قوتلوغ نگار خانیم بیلیم ایگه سی و اؤقیمیشلی عیال بؤلگن. بابرگه دولتنی باشقریش إیشلریگه مصلحت بیرگن،اوروشلرده اونگه همراه لیک قیلگن.
دولتچیلیک فعالیتی و حربی یوریشلری
آته سی 39 یاشیده فاجعه لی هلاکتگه اوچره گندن کیئین بابر 1494-أیلی اؤن إیککی یاشیده فرغانه تختیگه اؤتیردی. او نینگ یاشلیگی اندیجان کیچتدی. بابر باشقه تیموری شهزاده لرسینگری مخصوص تربیه چیلر،عالم و فاضللردن فقه،عرب و فارس تیللرینی اؤرگندی. وقتینی کؤپراق تاریخی،علمی و ادبی اثرلرنی اؤقیشگه بغیشله دی.یاشلیگیدن او علم-فن،صنعت وشعریتگه قیزیقه باشله دی.کیچیلیگده یاق،داو یوره ک،قؤرقمسلیگی اوچون آته –آنه سی اونگه«بابر»(ارسلان)لقبینی بیریشدی. بابر حاکمیتی نینگ إیلک کونلری اوز ارا تاج- تخت اوچون نزاعلرگه گرفتار بؤلگن تیموری زاده دوریگه تؤغری کیلدی.آته سی نینگ قره ماغیده گی بیکلر،حربیلر، یاش حکمدار بابرگه بؤین سونیش باش تاوله دیلر.اونگه دستلب اوکه لری،عمکیلری،تاغه لر قرشی چیقیشدی.میرزا بابرعمه کیسی سلطان احمد، تاغه سی سلطان محمودلرنینگ اؤزیگه قرشی خروجلرینی ینگندی. بابرحاکمیتی نینگ 2-3 أیلیده فرغانه واندیجانده باش- باشداقلیک،یوزاؤگیریشلر کوچه یب،قؤشونده پراگنده لیک و ناراضیلیک پیدا بؤلدی. بابر یوزه کیلگن مرکّب و ضعیتنی اؤنگلی آلدی.قؤل آستیده گیلر بیلن مناسبتلرنی یخشیله دی.کیره کلی ترتیب-انتظام اؤرنه تیشگه موفق بؤلدی.
بابرنینگ اساسی مقصدی امیرتیموردولتی نینگ باشی کینتی سنه لگن سمرقند نی قؤلگه کیریتیب،تورکستان زمینده مرکزلشگه دولتنی برپا قیلیش ایدی.میرزا بابر 1495-1496 أیللری سمرقند نی بایسغر میرزادن تارتیب آلیش مقصدیده إیککی مرته موفقیتسیز یورش باشله دی.و نهایت 1497 -أیلی او سمرقند قؤلگه کیریته دی.نتیجه ده بایسغر میرزا سمرقندنی تشلب قندوزگه قاچدی. بویرده بابر بار- یؤغی یوز کون حکمرانلیک قیلیب،آخری سمرقندنی ترک قیلیشگه قرار قیله دی.شو پئت اندیجان هم بابرنینگ قؤلیدن کیتگندی.تاغه سی یاردمیده اندیجاننی قئیته ایگلله شگه بؤلگن یوریشلری فایده بیرمیدی؛ ۷۰۰-800 چاغلیق بیکلر و نوکرلری هم بابردن یوز اؤگیره دی.ظهیرالدین محمّد بابر 200-300 کیشی جنگچیلری بیلن قاله دی.شوندن سؤنگ،بابراوکه سی بیلن صلح توزیب اندیجاننی قیئته ایگلله یدی.شو پئیت(1499)وضعیتنی قولی کؤرگن شایبانی خان سمرقندنی ایلگلله شگن مقصدی بیلن دشت قیپچاقدن تورکستانگه قره ب یوریش قیله دی. بابر سمرقند نی حمایه قیله دی. یوروش وقملدن سؤنگ سمرقند بابر وشایبانی خان اؤرته سیده قؤلمه- قؤل بؤله دی.
