثرلر بیلن هم بائیب باردی."شجرۀ تورک" و "شجرۀ تراکمه" انه شوندۀ نایاب منبعلردن حسابلنه دی.اثر تاریخی،ایتنوگرافیک معلوماتلرنی اؤزیده أیققنی بیلن بیرگه اؤشه دور اؤزبیک تیلی اوچون هم غایت اهمیتلیدیر.خوش اؤزبیک ادبیّاتی نینگ بو باسقیچی اوچون مهم رول اؤینگن شخص ابوالغازی بهادرخان کیم بؤلگن؟
بهادرخان تورکی خلقلرنینگ شجره یره توچیسی،ادیب،تاریخچی،طبیب و دولت اربابی ایدی.شایبانیلر سلاله سیدن بؤلگن ابوالغازی حاضرگی اؤزبیکستانگه قره شلی خیوه شهریده دنیاگه کیلگن.نفیس صنعت بیلن آشنا،عرب محمّدخان نینگ یتتی ارغلیدن بیری.سمرقند،بخارا و تورکستانده بؤله دی.ایران نینگ اصفهان شهریده ارن أیل حیات کیچیره دی.ابوالغازی فارس،عرب و موغول تیللرینی یخشی بیلگن.اکه سی اسفندیارخان خیوه تختینی یگلله گچ،بهادرخاننی اؤز اؤرنیگه حاکم قیلیب تعینله یدی.اکه- اوکه آره سیده نزاع اؤرتگه چیققندن کیئین ابوالغازی بهادرخان اسفندیارخاندن یوز اؤگیریب،تاشکینت حاکمی تورسون خان بیلن بیرگه بؤله دی.جنگ-جدللردن سؤنگ ینه خیوه گه قئتیب کیلیب،ینه خانلیک تختینی ایگلله یدی.مرکزی حاکمیتینی مستحکملش اوچون کوره شلر آلیب باره دی.تخمین أیگیرمه أیل خیوه نی اداره قیلگن بهادرخان حاکمیتنی اؤغلی انوشه خانگه تاپشیره دی.
ابوالغازی بهادرخان کؤپراق تاریخچی عالم صفتیده علم و مدنیت تاریخیده اعتبارگه لایق اؤرین توته دی. اونینگ تاریخگه عاید«شجرۀ تراکمه»و«شجرۀ ترک»اثرلری بیزگچه یتیب کیلگن.هر إیککله اثر اؤزبیکستان و اؤرته آسیا تاریخیگه عاید جوده قیمتلی معلو ماتلرنی جمعله گنی بیلن ینه ده اهمیت تاپه دی.بهادرخان طبابت ساحه سیگه عاید«منافع الانسان»اثرینی هم یازه دی.
«شجرۀ ترک»
«شجرۀ ترک و موغول»نامی بیلن هم مشهوربؤلگن بو اثر ایسکی اؤزبیک تیلیده یازیلگن بؤلیب،(13-17)یوز أیللیکلر آره سیده گی(اؤرته آسیا خانلیکلری)تورک-موغول ائنیقسه،موللف اؤزی یشب،حکمرانلیک قیلگن دور-خیوه حیاتیگه عاید معلوماتلرنی اؤز إیچیگه آله دی.اثر ۱۶۶۱ -أیلی یازیلگن.بهادر خان نینگ اؤلومی طفیلی«شجرۀ ترک»توگللنمی قاله دی.اؤغلی انوشه خان تاپشیریغی بیلن اورگنجلیک تاریخچی محمود ابن ملا محمّد زمان اورگنجی چله قالگن اثرگه ائریم معلوماتلرنی کیریتیب تؤلدیره دی.بهادرخان اثرنینگ یازیلیش سببی حقیده شوندۀ یازه دی: «امّا بیزنینگ آته- اقه لریمیزنینگ بی پروالیقی و خوارزم خلقی نینگ بی وقوفلیقی،بو إیککی سببدن بیزنینگ جماعتیمیزنینگ عبدالله خان(عبدالله خان2)نینگ آته لری بیرلن بیزنینگ آته لریمیزنینگ ائریلگن یریدن تا بیزگچه تاریخلرینی بیتمی ایردیلر. بو تاریخنی بیر کیشیگه تکلیف قیله لی تیب فکر قیلدوک،هیچ مناسب کیشی تاپمه دوک،ضرور بؤلدی(و)اول سببدین اؤزیمیز ائتدوک».اثر بیر مقدمه و تؤققیز بابدن تشکیل تاپگندیر.
«شجرۀ ترک»اثریده کؤپلب ایتوگرافیک(تورکی خلقلرنینگ کیلیب چیقیشی)قیدلر همده خوارزمنینگ اجتماعی و اقتصادی حیاتیگه عاید معلوماتلرجا تاپگن.اثرنینگ یتتیته قولیازمه نسخه سی بیزگچه سقله نیب قالگن.کتاب تیکس اسلوب و عامه توشنه یاتگن تیلیده یازیلگنی بیلن هم اجره لیب توره دی.حادثه لر بیانی أیخچم،افاده لی،روان،إیزچیل؛لطیفه و روایتلربیلن یوغیریلگن...
منبع گرمه تیک قورلیشی،لغت ترکیبی نقطۀ نظریدن هم سؤزله شو تیلیگه انچه یقین توره دی.موللف تاریخنی یازیشدن اوّل،اؤزیدن آلدینگی مهم تاریخی اثرلر:«جوامع التواریخ»، «تاریخ جوینی»،«ظفرنامه» وباشقه لرنی سینچیکلب اؤرگنگن،کیره ک پئتلرده اولردن هم فایده لنگن.اوشبو اثر فرانسوس،آلمان و روس تیللرده ترجمه قیلیگن.
«شجرۀ تراکمه»
تورکمنلر شجره سی دیب نامله نوچی بو اثر هم(1661م)أیلی ابوالغازی بهارخان قلمی بیلن ایسکی اؤزبیک تیلیده یازیلگن.کتابده دینی-افسانوی طرزده یتیب کیلگن آدم آته یره لیشیدن تارتیب،حقیقتگه اساسلنگن اؤغوز- تورکمنلر باره سیده گی معلوماتلرگچه بیان قیلینه دی.اثر تورکمن خلقی نینگ کیلیب چیقیشی بابیده اطرافلیچه معلومات بیریله دی.منبعده برچه تورکی خلقلرنینگ افسانوی حکمداری اؤغوزخان و اونینگ اولادلری تاریخی،شونینگدیک تورکمن اورورغلری: سالور،تکه،بایندور،تیوه گی،یاوموت،خضر ایلی،علی(الی) ایلی،سریق،ایرسر،یازیر و باشقه لر باره سیده قیمتلی معلوماتلر بیریلگن.اثر نینگ تنقیدی متنی اتاقلی تورکالوگ کونونوف تامانیدن روس تیلگه اؤگیریلگدیر.ابوالغازی بهادرخاندن همّه سی بؤلیب ۶ته شعر (۸۰ مصرع)بیزگچه سقله نیب قالگن.