انتالوژی

(۳۲)

آتـایی

۱۵-۱۴عصر اؤزبیک ادبیّاتی

 شاعرنینگ توغیلگن و اؤلگن أیلی انیق ایمس.تخمین،۱۴-عصرنینک ‌‌إیککینچی یریمی ۱۵-عصرنینگ بیرینچی یریمیده یه شب ایجاد ایتگن.مولانا آتایی اؤن بیشیــنچی عصراؤزبیک دنیاوی ادبیّاتی نینگ رونقیگه سلماقلی اولوش قؤشگن استعدالی لیریک شاعرویتـوک سؤزصنعتکاریدیر. آتـــایــــی بلخ،بخاراوسمرقند ده کون کیچیرگن.هراتـــــده تعلیم آلیب،اؤززمانه سی نینگ بیلملی شخصیتلریدن بیریگه ائلنگن.

شاعرآتایی قؤلیازمه دیوان نینگ کیریش وسؤنگگیده«دیوان شیخ اتایی»- دیب قید ایتیلیشی شاعر تورکی مشایخلرسلاله سیگه منسوبلیگینی بیلدیره دی.علیشیرنوایی اؤزی نینگ«نسایم المحبّت» اثریده اسماعیل آته احمد یسّوی نینگ إینیسی خواجه ابراهیم آته نینگ اؤغلی ایکنینی ائته دی. دیمَک،آتایی خواجه احمد یسّوی نینگ جیه نی ایکنی معلوم بؤله دی. قرنگ(اسماعیل آته )

علیشیرنوایی اؤزی نینگ«مجالس النفایس»(نفیس مجلسلر)اثری نینگ إیککینچی مجلیسیده شاعر آتایی حقیده شونده ی معلومات بیره دی :

« بـــلـــخـده بؤلورایردی.اسماعیل آته فرزندلریدندور.درویش وش وخوش خــُلق،منبسط کیشی ایردی.تورکی گوی ایردی.اؤز زمانیده شعری اتراک آره سیده کؤپ شهرت توتتی. بومطلع انینگـــــــدورکیــم :

اول صنم کیم،سوو قیراغینده پریدیک اؤلتورور،

غایــت نازکلیگیــــدین سوو بیــلن یــوتسه بؤلور.

 

قافیه ده عیبغـــینه سی بار.اما،مولانا کؤپ تورکانه ائتور ایردی.قافیه احتیازیغه مقـَــیّد ایمس ایردی.قبری بلخ نواحیسیده دور».(1)

نوایی نینگ خبرقیلیشیچه،مولانا آتایی میرزا اولوغبیک سراییده خذمت قیلـــــگن.اوعرب،فارس تیلرینی هم چقوربیلگن وفارس تیلیده هم گؤزه ل شعرلریازگن.إیککی تیللی شاعرآتایی شعریتی حقیده گپ کیتگنده،اولا او سادّه وروان اسلوبده یازیلگنی بیلن کؤزگه تشلنه دی. اونینگ ایجادیده دنیاوی سیوگی باش اؤریننی توته دی. آتایی نینگ 160ته غزلی بیزگچه یتیب کیلگن.دیوان ایگه سس سنه لگن مولانا آتایی کؤپراق غرل توریده قلم تیبره تگن.کؤپچیلیک غزللری عروض وزنینگ رمل بحریده بیتیلگندیر.آتایی شعریتینی باشقه کلاسیک شاعرلرایجادیدن اجره لیب تورچی ینه بیرتامانی خلق آغزه کی ایجادیگه یقنلیگیدیر.

