(۲۳)
اولوغلیککه یتسنگ ینگــلیشمه اؤزینگ،
اگر کیئسنگ اطلــــس اونوتمه بؤزینگ
«هبة الحایق»
ادیب احمدیوگنکی
اسمی احمد آته سی نینگ آتی محمود بؤلیب،ادب علمیگه صلاحیتلی عالم بؤلگن اوچون اونینگ اسمیگه ادیب سؤزی قؤشیب یازیلگن.ادیب احمد اؤزبیک تورکی ادبیّاتی نینگ تنـــــیقلی نماینده سیدیر.شاعرنینگ توغیلگن واؤلگن أیللری معلوم ایمس.اؤزبیک ادبیّات شناسلیگده ادیب احمد 12-عصرنینگ آخری 13-عصرنینگ بیرینچی یریمیده یه شب اؤتگن، دیب اؤرگه نیله دی. بیراق،ادیب احمدنی علیشیر نوایی 8- ینچی میلادی عصرده یه شب اؤتگن، دیب معلومات بیره دی(«نسایم المحبت») شاعرنینگ شخصی احوالی بابیده سؤز یوریترکن،اونی علــــیشیر نوایی اؤزی نینگ «نسایم المحبت»(سیوگی شبــّاده لری)کتابیده«بوتاو- توغمه کؤر»-دیب ته نیشتیره دی.(بوحقده گی تؤلیق راق معلوماتنی کمینه نینگ «تورکی مشایخلر»مقاله سیدن اؤقیب آلشــــــــــــــــــــــــــینــــــــگیزممکن.).
ادیب احمد حاضرگی اؤزبیــکــــستان نیــــنگ قرغـــانه ولایـــتیگه قـــرشلی یوگنــــــک(سمرقند،سورخاندریاده هم شونده ی جای بار)ده دنیاگه کیلگن.شوسببلی اواؤزیگه یوگنکی تخلــّصینی تنله گن. تورکی گوی شاعرواؤگیت-اخلاق علمی نینگ بیلیمدانی ادیب احمد دن یگانه«هبة الحایق»(حقیقت ارمغانی)اثری گینه یتیب کیلگن.
اثرنینگ اوویغوریده گی نسخه سیدن نمونه
بواثرائریم منبعلرده «هتبة الحقایق»(حقیقت ایشیکلری)دی هم نامه نه دی. اوشبواؤگیت نامه اثرتیمورحکمدارلردن بؤلمیش داد خواه سپاهسالار بویروغی بیلن تورکستانده(اؤبیکستان قسمیده)یازیلگندیر.
«هبة الحایق» داستانی«قوتادغو بیلیک»که اؤخشب عروض نینگ متقاریب بحریده یازیلگن. اثرنینگ کؤچیروچیسی ارسلان خواجه ترخان«هبتة الحقایق»نی«کاشغری تیلده »یازیلگن دیئدی، بیراق، ادیب نینگ اؤزی اونی«انین اوش چیقردیم بو تورکی کتابی دیب»(اونی بیر تورکی کتاب اؤه راق بیتتدیم)،دیب یازگن ایدی. اثر 14 باب(یوحقده ینه تورکی مشایخلرمقاله سیگه قرنگ)دن توزیلگن بؤلیب،اونده تربیه وی،اخلاقی مساله لرچقوراؤرین آلگندیر.شونینگدیک اثرده«قرآن» آیتلری و«حدیث»سؤزلریدن کینگ استفاده قیله دی. «هبة الحایق» نینگ اویغور،عرب یازویده گی، 15-16عصرلرگه عاید اوچته نسخه سی بیزگچه یتـــــــیب کیلگن.اثر 1480-میلادی أیلی تورکستاندن استانبولگه آلیب باریلگن.«هبتة الحقایق» نینگ تنقیدی متنی حاضرگی تورکی دولتلر ده عالملر تامانیدن تیارله نیب،کتاب حالیگه کیلتیریلگندیر.اثر قصیده(کؤپراغی)ومثوی ژنریده یازیگن. اما،کتاب نینگ اساسی قسمی و توگه للنیوچی بابی قدیمگی آغزه کی تورکی تورتلر
کؤرینیشیده یره تیلگن.
اؤز دوریده انچه شهرت قازانگن ادیب احمد،اؤزی نینگ اؤتکیر زهنی،تیرن آنگی ودانالیگی بیلن ایل-یورت حرمتیگه سزاوربؤله دی.
ادیب نینگ:«سعادت یؤلی بیلیم بیلن بیلینه دی» کبی حکمتلی سؤزلری کینگ ترقلگن.
شاعر سؤزلریدن:
نی کیم کیلسه ایرگه تیلیدین کیلور،
بو تیلدین کیم ایدگو،کیم اقیربؤلور.
مضمونی:(کیشی باشیگه نیمه یامانلیک کیلسه،تیلیدن تاپه دی. تیل طفیلی بیرآورل ایزگولیککه ایریشسه،بیرآور خار بؤله دی)
منبعلر:
1.اؤزبیک ادبیّاتی تاریخی.
2. علیشیرنوایی«نسایم المحبّت».
3.اؤزبیکستان مللی انسکیلوپیدینه سی..
4.ویکی پیدیا آچیق دایرة المعارف..
۵.اؤزبیک ادبیاتی فرهنگی.
www.ziyo.uz .5