فرغانه وسمرقنده وضعیت آغیرلشگن سری بابر نینگ نفوذی کمه یب باره دی. 1503-أیلی بابر آنه زمیننی ترک قیلیب،حصار تاغلری آرقه لی اوغانستاگه اؤته دی.بابرکؤپ قئینچیلیک،سرسان- سرگردانلیکلرعوضیگه کابلنی اؤز قبضه سیده توتیب کیله یاتگن ارغونلرنی قدرتدن چیتله تیب،اؤرنیگه اؤزی حاکمیتینی اؤرنه ته دی. یان - تیوره گده گی اوغانلرنی باج تؤلشگه مجبور ایته دی.إیککی أیل اؤتیب حسین بایقرانی شایبانیلردن حمایه قیلیش مقصدیده هراتگه جؤنب کیته دی. بابر هراتگه یتیب بارگونچه حسین بایقرا عالمدن اؤته دی.شایبانی خانی هراتنی قؤلگه کیریتیب تیموریلر حکمرانلیگیگه نقطه قؤیه دی. بابر قندهارنی ضبطه ایته دی.کابلنی اؤز پایتختیگه ائلنتیره دی،آبادانلشتیریب قطار باغلر،بنا و عمارتلرقوردیره دی.بابر قندهارنی قؤلگه کیریتگدن سؤنگ 1507- إیلی هندوستانگه یوروش باشله یدی.بیرینچی یوریش نتیجه سیز یکون تاپتی. نهایت بابر 1519- إیلگی یوریشلریده هندوستانی تؤلیق قؤلگه آله دی.دولتچیک فعالیتلرینی اعلی درجه ده بجریب،ایپمریه اوستونلرینی مستحکملب آله دی. هندوستاننی هم بی قیاس درجه ده آبادانلشتیره دی. باغ،سرایلر،کشک -ایونلر بنا قیله دی. ظهیرالدین محمّد بابر حقیده تورلی تیللرده یازیلگن تدقیقات إیشلری و علمی-عامه باب کتابلر سان- سناقسیز.گپیریب اؤتیلگن واقعه لر«بابرنامه» جوده چرایلی قیلیب یازیلگن. بیراق،هربیر اؤزبیک کیشیسی اؤز آنه تیلیده بو عجایب کتابنی اؤقیمسلیگی ارمان ،دیب اؤیلیمن.
میرزا بابر ایجــاد قؤینیده
بابر کؤپ قیرّه لی ایجاد و فعالیت ایگه سی بؤلگنی کؤپچیلیکـّه عیان. بابرشعرلر یازیش بیلن بیرگه تاریخ،فقه،ترجمه وادبیّاتشناسلیک ساحه لریده هم زور اثرلر یازیب قالدیره دی.حقیقتدن،بابر کتته کوچ وحرکت صاحبی بؤلگن ایجادکاردیر.دولتنی باشقریش إیشلری،حربی یوریشلر،مینگ بیر جسمانی فعالیتدن بیلن بیرگه وقت تاپیب،ایجاد قیلگنی مقتشگه سزاواردیر. بابردیک اولوغ انساننی هدیه قیلگن اؤزبیک خلقیگه رحمتلر ائتیش کیره ک.
