(۲)
احمد یسّوی
خواجه احمد یسّوی (1105-1167) تورکی مشایخ ،عارف، شاعر
وحکمت نویس . تورکستان پیری نامی بیلن مشهور احمد یسّوی
حاضرگی قازاغستانگه قره شلی یسّی یقینیده گی سیرام
شهریده ، موسی شیخ نینگ قیزی عایشه خاتون (قاره ساچ
آیمیدن ) دن شیخ ابراهم عایله سیده دنیاگه کیلگن . کیینچه لیک یسّوی
یسّیگه قیتیب کیلیب ، تصوف ایشلری بیلن مشغول بؤله دی و
چیلّه نیشینلیکنی اختیار قیله دی . یسّی اولکه سی او زمانده افسانوی شهر
و اوغیز خان نینگ باش کینتی (پایتخت) حسابلنگن .
تورکی مشایخلر سلسله سیدن
(۲)
احمد یسّوی
خواجه احمد یسّوی (1105-1167) تورکی مشایخ ،عارف، شاعر
وحکمت نویس . تورکستان پیری نامی بیلن مشهور احمد یسّوی
حاضرگی قازاغستانگه قره شلی یسّی یقینیده گی سیرام
شهریده ، موسی شیخ نینگ قیزی عایشه خاتون (قاره ساچ
آیمیدن ) دن شیخ ابراهم عایله سیده دنیاگه کیلگن . کیینچه لیک یسّوی
یسّیگه قیتیب کیلیب ، تصوف ایشلری بیلن مشغول بؤله دی و
چیلّه نیشینلیکنی اختیار قیله دی . یسّی اولکه سی او زمانده افسانوی شهر
و اوغیز خان نینگ باش کینتی (پایتخت) حسابلنگن . یسّوی زمانیده
بویورت(یسّی) تورکستان نامی بیلن تنیلگن بؤله دی . یسویهطریقتی
نینگ اساسچیسی خواجه احمد ییتتی یاشیگچه جوانمردلیک سلوکینی
اختیار ایتگن آته سی ، شیخ ابراهم تربیه سینی آله دی . شیخ ابراحیم
وفاتیدن کیین، یسّوی تربیه سی بیلن اونینگ آپه سی گوهر شاهناز شغلّنه دی.
یسّوی تصوف تعلیماتینی اؤز پیریارسلان باب آلدیده آله دی .
ارسلان باب کؤرستمه سیگه بناً خواجه احمد یسّوی مهم اسلامی
مرکزلردن بؤلمیش بخارا گه باریب، باشقه طلبه لر بیلن بیرگه اؤز
اؤقیشینی دوام ییتتیره دی . شو مدتده او مشهور متصوف عالم شیخ
یوسف همدانی آلدیده تحصیلگه مشغول بؤله دی و شیخ همدانی گه مرید
توشه دی .احمد یسّوی خواجه گان طریقتیگه منسوبلیگی سببیدن خواجه
دیگن نامگه سزاوار بؤله دی . یوسیف همدانی تریکلیگیده اؤزی نینگ
یوزلب شگردلریدن تورت کیشینی(ابو محمّد بخارایی، احمد یسّوی ،
عبدالخالق قیروانی و عبدالله براق) اؤزخلیفه سی (اؤریناسری) قیلیب تعینلیندی
وشولردن بیرگینه خواجه احمد شیخلیک مقامیگه کؤتریله دی .
شاعر ومتفکّریسّوی حضرتلری، 9- میلادی ینچی عصرده ترقه لگن
«ملامتیه» طریقتیگه ه ایزداشلیک هم قیلگن . یسّویه طریقتیده(«جهریه»)
(بلند آواز بیلن شکر سؤزینی کؤپ بار تیلگه آلیش) شریعت سیزطریقت،
طریقت سیز معرفت،معرفت سیزحقیقت یؤق .- دیب تلعلیمات بیریله دی.
