قارنینگ تاووشی                                                                                          ادبی نقد

                                      

 

یازووچی قادر مرادی 

 «ایشه گــــــیمگه عـقـــل بیر خدایـــــم!» 

 یاکی،

سلام اروه چینینگ دعالری

یازووچی قادر مرادی بیلن تــَنیشگنیمگه اوچ آیدن آشه ی،دیب قالدی.شوآره ده وقت تاپیب ادیب نینگ کتته- کیچک آلیتیته حکایه سینی اؤقیشگه اولگوره آلدیم.هلی آلدینده اؤقیشیم کیره ک بؤلگن، یازووچی نینگ ته لی گینه یوکسک روحده یازیلگن اثرلری توریبدی. بیرسؤزبیلن ائتیش ممکن کی،قادرمرادی حاضرگی افغانستان ادبیّاتــیده اؤزی نینگ عجایب وبی تکرارحکــایه لری بیلن یؤلچی یولدوز بؤلیب پارله ماقده.ادیب نینگ اثرلری دری تیلـــده یازیلگنی قره می،اولراؤزبیک خلقی نینگ معنوی مُلکیدیر. بیرینــــچی گـــَلده قادرمرادینی بیـــــزاؤزبیک ادبی،مثلسیزاؤزبیک یازووچیسی صفتیده تن آلیب،اعتراف ایتماغیمز ضرور وشرطدیر.چونکی،اواؤزبیک بدیعی تفکّریده گی بؤشلیقنی تؤلدیره آلگن کوچلی ویتوک یازووچیدیر.(بوحقیده کیزی بیلن علیحده سؤز یوریتماقچیمیز).

ایندی،گپرماقچی بؤلگنیمیز اصل مساله گه کیلسک.

سؤنگگی اؤقیگن حکایه ام«صدای برف»(«قارنینگ تاووشی»)دیب نامله نه دی.اوّلیگه حکایه قهرمانلری بیلن ته نیشیب آلسک :

باش قهرمانلر

- سلام اره وه چی  یاکی  آسمان باقر؛

- غنچه گل(سلام اره وه چی نینگ خاتینی)؛

- طلا گل (سلام اره وه چی  وغنچه گل نینگ چقه لاغی )؛

حاشیه ده گی قهرمانلر

- سلام اره وه چی نینگ آنه سی(اسمی کیلتیریلمه یدی)؛

- اسماعیل قداغگر(اره وه چی نینگ قه ین آته سی؛

- ایشانقل صوفی،آیجان خاله،نورگل کچل(اره وه چی نینگ قؤشنیلری).

حکایه نینگ قیسقچه مضمونی:

سلام اره وه چی بودنیاگه کیلیب بیرگینه ایشک و اره وه(کراچی) گه ارّنگ ایریشگن عادّی بیرانسان.شوایشک واره وه اونینگ قؤل وآیاغی،تاپرمن- توترمنی و جان دلی بؤلیب قالگن. بیرکون شو اره وه سی إیشدن چیقسه احوالی وای بؤله دی.سلام اره وه چی اورشلرده آتیلگن تؤپ،زمبرک وراکیته پوچکلرینی أیغیشتیریب،آلیب باریب ساته دی وشوطریقه اؤز تیریکچیلیگینی تیره تیب یورگن بؤله دی.

اونینگ حیاتیده کتته واقعه یوز بیریب،اسماعیل قداغگرنینگ قیزی غنچه گلگه اؤیله نه دی. اوغانستان جمعیتیده سلام کراچی بانگه اؤخشب،اعیال نینگ قؤلیدن تؤته آلمی اؤلیب کیتگنلرسانی مینگته.شونینگ اوچون هم اویله نیش اونینگ حیاتیده کتته واقعه بؤلدی.

سلام اره وه چی نینگ کؤزی همّه وقت آسمانده.شونینگ اوچون اونگه آسمان باقر،دیب ات قؤیگنلر.اودایم آسمانگه باقیب،ایزگو تیلکلرقیلب یوره دیگن بی ضرر انسان. سلام اره وه چی خاتینی توغمسلیگیدن خواطرله نیب،کؤپ عذاب چیکردی.کمبغل بؤلسه هم دنیادن بی نام نشان اؤتیب کیتیشدن قتتیق اضطرابده اید ی او. مباد او فرزند کؤرمه سه، إیککینچی مرته اؤیله نیشگه عقلی یتمه یدی،إیشانه آلمیدی هم.