بابر میرزا اثرلری :
1. بابر دیوانی
و دیوانگه شاعرنینگ اساسن،اؤزبیک،قسمن فارس تیلیده گی شعرلری کیریتیلگن.اؤزبیک تیلده یازیلگن شعرلر نینگ کؤپینی غزللرتشکیل قیله دی.اوشبو دیونده گی شعرلرنینگ ینه بیر کتته قسمینی رباعلرتوزه دی.شونینگدیک،دیواندن تؤرتلیک،مثنوی،تویوق،فرد،قطعه،معمّا،مصنوع کبی ژنرلریگه عاید شعرلر هم جای آلگن. یؤقاریده ناملری کیلتیریلگن ژنرلرده گی شعرلرنینگ سانی تورلی ادبیّتلر تورلیچه بیریلگن.بودیوانگه کیرمی قالگن شعرلر هم یؤق ایمس. بنابرین بابر شعرلری سانی نیچته ایکنینی انیق کؤرستیش قیئین. بو إیزله نیشی و تاپیب اؤرگنیلیشی طلب قیلینه یاتگن مساله دیر.نیگه کی،بابر بیر توگنمس دولت و خزینه دیر.بابرشعریتی باشقه کلاسیک شاعرلردن فرقلی اؤله راق اؤزیگه خاص خصوصیتگه ایگه.بوخصوصیتلر اولا،شعرلرده گی مصرعلرنینگ نهایتده پیشیق ایکنیده؛پویتیک قانونیتلرگه ماس روشده تیزیلگن وباغلنگنلیده دیر.اونده گی بیتلر قولاقلرگه یومشاق،آتشین،صمیمی وجوشقین جرنگلیدی.
بابر عنعنوی،قاتیب قالگن سیللیق اسلوبلردن فایده لنمیدی.ائنیقسه بابر رباعیلری اؤزگه بیر دنیا،اونی اؤزبیک ممتاز شعریتی نینگ چینه کم شهکاری دیسه بؤله دی. بو رباعیلر خیّام رباعیلریدن اوستون بؤلسه بار،کیم ایمس.عمومن،بابرشعریتی تیرن معنالی؛اولر فلسفی،اجتماعی،سیوگی- محبّتنی ترنّم ایته دی.بو شعرلرده بابرنینگ حیاتی کؤزه تیشلری روحی عالمی و إیچکی کیچینمه لری اؤز افاده سینی تاگندیر.
2. بـــابرنـــامه
میرزا بابرنینگ اؤز قلمی بیلن یازیلگن بو تاریخی اثرنی جهان مدنیتی نینگ تکرارلنمس شاه اثری دیب بهالش ممکن. بابرنی دنیاگه مشهور قیلگن اثر هم انه شو«بابرنامه»دیر.«بابرنامه» 1494میلادی أیل واقعه لرینی بیان قیلشدن باشلنه دی.شو پئیت بابراؤن بیر یاشیده ایدی. بواثر اصلیده اوچ منطقه(تورکستان، اوغانستان و هندوستان)ده یوز بیرگن واقعه- حادثه لربیانیگه بغیشلنه دی.یعنی،مولــّف کؤرگن- کیچیرگنلرینی کونده لیک واقعه صفتیده قاغذگه توشیریب باره دی.«بابرنامه»شوقدر رنگ مه-رنگ معلوماتلرگه ایگه کی،اونده گی معلوماتلر علم-فن نینگ 20 دن آشیق ساحه سینی اؤز إیچیگه قمره ب آله دی.طبعیت شناسلیک،تیلشناسلیک،ادبیّاتشناسلیک،اؤسملیک شناسلیک،یوزلدوز شناسلیک،رسّاملیک،نقـــّشالیک،حیوانات عالمی و باشقه ساحه لر انه شولر جمله سیدن دیر.«بابرنامه»اؤن بیشینچی عصراؤزبیک تیلی نینگ اینگ گؤزه ل امکانیتلرنی نمایان قیله آلکنی بیلن هم اجره له نیب توره دی.اثر نهایتده سادّه و روان تیلده یازیلگن.«بابرنامه» یالغان،اوئیدیرمه،بؤرتیریشلردن خالی بیر اثر. بو کتاب فقط جنگ واقعه لرینی حکایه قیلیب گینه قالمی،شهر،قیشلاق،اولکه،یورت،تورلی قوم و قبیله لر،عرف-عدتلر؛طبیعت واقلیملر حقیده هم جوده نایاب معلوماتلرنیاؤزیده سیغدیرگن.