یسوی طریقتیگه کؤره ، مرید آدابی سؤزسیز بجریلیشی شرط بؤلگن .
سلطان العارفین مقامی بیلن شهرت تاپگن یسّوی اؤز دوریده ،صوفیلیک
قره شلرینی شعری یؤسینده «حکمت» لر واسطه سیده ترغیب قیله دی .
معلوم بؤلیشیچه یسّوی نینگ ۹۰۰۰۰ ایزداشلر ی بؤلگن ، انه شولر یسّوی
طریقتینی شرقی و جنوبی تورکستان ، ولگاه ، قفقاز وکیچیک آسیا حتی
بولغارستانگچه یاییشگه اولگوریشه دیلر. اون بیشینچی عصرده تورکستانده
نقشبندیه طریقتی یاییلیشی بیلن یسّویه طریقتی اؤز شدتیدن پسه یب باردی.
یسّویدن بیزگچه عارفانه شعرلردن توزیلگن «حکمت» لردیوانی ییتیب کیلگن .
«دیوان حکمت»بابیده اؤزبیک ادبیّات شناسلیگیده مناظره لی بحثلر یوره دی .
ایریم عالملر «دیوان حکمت» ده گی شعرلرنی،یسّوی ایزداشلری تامانیدن
یازیلگن دیب بهالشه دی . باشقه بیر گروه عالملر«دیوان حکمت» گه
قؤشیلگن شعرلرنی اعتراف قیلیب،«حکمت» نینگ اساسی قسمی
یسّوی سؤزلری دیب ایشانه دیلر. یسّوی حکمتلری مرکب عروضی
وزنده ایمس ، بلکی، ساده، روان و خلقانه تیلده یازیلگندیر. حکمتلر
عرب وفارس تیللری بیلن کؤپ هم ایش کؤرمه گن تورکی خلقلرگه
انچه قؤل کیله دی . اگر بو«حکمت» لرگه عروضیلرنینگ قؤلی تیککنده
ایدی،حکمتلرحاضرگی کؤرینیشده ییتیب کیلمه گن بؤلردی. بو نینگ اؤزی
حکمتلر یسّوی نیکی ایکنینی بیلدیره دی .تؤغری،«دیوان حکمت» 12- ینچی
عصر تیلینی عکس ایتتیرمیدی . بیراق،«دیوان حکمت» ده اؤشه دورده
قؤلّه نیلگن ایریم صاف تورکی سؤزلرنی اوچره ته میز. یسّوی قاره خانیلر
وقاره ختایلر اؤرته سیده گی اوروش، ضدیت وماجرالرنی کؤرگن . موضوع
جهتدن یسّوی «دیوان حکمت» نی الله،آخرت، بقا،معرفت،فقر، فنا،عشق،نفس،
تؤغریلیک،خلوت، جاهللیک،کمترلیک،گناه ،سواب،حقیقت، دانالیک،
ایزگولیک کبی مساءله لرنی یاریتیشگه بغیشله گندیر. حکمتلریدن بیریده
احمد یسّوی شونده ای سؤز یؤریته دی:
یتیملر بو جهانده خوار ایکندور غریبلرنی ایشی دشوار ایکندور.
شونینگدیک، یسّوی حکمتلری حجمی باره سیده هم خیل مه – خیل
معلوماتلر بار. قازان باسمه سیده گی بیر نسخه ده حکمتلر سانی
یسوی سؤزلری بیلن قویده گیچه کؤرسه تیله دی:
قل خواجه احمد سؤزینگ دردگه درمان،
طالبلر گه بیان قیلسم قالمس ارمان .
تؤرت مینگ تؤرت یوز حکمت ایدیم حقدین فرمان،
فرمان بؤلسه اؤلغونچه سؤزله سم مین .
ایریم منبعلرده یسّوی 9900 ته حکمت یازگن دیب قید قیلینه دی.
