حسین بایقرا استرآباد،خوارزم،گورگان اوروشلریده مغلوبیتگه اوچره یدی.ابوسعید کؤره گان بیلن بؤلگن خوارزم اوروشلریده بیر کتته کتابخانه سی دشمن قؤلیگه غنیمت توشه دی. بابرنینگ اعتراف ایتشیچه تیموری زاده لر آره سیده هیچ کیم،حسین بایقراچه لیک،ماهر جنگچی و اؤکته قیلیچباز اؤتمه گن. «اؤزبیکستان مللی انسکلاپیدیه سی،13-جلد»بایقرا،سلطان ابو سعید اؤلگنیدن سؤنگ 1569-أیلی خراسان حاکمیتی تیپّه سیگه کیلدی.دولتنی قؤلگه آلیشی بیلن سبقداش اؤرتاغی علیشیر نوایینی هراتگه چقیریب آله دی.مملکتنی اداره قیلیشده،اؤزیدن کتته شجاعت کؤرسه تیب،قورولیش وآبادان چیلیکـّه،ائنیقسه،علم،صنعت رونقیگه کؤپ اهمیت قره ته دی.اونینگ دوریده مینگـّه یقین شاعر قلم تیبره تیشگن بؤله دی.حسین بایقرا تورکی گوی شاعر وادیبلرنی اؤز انه تیللریده اثر یره تیشلریگه چقیریب،شو بؤئیچه رسمی بویروق چیقره دی.حسین بایقرا زمانیده تیل شناس،کاتب،خطاط، بسته کار،اشوله چی ،مصور،نقاش،حافظ،تاریخچی،پهلوان،شاعر،صحّاف،خریطه چی،مدرّس،منجم، حربی،تشکیلاتچیلر یتیشیب چیقه دی.شونینگدیک،ادبیّات،موسیقه،یولدوز شناسلیک، رساملیک، هندسه،منطق،الهیِات،ریاضی کبی ساحه لرترقی تاپتی. قول عملی صنعتی هم یخشی رواجلنه دی.قاغذ تیارلش،چرم تیارلش، قوشچیلیک،آوچیلیک، بیزه ک ،تماشا صنعتی؛هر خیل کؤنگیل آچر اوینلر صحنه سی برپاقیلیش کینگ قولاچ یایه دی. دنیاوی حیات هنر وصنعتیدن آدملر بهره مند بؤلیشگه کینگ امکانیب یره تیله دی. اوسته قوروچی،وینه یوزلب کسب ایگه لری آسایشته حیات آستیده ایجاد وفعالیت بیلن بند بؤله دیلر.بونده ی شرایط نینگ توغیلیشگه اولوغ متفکّر علیشیر نوایی نینگ سعی-حرکتی، علمپرورلیگی کتته رول اؤینه گن.هرات اویغانیش دوری نینگ مهم اوچاغریدن بیریگه ائلنه دی.حسین بایقرا اولکه ده إیچکی نزاعلرنی برطرف قیلیش بیلن بیرگه مدنی-معرفی إیشلرینی تام معناده رواجلنتیردی. اونینگ دوریده اقتصادی حیات یوکسک درجه ده ترقی تاپتی.سودا- ساتیق بیقیاس درجه ده روجله نیب کیتدی. یوزلب کاروانسرای،رباط،دوکان،رسته لر،تجارتخانه،خانقاه،کؤپریک،مصــلــّی، دارالشفا،مکتب،کتابخانه،مدرسه،مسجد، طبابتخانه،یتیمخانه،سو حوزه لری،باغ و کانللر برپا ایتیلدی. بایقرانینگ علیحده فرمانی بیلن هرات کتبخانه سیگه میرک نقـّاش مسوول ایتیب تعینلنه دی.هرات شهری کؤرکملشتیریلدی.بو حقده اؤشه دور تاریخچیلری،یترلی درجه ده معلومات قالدیریب کیتیلر.ادبی اثر وتذکره لرهم ته لیگینه بتیک قیدلری موجود.ائنیقسه علیشیر نوایی نینگ اثرلریده هرات ادبی ،مدنی محیطی باره سیده غایت معنالی معلوماتلر یازیب قالدیریلگن.هرات و خراسان نوایی تصویریده یؤقاری روحده ترنّم ایتیلیب،قلمگه آلینه دی.نوایی نینگ کؤپلب اثرلریده هرات شهری جاده لری خودّی بوگونگی دیک چرایلی منظره کسب قیلیب چراغان قیلنگنی مراق بیلن تصویرلب بیریله دی.خلـّص هرات حسین بایقرادوریده هنرمندچیلیک گورکیره ب رواج تاپگن مرکزگه ائلنتیریلدی.ظهیرالدین محمّد بابراؤزی نینگ«بابرنامه»اثریده:«سلطان حسین میزانینگ زمانی عجیب زمانی ایدی.اهل فضل و بینظیر ایلدین خراسان،بتخیصص هری شهری مملو ایدی.هر کیشی نینگ بیر إیشگه مشغوللوغی بار ایدی،(بایقرانینگ)همّتی و غرضی اول ایردی کیم او إیشنی کمالگه تیگورگی...»(1960،239-240بیتلر).