بیر مهم مساله شوکی،«بابرنامه»ده گی واقعه لرسلسله سی 1509- میلادی أیلگه کیلیب اوزیله دی.1510- إیلدن 1524-إینچی أیلگچه بؤلگن واقعه لر«بابرنامه»ده قید قیلینمیدی.بابرنینگ سهل کیم اؤن بیش أیللیک سرگذشتی بواثرگه کیرمی قالگنی اچینرلیدیر
البتته. سببی حقیده بابر نینگ اؤزی هیچ نرسه دیمه یدی.شونچه لیک اوزیلیش و بؤشلیقدن کیئین واقعه لر ینه 1525-أیل توتیب دوام ایتـتیریله دی.دیمک بو اثرده،بابر کیچمیشی بیلن باغیلق اوغانستان واقعه لری تؤله- تؤکیس عکس ایتمه گن.
«بابرنامه»واقعه لری 1529-أیلگه کیلیب توگه یدی.تؤغری، بابر شونده عمری نینگ سؤنگگی دملرینی باشدن اؤتکزه یاتگندی.بو معتبر اثر دنیانینگ 60دن آشیق تیریک ونفوذلی تیللریده ترجمه قیلینگن. «بابرنامه»بؤئیچه بوتون دنیاده یوزلب تدقیقات إیشلری لیب باریلگن. بابر ایجادی بیتمس توگنمس قینر بولاق دیر. اونی اؤقیب توگه تیب بؤلمیدی.
3.عروض رساله سی
ایسکی اؤزبیک تیلیده یازیلگن بو اثریده بابر،عروض علمینی اؤز آنه تیلیده توشینتیرماقچی بؤله دی.اوشبو اثرده بابر 537 وزن(شعری اؤلچاو)حقیده معلومات بیره دی.بولر آره سیده بابر اؤزی اختراع قیلیگن وزنلر هم بار. بوندن تشقری بابر 19 عروض بحریگه ینه إیکته بحر(عریض و عمیق)بحرلرینی هم تاپیب قؤشه دی.«مفصـّل»(شو اثرنینگ باشقه نامی)ده فقط، بار شعری اؤلچاولر حقیده گپیریب قالمی،شعر تورلری،ژنر مساله لری،شعرنینگ توزیلیشی باره سیده قیمتلی فکرلرنی یازیب قالدیره دی.اؤزبیک تیلیده عروض یازیش بابر اوچون ینگی لیک ایمس ایدی،اونگچه هم بیر نیچته عروض اثری یازیلگنی ادبیّات تاریخیدن معلوم.
4. مُبــیـــّـــَن رساله سی
میرزا بابرنینگ بو اثری اسلام دینیده گی حنفی فقه گه عایدیر.مثنوی یؤلی بیلن یازیلگن بو اثرده بابر دولت قانون- قاعده لرینی اسلام نینگ حنفی فقیه یگه ماس ماسله ماقچی بؤله دی. بوتوزومگه اؤغیللری عمل قیلیشین آرزوقیلکن.اونی اؤغیللریگه قؤلــّنمه بؤلیب قالسین اوچون، غایت سادّه تیلیده بیان قیله دی. 2000 بیتدن عبارت بو رساله کامران میرزاگه اتب یازیلگن. مُبــیـــّـــَن کتب الصلاة،کتاب الذکاة...کبی قسملردن تشکیل تاپگن.
5. والدیه رساله سی
خواجه احرار ولی قلمی بیلن یازیلگن بو اثرنی بابر جوده روان وچیرایلی قیلیب اؤزبیک تیلگه اؤگیره دی. بابر اصلیده، نقشبندیه طریقتی نینگ مشهورصوفیلریدن خواجه عبیدالله احرارگه بؤلکن چقوراخلاص و ارادتی اوچون«والدیه»اثرینی اؤزبیک تیلیگه ترجمه قیله دی.اثر240 بیتدن آشیق راق حجمگه ایگه.ظهیرالدین محمّد بابراحرارگه اعتقادقیلگنی
اوچون اردقله گن. بو صوفی نینگ«کرامتلریدن»نجات کوتیب یه شه یدی.ائیریم حاللرده توزه لیب هم کیته دی.عجبلنرلی جایی شونده ی کی،بابردیک،کینگ مشاهده لی متفکّر شاه«بابرنامه»ده خرافاتلرنی فاش قیلگنیگه قره می،اؤزی الـله قنده ی خرافاتلرگه إیشانگن.خواجه احرارحقیده معلوماتلر بیهوده گه الهی لشتیریب کیلینماقده.حال بو کی بو صوفی اؤز دوریده کتته ملکدار،دنیاوی حیاتدن یوز اؤگیرگن بؤلیب،علم-فننی قاره له گن...