شونینگدیک، خواجه احمد یسّوی 120 یاشگه کریب اؤلگنلیگی
حقیده هم مبالغه آمیز گپلر هم بار. بو سؤزلر یسّوی اؤز دور یده کؤزگه
کؤزینگن پیشوا، خلق نینگ ارداغیدن جای آلگن اولوغ شخص و
کامل پیر ایکنینی کؤرسه ته دی. احمد یسّوی نینگ صوفیلیک طریقتی
کیینچه لیک اونینگ ایزداشلری تامانیدن «فراقنامه» و «جواهرالابرار...»
کبی اثرلرده دوام ایتتیریله دی.یسوی کامل پیر صفتیده نوایی نینگ نگاهیدن
هم چیتده قالمه گن .علیشیر نوایی اؤزی نینگ «نسایم المحبت » اثریده خواجه
حقیده شونده ی یازه دی:«ترکستان ملکی نینگ شیخ المشایخی دور. مقاماتی
عالی ومشهور، کراماتی متوالی ونا محصور ایرمیش . مریدواصحابی
غایت سیز وشاه وگدا نینگ ارادت واخلاصی آستانیدن نهایت سیز ایرمیش...
وانینگ مزاری ترکستانده یسّی دیگن ییرده کی، انینگ مولدی ومنشاء دور
واقع بؤلوبدور و ترکستان اهلینینگ قبله ی دعا گوی دور» (419- بیت) .
خواجه احمد یسِوی نینگ پیرلیک مرتبه سی شو درجه گه ییتب بارگن کی،
خلق آره سیده « مکّه ده محمّد ، تورکستانده قل احمد » - دیگن عباره
تیللردن- تیللرگه ترقه لیب کیتگن .
خواجه احمد یسّویدن :«دیوان حکمت» ،«دفتر سانی»،«طریقت آدابی
تؤغریسیده گی رساله »،«معراج حکایه سی»،«فقر نامه» کبی اثرلر
یازیب قالدیریلگن . «دیوان حکمت» دن تشقری اثرلر احمد یسّویگه
منسوب دیب هم قره له دی
یسِوی حکمتلریدن:
بیشک بیلینگ ، بو دنیا برچه خلقدن اؤترا،
ایشانمه غیل مالینگغه ، بیر کون قؤلدن کیترا .
آته- آنه قرینداش، قیان کیتدی فکر - قیل ،
تؤرت ایاغلیق چوبین آ ت ، بیر کون سینگه ییترا.
*****
دعا قیلینگ نادانلرنی یوزین کورمه ی،
حق تعالی رفیق بؤلسه بیردم تورمه ی.
بیمار بؤلسه نادانلرنی حالین سؤرمه ای ،
نادانلر دن یوز مینگ جفا کؤدیم منا .
****
ایشان، شیخ، خواجه ،ملا، دنیا ایزلر ،
اول سببدین پادشاهلرغه یالغان توزلر،
آِت، حدیث سؤزین رياقؤیب ، ملنی ایزلر،
حق یؤلیده هرگیز محنت تارتغانی یؤق.
******
فایده لنیلگن منبعلر:
1.اؤزبیکستان انسکلپیدیه سی . 10- جلد.، تاشکیت. ،
2005- ییل. 413 ، 412- بیتلر .
2. فلسفه قاموسی لغت. تاشکینت .،2004 - ییل. 473 – بیت .
3.اسلام انسکلوپیدیه سی.، تاشکینت. 2005 – ییل.281 – بیت.
4. ابراهیم حق قل اف .احمد یسوی حکمتلری.، تاشکینت 1991- ییل.
5.علیشیر نوایی. «نسایم المحبت».تاشکینت
2001- ییل.419- بیت.
6.ذکرالله ایشانچ .، محمّد عالم کوهکن . اؤزبیک ادبیّاتی
فرهنگی. 1374- ییل . فاریاب.16- بیت .
(7) . مقاله نی یازیشده ایرانلیک آذری دانشمند دوستیمز حیدر بیک
جنابلری تارتیق قیلگن ترکیه نسخه سیدن هم استفاده قیلد یک.