حسین بایقرا اؤز حکمدارلیگی دوریده قؤشنی و اوزاق دولتلر بیلن دیپلماتیک علاقه اؤرنه تیشگه فعال اشتراک ایته دی.حتــّا،دوستانه علاقه اؤرنه تیش نیتیده حسین بایقرا خراساندن مسکو گه ایلچی هم یوبارگن.
ایسکی اؤزبیک تیلینی رواجلتیریش وشوتیلده ایجاد ایتیش إیشلری بیرینچی درجه لی إیشلر قطاریگه قؤئیله دی. بایقرا نینگ اؤزی بیواسطه بدیعی ایجاد بیلن شغللنه دی.گؤزه ل شعرلر یازیب،شاعرلرنی تشویق قیلگن. ادبی دوره لرتشکیل قیلیب،مشاعره لر اؤتکزیب تورگن.
حسین بایقرادن بیزگه بیرشعری«دیوان»وعلیشیر نوایی اثرلریگه بغشلنگن«رساله»،«گل ومل»داستانی همده«معمّا رساله سی»اثرلری یتیب کیلگندیر. بعضی منبعلرده«مجالس العشاق»نی هم حسین بایقرا قلمیگه منصوب دیب بیله دیلر.بیراق،بو اثر کمال الدین گازُرگاهی نیکیدیر.حسینی دیوانی 202 غزل،اوچ مخمّس،آلتی رباعی و شونینگدیک فارس تیلده یازیلگن إیککی غزل،بیر رباعی و بیر نیچه بیتنی اؤز إیچیگه آله دی.
حسین بایقرانینگ «رساله»سی علیشیر نوایی ایجادیگه بغشلب یازیلگن.اونینگ غزللری اؤزی نینگ اؤیناقی لیگی،لطیف،موسیقه وی و شرینلیگی بیلن اؤقوچیلرنینگ دقـّتینی اؤزیگه تارتمی قؤیمه یدی. اونینگ غزللریدن کؤرینیب تورگنیدیک،حسین بایقرا انچه نازک فکرلربیلن،بلند تصویرلرنی چیزگن صاحب قلم ایجادکار بؤلگن.
علیشیر نوایی اؤزینینگ«مجالس النفایس»تذکره سیده گی سککیزینچی مجلسنی حسینی غزللری تحلیلیگه بغشله یدی.«سیککیزینچی مجلس سلطان صاحبقران مجلیسدورکی،انی انداقکی،حقیدور بیان قیلماق ممکن ایرمس و اول دعواغه عقل کیم مُنصف حَکــَمدور،رخصت بیرمس...» دیدی علیشیر نوایی.(«مجالس النفایس» ،206مکمّل اثرلر،13-جلد،-بیت)اولوغ نوایی حسینی شعریتینی یوکسک بهالرکن، جمله دن شونده ی دیب یازه دی:«اول حضرت نینگ(حسین بایقرا)خوب اشعاری مرغوب ابیاتی بغایت کؤپدور و دیوان هم مرتــّب بؤلوبتور.»(مکمّل اثرلرتؤپلمی،8-جلد،179 -بیت).محاکمة الغاتین اثریده:«سلطان حسین بهادرخان.. و اؤز شریف طبع ولطیف ذهنلریدین دَغی اگرچه هم فارسی دیمککه قادر و هم تورکچه ائتماققه ماهر ایردی. امّا اصلی طبع اقتضا سی وشایع تکلــّم مناسبتی اداسی بیله تورکی دیوان تدوینیغه میل قیلدیلر و دلپذیر ابیات و بی نظیرغزلیات ترتیب بیردیلر...دیوان دیمی کی بحری عمّاندور،هر غزل انده جواهردین مملو بیر سفینه،سفینه دیمی کی، خزینه دور هربیتی بیر اوی معانی گوهرلری دین یوز دفینه(تؤپلنگن)...عبارتی نشاط لیغ ضمیرلرنی ماتمزده قیلغوچی و حرارتی موزدیک ساوغان کؤنگوللرنی آتشکده قیلغوچی.حرفی ترتیبیده سحر سازلیغلرو اداسی ترکیبیده فسون پردازلیغلر. حاصلکی،تورکچه تیل بیله بو نوع دیوانکی، مذکور بؤلدی و تعریفی بو صفت آئین بیله مسطور بؤلدیکیم، بو یؤسونلوق غرایب یؤقکی،سلاطین مکرّم دارا حشمدین،بلکی شعرای قدسی نفس مسیح دمدین واقع بؤلمیدور وآره غه کیرمَیدور،واقع بؤلدی و آره غه توشتی».