6. بــــابـــر خــــطی
میرزا بابر هردایم اختراع و ینگیلیکلریره تیش حقیده باش قاتیرگن.عروض علمیده ینگی شعری اؤلچاو و ینگی بحر اختراع قیلگنینی یخشی بیله میز.شعرلریده هیچ بیر شاعرگه ایرگشمه یدی،اوحتا،نوایی دیک دهّا شاعرنی هم نقد قیلیشگچه باره دی.علم- فن و صنعت نینک هربیر ساحه سینی نازک إیلغه یدی. بابر خطّی هم اونینگ یره تگن اختراعلریدن دیر.بو خط نینگ علمی توزیلیشی حقیده بیریلگن تعریف وبهالربیریاقلمه یاکی،ناتؤغریدیر.
چونکی اوشبو خط حقیده فکر بیلدیرگنلرنینگ کؤپی،تیلشناسلیک علمیدن بیخبردیرلر. بابری خطینی عرب یازوویگه مینزماقچی بؤلگنلر،بو اثرنینگ علمی وینگیلیک تامانینی انکار قیلماقچی بؤله دیلر. یازوو نینگ عرب الفباسیگه کؤپ هم علاقه سی یؤق.مذکور یازوونی یره تیش بیلن بابر ایسکی اؤزبیک تیلی عرب یازوویگه ماس ایمسلیگینی بیان قیلماقچی بؤله دی.انیق راق ائتگنده،ایسکی اؤزبیک تیلیگه خاص الفبانی جاری قیلیش کؤزلب إیش توتگن.قرآننی شو الفباگه کؤچیریش بیلن مکّه مفتتیلریدن فتوا سؤره ماقچی بؤلگن بؤلیشی هم احتمالدن اوزاق ایمس. بابرخطی هلی گچه جمباقلیگیچه توریبدی.بو یازو و یوزیده گی پرده آلیب تشله نیش ضرور.بو متخصصلر إیشی البتته.
میرزا بابرنینگ بیزگچه یتیب کیلمه گن بیر قطاراثرلری هم موجود. اولرنینگ اؤزبیکچه اته لیشی قوئیده گیچه:«موسیقه حقیده رساله»،«حرب إیشی»،« مسافه ینگی اؤلچاو بیرلیگی»،«نوایی اثرلریدن تنلنمه دیوان»،«شعر اتمه لری حقیده رساله» انه شولرجمله سیدن دیر.
بابرشعرلریدن نمونه :
غزللر
ساچی نینگ سوداسی تــــــوشتی باشیمه باشدین ینه،
تیــره بؤلـــدی روزگاریـــم اول قــــرا قــــــاشدین ینه.
مین خود اول طفل پری وشغه کؤنگول بیرددیم،ولی،
خان و مانیم ناگهان بوزولمــــــــه غــی باشـدین ینه.
یوز یامانلیغ کؤروب آندین تیلبه بؤلدونــگ ای کــؤگول،
یخشیلیغنی کـــــؤزتوترسین اول پـــــرـی وشـــدین ینه.
تــــاش اوره ر اطــــفال مینی اوئیده فاریغ اول پری،
تیلبه لـــردیک قیچقیرورمین هرزمان تاشدین ینــــه.
آیاغیــم یتگونــــچه بابردیــــــک کـــیتر ایردیم نیتی،
ساچی نینگ سـوداسی توشتی باشیمه باشدین یــــنه،
***
جانیمدین اؤزگه یار و فـــــادار تاپمـــــه دیم،
گلومدین اؤزگه محرم اسـرار تاپــــــمه دیم.