اونینگ شعرلری شونچه لرسادّه کی حتـّا،بوگونگی تیلیمیزده یازیلگندیگ جرنگلب توره دی. سیرجلاو نهایتده اؤیناقی بوغزللرالــله قچان قوشیققه ایله نیب اولگورگن.مولانا آتایی بدیعی   سؤزصنعتلریدن اؤته اوسته لیک بیلن فایده لنگن.مصرعلرنینگ بیجیریم باغله نیشی،إینجه اؤخشه تیشلرآتایی نینگ شاعرلیک مهارتیدن دلالت بیریب توریبدی :

أیغلب یوزینگیزدین آلائـــین زلف نقـــــابین،

گل یخشی آچیلمس کیچه لر یاغمسه یاغمور.

***

عقلی یاق حیوانــدورور،یافهــــمی حسّی یؤق جماد،

کیمکی حسنینگنی کؤروب بؤلمسه حیرانینگ بیگیم.

 

۱۴-۱۵عصراؤزبیک دنیاوی ادبیّاتی نماینده لری آره سیده آتایی شعریتی بیرقدرتصوّفی قره شلرگه عاید شطحیّاتنی اؤزیده افاده له گنی بیلن هم اجره لیب توره دی :

 

زاهدا! حور وقصور،کوثر وتوبی سنگه،

بیزگه دلبر وصلیدور دنیا وعقبی دین مراد.

 

بوتورشعریت ادبیّات تاریخیده الهی،دینی،مذهبی وشرعی توشنچه لرنی کیسکین هجوم آستیگه آلیش بیلن بؤی کؤرسه تیب کیلگن.متعصّبلیک قابیغینی یاریب چیققی گه قره می،عمومن،تصوف وصوفی چیلیک بارلیق ودنیاوی فکرنی انکار قیلوچی قاره کوچ رولینی اؤینب کیلگن. تصوّف دنیاویلیک نینگ اشدّی دشمنی و چینه کم شعریت نینگ کشنده سیدیر.

اؤزبیکستان مستقللیگی دوریده اؤزبیک ادبیّاتینی دینی والهی تلقین قیلیش اوجیگه چیقیب کیتدی. ممتازشاعرلریمیزجنده پؤش،مؤککه سیدن کیتگن دین پرست قیلیب کؤرستیلماقده.ادبیّاتگه بونده ی یانده شیش یعنی واقعیلیکنی بؤیب کؤرسه تیش هیچ قچان اؤزینی یاقله آلمه گن. 

 آتایی شعریدن نمونه :

 

نی دیب تؤلون آی یوزونگ إیـــــــــله حسن تله شور،

سین حسن إیله سین ،چونکی قویاشـدین داغی مشهور.

 

حســـن إیــچره قــــــصوری بـیلــــــیبان تادم مـحشر،

یاشونـــــــدی یوزونگ خلـتـیدین جنـّــت ارا حـــــور.

 

سرخوشلوغی نیــنگ عیــــــنیده یوز شیوه سی بیرله،

اؤینرده کؤزونگ تیــــتره سه دیـــــگی کیشی مخمور.

 

جــانــانه ی دلـــــــدار بـــــسی بــــــار بو اولـوسته،

لیکین کؤنگول آلمـــــاق ،صنمــــا،سیــــزگه یره شور.

 

إیککی کؤزونگ اوستیــــنده قاشینگ فتـنه گه فـــتنه،

سرو قدینگ اوستیــده یوزونـــگ نور عــــــــلی نور.

 

أیغــــلیب یــــوزونگــــیزدیــــــن آله ین زلف نقابــین،

گل یخــــشی آچیلــــمس کیــــچه لر یــــــاغمسه یاغمور.

 

خوبــــلر یــــوزیده چــــونکی کؤرر تینــگری جمالــین،

گرســــــجده قیـــــــلور سیزگــــــه،آتایی غــه روا دور.

 

شاعرآتایی اؤزیدن کیئین یه شب ایجاد ایتگن کؤپلب شاعرلرگه،جمله دن علیشیر نوایی گه-ده، الهام منبعی بؤلگن.

 ۱. علیشیر نوایی. مجالس النفایس،۱۹۹۷أیل،تاشکینت،۶۳-بیت