سلام کراچی بان غنچه گلگه اؤیله نیه دی؛ ازلی آرزوسی اوشه لیب،یتتی أیل اؤتیب،قیرچیللمه  قاریاققنده  بیراؤغلی نینگ آته سی بؤله دی.هم آلتیـــندیک نادرهمده گلدیک یاقیملی،خاصیتلی بؤلسین،دیه اونگه طلا گل دیب اسمنی قؤیه دی.سلام اره وه چی  باله سینی بلا قضالردن اسره ب قالیش اوچون ملانی تاپه آلمی«یؤقدن کؤره مَیلی»-دیب چیقه لاق نینگ قولاغیگه اؤزی آذان   ائــــــتیب قؤیه قاله دی.

او آدم بؤیی قار یاققن قیشده،چقه لاق نینگ آلتی کونلیگیده ســــّـید،ایشان،خواجه تاپه آلمسدن ملا امامنی إیزلب مَچیت گه باره دی. بیراق، ملا نی تاپه آلیمَیدی. شواثنا،چیت ایللک ملــّه ساچلی عسکرلرقورشاویگه توشیب قاله دی. عسکرلراره وه چینی تروریست دیب اؤیلب،تین- تاو قیلیب، چؤنتکلرینی پای پاسلب(تلاشی) کؤره دیلر،اونینگ چؤنته گیدن ناس قطـــّی وایللیک افغانیدن باشقه نرسه چیقمیدی.ته نیش عسکرلردن بیری«ای برادر اونده یلردن(طالب)ایمس بوآدم!»- دیب قوتقزه دی.

سلام کراچی بان یورگکده گی(غونداق) باله نی کؤتره سالیب،مَچیـــتدن اوییگه قیته دی.ملانی  تاپه آلمه گن سلام اره وه چی خاتینی نینگ کؤزآلدیده چقه لاق نینگ قولاغیگه اوچ مرته اذان ائتیب«ایندی مسلمان بؤلگندیر»- دیب کونده لیک إیشلری نینگ کیتیدن توشه دی.

سلام اره وه چی کیچقرونگچه بیر بُرده نان تاپیب کیلی،دیب ایشکنی اره وه گه قؤشیشگه      شیله نه دی.قره سه کی،ایشک جاییده یؤق.آنه سیدن سؤره دی. آنه سی اؤغلیگه :

« تاشقورغان کیتتی ایشک»-دیب جواب قیله دی.اپتیدن تیمیر- تیرسکلرنی ته خلب تورگن کمپیربیراؤغلینی عسکرلیککه تاشقورغانگه آلیب کیتگنی وبیدرک یؤقالگنیگه شــَمه(اشاره)قیله دی.سلام اره وه چی إیزغیب ایشک نینگ درگینی إیزلب کؤچه گه چیقه دی. ایندیگنه کؤچه گه چیققن ایشــَک نینگ إیزنی آلیب باره ویره دی. قارکیچیب،انچه منزل باسیب یورگن ایشــَک،  قره سه کی،قان بیلن بیله نیب یاتیبدی.شوپئیت خاتینی ایری نینگ آرتیدن چیقیب،قارلرگه دؤمه لب ایریگه یقینله شیب إیککی مرته :

 طلاگل، طلا گل! نفس آلمه یپتی،ساووق اورگن...- دیئدی.

ایر- خاتین نی کؤز بیلن کؤریشسینکی،وفادارایشــَک نینگ تنه سینی اؤقلرإیلمه- تیشیک قیلب   تشله گن.عسکرلر آتیب کیتیشگن. بوواقعه دن سلام چقور قیغوگه باته دی.

شوندن سؤنگ،سلام  اره وه چی :

«همّه آرزو- ارمانلریمنی قبرستانگه کؤمیب قئتدیم»-دیه اؤکسینیب اوییگه کیله دی.در واقع ایشــَک نینگ نابود بؤلیب کتیشی سلام اروه چی اوچون کتته فاجعه ایدی. شوزمان تاملرنینگ قارینی کوره ب تورگن قؤشنیلر:

«اسماعیل اره وه چی فرزند کؤریش اوچون ینه یتتی أیل کوتیشی کیره ک»- دیب گپ-سؤز قیلشه دی.

سلام اره وه چی اوییگه کیلیب قره سه،چقه لاق کؤرپه آستیده تینچگینه نفس آله یاتگندی...

حکایه نینگ اساسی نقطه لرنی انه شوندن عبارت. حکایه نینگ اؤزینی منه بو آدرسدن اؤقیشینگیز ممکن صدای برف.