جانیمدیک اؤزگه جاننی دل افگار کؤرمه دیم،
کؤنگوم کیبی کؤنگلومنی گرفتار کؤرمه دیم.
اوسروک کؤزیگه تاکی کؤنگول بؤلدی مـبتلا،
هرگز بــــو تیلبه نی ینه هوشیار تــــــاپمه دیم.
نـــــــاچار فرقتی بیلن خــــــــوی ایتمیشم نیتی،
چون وصلیغه اؤزومنی ســـــزاوار تاپمه دیم.
باری بـــاره ی ایشیکیگه بو نوبت ای کؤنگول،
نیــــــچه کـــی باریب ایشیکیگه بار تاپمه دیم.
بابر اؤزونگنی اؤرگـــــته کؤر یارسیز کی مین،
إیستب جهاننی،مـــونچه قیلیب یار تاپمه دیــم.
***
اؤزنی کؤنگول عیش إیله توتماق کیره ک،
بیزنی اونـــــــوتگننی اونـــوتـماق کره ک.
عیش و طـــــــــــرب گلبنیغه سوو بیریب،
غصّه نهالینی قوریتمـــــــــــــاق کیره ک.
تیره دورور زهــــــــد دمیدین کؤنگــــــول،
عشــــــــق اؤتی بیرله یاروتماق کیره ک.
هـــــــــــرنیمه گـه غم یمه غم کؤپدورور،
عیش بیلـــــــــــه اؤزنی آووتماق کیره ک.
قـــــــــؤیمه مشقــّت ارا بــــــابر کؤنگول،
اؤزنی فراغت بیله توتماق کیـــــــــره ک.
رباعیلر
هجران قفسیده جـــــــــان قوشی رم قیله دور،
غربت بو عـــــزیز عمرنی کــــــــــم قیله دور.
نی نوع بیتی فــــــراق و غــــــــربت شرحین،
کیم کؤز یاشی نامه نینگ یوزین نم قیله دور.
***
جسمیمده إیستمه کـــــــونده محکم بؤله دور،
کؤزدین اوچه دور اویقو چو آقشام بؤله دور.
هر إیکللـــــــــــه سی غمیم بیله صبریمدیک،
بارغان سایی بو آرته دور اول کم بؤله دور.
***
یــــاد ایتمس ایمیش کیشینی غــربتده کیشی،
شاد ایتمس ایمیش کؤنگلونی محنتته کیشی.
کـــؤنگلوم بو غریبلیقده شاد اؤلمـــه دی آه،
غــــــــربتده سیوینمس ایمیش البتته کیشی.
تویقلر
تا کؤنگول بیردیم اؤشل قی ساریسغه،
بـــارغه نینی بیلمه دیم قــی ســـریغه.
دوستلر یارغه مینی ساغیندورونگ،
سالسنگیز ناگـــه قـولاق قی ساریغه.
***
جـــانغه سالـدی دهر غربت نـــــــارینی،
کؤز یاشیم بؤلدی موغول نینگ نارینی،
بـــو اراده مـین دیگندیک بـــــــؤلمسه،
کـــؤزلی إیسق کؤل و اندین نــــارینی.
***
کیل،قیله ی جاننی نثارینگ آی یـــاریم،
نقدجان بـــــــــارمـــــوسیندین آیـــاریم؟
بؤسه بیرسانگ گر تمام آغزینگ بیله،
کنج آغزینینگدین آلـه ئین ایــــــــاریم.
بابراثرلری حقیده تؤله راق معلومات آلیش اوچون قوئیده گی قؤشیمچه منبعلرگه قره لسین:
1. روضة السلاطین- فخری هروی،
2. مذکرالحباب- خواجه حسن نثاری،
3. فرشته- محمّد قاسم هندوشاه استرابادی،
4. بابرنامه- بابر،
5. اکبرنامه- ابوالفضل،
6. بزم تیموریه- صباح الدین عبدالرحمن،
7. مراة الخیال- شیرعلی لودی،
8. حبیب گنج(بیاض)- مولانا آزاد.