نوایی حسین بایقرانینگ 164ته غزلیدن مطلعلرینی بهالشگه إینتیله دی.نوایی تصویریده،حسین بایقرا بدیعی سؤز قدرتینی یخشی توشینگن،اونینگ إینجه معانلرینی تیرن حس ایتگن،انگله گن ادیب صفتیده گوده لنه دی.
حسین بایقرادن 14ته اؤغیل،11ته قیز قالگن.اونینگ اؤغیللریدن بدیع الزمان میرزا،محمّدحسین میرزا،شاه غریب میرزا،ابراهیم حسین میرزا لر بدیعی ایجاد بیلن شغللنگنلر. بوحقده:«مجالس النفایس»،«روضته السلاطین و جواهر العجایب»تذکره لریگه قره نگ.
شأن-شرف،عزّت-اعتبار معناسیده حسین بایقراگه«خاقان منصور»،« معزالسلطنه و ابوالغازى»، «صاحبقران» لقبلری بیریلگن. شو دور عالم،شاعر و ادیبلری اؤز اثرلرینی بایقراگه بغشلب یازه دیلر.واعظ کاشفی نینگ مشهور«تفسیر حسینی»اثزی،عینن،حسین بایقراگه بغیشلنه دی.
شونده ی قیلیب،سؤنگگی اینگ قدرتلی تیموری حکمدارلردن بؤلگن حسین یایقرا 1506-أیلی بادغیسده گی بابا الهی محلـله سیده عالمدن کؤز یومدی.تیموریلر سلطنطیگه نقطه قؤئیله دی.حاکمیت شائیبانی خان و صفویلر اؤرته سیده قؤلمه -قؤل بؤله دی.
حسینی شعرلریدن نمونه:
غنچه نی آغرینگ دیسم،نه ائله ی انینگ گفتاری یؤق،
سرونی قدینگ دیسم،نی تای انینگ رفتاری یؤق.
آینی نی ینگلیغ سنگه نسبت قیلورکیم، حسن ارا،
سرودیک هم قدّی یؤق،هم گل کیبی رخساری یؤق.
زلفونگگه سنبلنی نی نوع ائله گی تشبهه کیم،
هم دل آسا عطری یؤق،هم جان رشته سیدیک تاری یؤق.
ائته آلمان لعلینگگه یاقوت اؤخشر کیم ،آنینگ،
هم چوجوک طعمی-یو ،هم جانبخشلیق آثاری یؤق.
گر رقیبینگدین مینی اؤکسوک کؤره رسین تانگ ایمس،
کیمکی عاشق بؤلدی إیتدین کم هم آنینگ عاری یؤق.
إیسته سنگ کؤنگلومگه آسایش قدح توت ،ساقیا،
کیم دمی یؤقکیم اولوسدین یوز تومن آزاری یؤق.
کوئیده إیتتی حسینی کؤنگلی ،تانگ یؤق،إیسته سه،
کیم،بؤلــــوبتور آنـــــــــده بیر دیوانـــــــه ی افگاری یؤق.
کؤنگول
وه کی،غم دشتیده إیتگن ناتوان کؤنگلوم قنی؟
ترک جانیم ائله گن بی خان و مان کؤنگول قنی؟
نی نشانیدین خبـر تاپتیم،نی آتیـــــــــدین اثر،
هجر وادیسیده بی نام و نشان کؤنگلوم قنی؟
دیمه کیم،جانینگغه آرام إیسته سنگ تاپشور کؤنگول،
سین بورون کؤرگاندیک،ای آرام جان،کؤنگول قنی؟
لطفلر قیلمیش جهان رسواسی عشـشّافیغه یار،
وه،مونینگدیک،چاغده رسوای جهان کؤنگول قنی؟
سیل ساچر گلبرگ گل إیچره اول آی باشیغه،
بو محلده تامغودیک هر قطره قان کؤنگول قنی؟
سین خود ائتورسینکی،عشق إیچره کیره کؤنگلومغه صبر،
صبر ایترغه ،ای رفیق مهربان،کؤنگول قنی؟
ایکی،دیرسین کیم حسنی اؤزگه گه بیرمیش کؤنگول،
اؤزگه گه بیر مک اوچون ای،بدگمان ، کؤنگول قنی؟
رباعی
اول شوخکی بیردم منگه همدم بؤلمس،
زخم اورسه فراقی ،وصلی مرحم بؤلمس.
عشقیده کؤنگول نصیبی جز غم بؤلمس،
کؤنگول کؤتره ی دیسم ،کؤنگول هم بؤلمس.