بو واقعه لرنی یر- خاتین یاشی بیریرگه یتیب قالگنده درد- حال قیلیش معناسیده  قیته ایسله شه یاتگن بؤله دی.شونده ی قیلیب،کیکسه ئگن ایرو خاتین اؤزکیچمیشلرنی بیر- بیرکؤز اؤنگیدن اؤتکزه دیلر. بونرسه - حکایه  اسکیلیتنی باغلشده گی یازووچی نینگ قؤلــله گن عجایب   اسلوبی سنه له دی.

یازووچی اوشبوحکایه سیده عادّی بیرآدم نینگ آرزولری دنیا سینی چیزیشگه حرکت قیلگن.اثر قهرمانی اؤزنینگ یرده گی آرزو-ایده آللرینی آسماندن کوته دی ویردن ایمس کؤکدن إیزله یدی. سلام اروه چی نینگ آرزولریدن بیری قاریاغیب ارزانچیلیک،مؤل- کؤل چیلیک بؤلیب کیتیش ایدی.اونینگ إیستکلری اوشه لدی.خاتینی قؤچقاردیک اؤغیل توغیب بیردی.اره وه چی بوغیــبی مرحمت نینگ آرتیده قنده ی دیر بیر بختسیزلیک یاتگنینی بیلمس ایدی. یورتیگه باسقینچیلر باستیریب کیرگنلر؛قاره کوچلر(طالبلر)بیدادسالماقده؛ ایشه گی اوروش قربانی بؤلدی،اوستیگه اوستک اؤزی إیشسیزو آیله سی آچ قالدی.

قارنینگ یاغیشی حکایه ده گی درامه تیزنمی کوچیتیریشگه هیچ قنده رول اؤینمه سه-ده،یازووچی ساووق بیراقلیم ومحیطگه إیسیق آرزولرایــپکینینی آلیب کیرماقچی بؤله دی.ادیب اوروش گردابیده هم حیات ویشش اؤزقدر- قیمتینی، معناسینی یوقاتمسلیک لازملیگیگه اورغو بیره دی.  قره نگ هه!

سلام اره وه چی نینگ آرزولری قتلمیده دینی تویغولرسوزیب یویتدی.اره وه چیـــگه اؤغلی، آنگلی انسان،علم- معرفتلی بؤلیشدن کؤره«مسلمان»بؤلیب وایه گه یتیش کتته آرزوسیده ایدی.

اره وه چی عنعنه لربغریده حیات کیچریب کیلرکن،او اوچون دین شخصی إیش ایمس، بلکی، عالی قدریت بؤلیب بؤی کؤرسه ته دی.اونینگ آسمان باقربؤلیشی هم انه شو روحی کیچینمه لربیلن باغله نیب کیته دی...   

قادرمرادی فقطه گینه حکایه چی واقعه نویس ایمس،او اؤز اؤقووچینیلرینی تؤغریدن تؤغری واقعه لرإیچیگه آلیب کیره دی.غیرعادّی فکر وتصویرلری بیلن یازووچی انساننی چقوراؤلشگه اونده یدی.قادر مرادی اوشبو حکایه سیده إیککی قرمه- قرشی واقعیلیک(ایزگولیک-یاوزلیک)نی بیرنقطه ده حرکت لنــــــتـــیره دی.

 طـــــلا گـــل نینگ تقدیری

سلام اروه چی ایشــَگی نینگ اؤلیمگه گواه بؤلرکن،اوییگه قیته یاتیب،المیدن:«همّه  آرزولریمنی قبرستانگه کؤمیب قیتدیم»-دیدی. قارکوره ب تورگن ادملر اره وه چی نینگ بوزیلگن قیافه سینی کؤریب :

«سلام اروه چی نینگ باشیگه مصیبت توشتدی،تیلب آلگن باله سیدن اجره لدی»- دیب اؤیله شه دی. یازووچی نینگ روحی کیچینمه لرینی توشنمه گن اؤقووچی«آلتتی کونلیک چقه لاق اؤلدی» - دیگن اؤیگه باریشی تورگن گپ.

اصلیده،طلا گل اوییده إیسیقینه کؤرپه ده اوخله یاتگندی. چقه لاق نینگ یوزینی آته سی کیلیب آچیب کؤره دی. وخاتینیگه باله سی تیریک ایکنی حقیده خوش خبر بیره دی.ایندی، سلام اره وه چی باله سینی اؤزی کوتگن درجه ده اولغه یب اؤسیشیگه امید باغله گن.باله سی اونی"شرمنده" قیلمسلیگیگه امید باغله یدی.شو طریقه کیچیک آرزولرإیچیده کتته حیات نینگ،چرخ- فلگی     ایله نه ویره دی.

