انتالوژی

۳۴

(۱۵-۱۴عصر اؤزبیک ادبیّاتی)

مولانا سکــّاکی

تخمین، 14عصرنینگ إیککینچی یریمیده توغیلگن،15-عصرنینگ اؤرته لریده عالمدن اؤتگن. اؤزبیک ممتاز ادبیّاتی نینگ زبردست لیریک شاعرلریدن بیریدیر.ادیب نینگ اسمی،توغیلگن و اؤلگن أیللری انیق ایمس.هنرمند عایله ده توغیلیب،پچاقچیلیک بیلن شغللــــنگنی اوچون اؤزیگه سکـّاکی تخلّصینی آلگن.عمری نینگ آخریگچه سمرقنده یــَشب اؤته دی.سکـّاکی خلیل سلطان، میرزا اولوغ بیک سراییده یشب ایجاد ایتگن.او خواجه محمّد پارسا،خلیل سلطانگه اتب بیته دن قصیده،میرزا اولوغبیکّه بغیشلب بیشته قصیده یازگن.میرزا اولوغبیک نینگ امیرلریدن ارسلان خواجه ترخانگه اتب هم تؤرته قصیده یازه دی.شاعراولوغبیککه اتب یازگن قصیده سیده جمله دن منه بونده ی دیگن :

فلک أیللر کیره ک سیرایتسه یو،کیلتور سه إیللیککه،

مینیگ دیک شاعر تورک وسنینگ دیک شاه دانانی.

سکــّاکی اؤزبیک ادبیـّاتی تاریخیده قصیده ژنرینی رواجلنتیرگن،اؤیناقی غزللر یازگـــــنی بیلن مشهوردیر.منبعلرده سکّاکی حقیده تؤلیق معلومات کیلتیریلمه گن.علیشیر نوایی اؤزی نینگ «خطبه ی دواین» و«مجالس النفایس» اثرلریده شاعرگه ایجادیگه یوک سک بها بیرگن.   «خطبه ی دواین»ده نوایی سکـّاکی حقیده شونده ی دیدی :

«تورکی الفاظی نینگ بلاغاسیدین مولانا سکــّاکی هم لطفیلرکیم،بیرینی نینگ شیرین ابیّاتی اشتهاری تورکستانده بغایت،وبیری نینگ لطیف غزالیاتی نینگ انتشاری عراق وخراسانده بی نهایت دور و دیوانلری موجود بؤلغی»(1).

بولردن تشقری مولانا یقینی هم اؤزی نینگ «اؤق ویای» مناظره سیده سکـّاکینی : «تورک(اؤزبیک)شاعرلری نینگ مجتهدی»-دیب تعریفله یدی.

سکـّاکی خلق آغزه کی ایجادی و اؤز اؤتمیشداش شاعری نینگ شعریتیدن آزوقلنگن.عین پیتده سکـّاکی شعریتی اؤزیدن کیئینگی شاعرلرایجادیگه هم کتته تاثر قالدیرگن. اولوغ نوایی هم بو شاعر شعرلریدن بهرمند بؤلگن. نوایی« مجالس النفایس» اثریده مولانا سکــّاکی خصوصیده شونده ی معلومات کیلتیره دی :

«ماوراالنهردیندور.سمرقند اهلی انگه کؤپ معتقد دورلر وبغایت تعریفن قیلورلر.امّا فقیر سمرقنده ایرکنده معرّفلریدین هرنیچه تفحــّص قیلدیم کیم،انینگ نتایجی طبعیدین بیرارنیمه انگله ین،تعریف قیلغاغلریچه نیمه ظاهر بؤلمه دی...:

نی ناز وبو،نی شیوه دور،ای جادو کؤزلوک شوخ-شنگ،

کبک دری طـــاووســـده یؤق البتتـــــه بــو رفتار ورنگ. 

 قبری هم اول ساری-اؤقدور(2)». 

نوایی سمرقندده لیگیده(1465-1469) شاعر سکـّاکی طرفدالری،مولانا لطفی نینگ برچه یخشی شعرلرینی سکـّاکیدن شعرلریدن اؤرغیرلنگن، دیب آوازه ترقتگنلرینی تیلگه آلرکن،اولراساسیز  آوازه دیب رد قیله دی :

«بارچه دین قالسه لرسؤزلری بو دور کیم،مولانا لطفی نینگ بارچه یخشی سؤزی انینگدور کیم،اؤغورلب،اؤزآتیغه قیلیبدور.او یرده بو نوع اؤخشه شی یؤق،مزه سیزمکابرلر گاهی       واقع بؤلور»(3).

ساکـّاکی اؤزغزللریده عشق ومحبّت ودنیاوی سیوگینی مهارت بیلن ترنـّم ایته دی.سکــّاکی نینگ دیوانی ۱۹۸۸-أیلی تاشیکنت«ادبیـّات بؤستانی» سلسله سیده نشر قیلیندی.دیوان نینگ«الف»دن «نون»قدرغزللری نیگه دیر توشیب قالدیریلگن.سکـّاکی غزللری نینگ بیرقسمی یؤقالگن بؤلیشی هم احتمال اوزاق ایمس.

 سکــّاکی غزلریدن نمونه :

غزل

ای پری،کیم صورتینگ کؤرسه نی قیلسون جاننی،

ایرنیـگه باقــقــان کیــشی کؤزدین سالور مرجاننی.

 

سین نی ینگلیغ آدمی سین کیم،یوزونگ کؤرسه کؤزوم،

یتــکــوروب هرلحــــظه دریا غرق ایتر انســـــانـــنی.

 

کؤنگلومه اؤت سالمه ،اؤلدور چون خیالینگگه اؤتاق،

تاکی آنینگ سؤزیشی کــویدورمه سون مهمـــانــنی.

 

کؤز قرا یوز مینگ بلانی جانگه کیلتوردی کؤنگول،

ایمــدی کـویدورسم نی حاصل قــــلب نا فرمانــــنی.

 

چین وهند ایـــلین پریـــشان ائله دی زولفونگ ولی،

قـــــیلدی یغما کؤزلرینگ مجـــنون تورکستـــــانی.

 

لعلینگه قانیمی تؤکــتونگ دیسم،ائتـــور اول کـوله:

اؤز کؤزونگ تؤکتی قانینگ،قیلمه مینگه بهتانـنی.

 

تؤکسه قانیم کؤزلرینگ قیلدیم بیحل تؤکسون روان،

کیم قچـان تاپــــــقی ینه سکــّاکی بــو نوع قانــــنی.

۱.علیشیر نوایی ،خطبه دواین

۲.علیشیر نوایی،مجالس النفایس

 ۳.علیشیر نوایی ،خطبه دواین