سلام اره وه چی نینگ دعالری

صاف سادّه آدم نینگ دعایو-التجالری بیجیریم،بی غباربؤله دی-ایمسمی؟ کراچی بان إیش قیله یاتیب هم،آدملر بیلن حال-احوال سؤره شه یاتیب هم آسمانگه قره ب :

بیرینچیدن،آدملرگه خیر وبرکه؛اؤزیگه تنگریدن:

باشقه خاتین آله آلمیمن-اؤغیل بیرگین!؛غله -دانه مؤل بؤلسین،ارزان چیلیک بؤلسین قار- یامغیر بیرگین پروردگاریم! ونهایت شو حیوانگه (ایشــَککه)عقل- فراصت بیر!-دیب التجا قیلردی.ایشک نینگ قیصرلیک قیلیش عادتی بار ایدی.زؤملیگی توتسه جانورنی اؤرنیدن قیمرله تیب بؤلمسدی. ایشک نینگ إینجیقلیکلری اره وه چی نینگ تریک چیلگلیگیه خلخیت بیراردی.اقتصادی یاتیب قاله دی. گپ بونده هم ایمس،بو یرده سادّه گینه آدم نینگ إیچکی عالمینی آچیب بیریله یپتی یازووچی. حکایه ده اره وه چی نینگ کرکتری،اؤی-اندیشه لری چیزیب بیلگندیر.

اسلوب جهتیدن اثراؤزیگه خاص طرزده یازیگن.شونگه قره می،حکایه ده یخشی یتیلمه گن اؤرین،چوه له شیب کیتگن نقطه لرهم یؤق ایمس. یازووچی حکایه نی عادی سؤز وجمله لر بیلن باشلب،فکرنی،بیان و واقعه نی قویوقلشتیریب یوباره دی.حکایه ده قهرمانلرنی  گپیرتیریشده، دیالوگلرقؤشیلیب،چه تیلیب،اره له شیب کیته دی. یازووچی وقهرمانلراؤرته سیده نطقی فرقلر یوزه گه چیقمی قاله دی.

حکایه نینگ تیلی

 قادر مرادی نینگ اؤقوچیلری اوچ طبقه آدملردن عبارت :

1.عادی کتاب خوانِ؛

2.اؤرته سویه ده گی کتاب خوان؛

3.ادبیّاتنی چقور حس قیلوچی خاص آدملر.

یازووچی قادر مرادی نینگ هراوچ گروه آدملرگه هم ائته دیگن گپی، پیامی بار.هربیر طبقه آدم اؤزیگه کیره کلی گپلرنی اونینگ حکایه لریدن تاپیب آله دی. بو واقعه لرسادّه تیلده بیرله دی. اما،اثرنینگ إیچیگه کیریب باره ویریش بیلن فکرلرهم چقورله شیب باره ویـــــره دی.

ترکیب،تعبیرومشاهیده لرتیرن فلسفی توس آله باشله یدی.

«قارنینگ تاووشی»حکایه سیده قهرمانلرتؤغریسینی ائتگنده اؤزیمیزنینگ اؤزبیکلرواولرنینگ دردی،حیاتی،تورموش طرزی صنعتکارانه قلمگه آلینه دی،تصویرلنه دی.حکایه ده گی مهم نططه لردن بیری شونده کی، یازووچی حکایه قهرمانلری نینگ تیلیدن :«چقه لاق»،«ساغ- سلامت»، «غونداق»،«آسمان باقر»،«قداغگر»کبی اؤزبیکچه سؤزلرنی إیشله ته دی. بوسؤزلر اؤزنوبتیده واقعه لرنینگ تاثرچنلیگینی آشیره دی.اثرتیلینی غریبلشتیرگن ائریم حالترهم یازووچی اثریده اوچره ب توره دی.ائنیقسه حکایه لرنینگ باشله نیشیده«قار»سؤزینی گپ توزمسدن تکرار کیلتیریب،حکایه نی تصویرو فکردن بؤشه تیب قؤیگنده تویله دی کتاب خوانگه.

ادیب حکایه لریده تنیش بیلگیلرینی تؤغری إیشله تیش،پیرسناژلرنطقینی اجره تیب یازیشده     یخشی ویترلی دقت واهمیت قره تمه گن.بو نرسه لراثرنینگ بدیعی قیمتینی اصلا پسه ئتیرمیدی. 

 إیشانچ