اؤغــوزنامــه
انتالوژی
(۲۱)
«اؤغوزنامه»اثری قدیمگی تورکی قبیله لرنینگ شکلله نیشی حقیده معلومات بیروچی نایاب منبعلردن بیری حسابلنه دی.انه شونده ی قهرمانلیک اثرلری معلوم بیرمللت نینگ تاریخی تشکیل تاپیشنی توشونتیریشگه کمکله شه دی. بونده ی اثرلرقدیمگی آغزه کی ویازمه تورکی ادبیاتـــّیمیزده آزایمس.«مــَه دی قاره»،«قؤرقوت آته کتابی»،«مـــَه نــــَس»،«الپامیش» و«گؤراؤغلی»داستانلری انه شونده ی اثرلرسیره سیگه کیره دی. بواثرلرده تورکی خلقلرنینگ افندی والدرکؤسه گه اؤخشه گن دانشمند آقساقاللری نینگ مجازی سیماسی گوده لنتیریلگن.اوشبو بدیعی قیته یره تیلگن قیافه لر،عادتده،تورکی اوروغلرنی امید بیلن تینچ- تاتو یششگه روحلنتیریب کیلگن. بواثرلر،کیشیده تورکی قوملرهلی تورلی مللتلرگه اجره لیب چیقیلریدن آلدینگی حیاتی،حالتی،إیش- یوموشی،ادوملری و روحی کیچینمه لربابیده یخشیگینه تصورقالدیره دی. شونینگ اوچون هم ادبیباتشناسلیکده قهرمانلیک داستانلری نینگ اؤرنی علیحده.
«اؤغوزنامه»نینگ منبعلری
اؤغوزخان حقیده گی إیلک معلوماتلربیرینچیدن«اؤغوزنامه»اثری نینگ اؤزیده اوچره سه ،إیککینچیدن إیسکی دورلرده یره تیلگن«دَده قؤرقوت »(قؤرقوت آته) اثرنینگ بیربابی همده«اوستا»(اؤزبیکستان مللی انسکلوپیدیه 10-جلد)،قاله ویرسه تاریخی اثرلردن«جامیع التواریخ»(رشیدالدین)،میرزا اولوغ بیک نینگ«اولوس اربعه»(تؤرت اولوس تاریخی) ،«نصرتنامه»(؟)وابوالغازی بهادرخان نینگ«شجره ی تورک» اثریگه اؤخشه گن اؤنلب تاریخی منبعلرده قید قیلینگندیر.اؤتمیش تاریخ نویس لیگیده،تورکی حمکدارلرتاریخینی یازماقچی بؤلگن تاریخچیلر،اساسن،آدم آته دن باشلب تاریخ یازیش عنعنه سیگه عمل قیلیب کیلگنلر.موضوعنی اؤغوزخاقانگه باغلب بیتگنلر.اؤغوزخان بیلن باغلیق واقعه لرتورکی قوملرآره سیده روایت ویریم افسانه گه اوله نیب کیتگن.نیمه بؤلگنده هم«اؤغؤزنامه» بدیعی اثرصفتیده آغزه کی ویازمه تورکی ادبیّاتیمیز نینگ مهم بؤغینی بؤلیب قالماغی وادبیّات اؤ رگنیلماغی لازم.
«اؤغوزنامه»نینگ یازوّی و دوری
«اؤغوزنامه»اؤیغوریازوّیده بیتیلگن بؤلیب،اثرنینگ اؤن بیشینچی عصرده کؤچریلگن نسخه سی موجود. نسخه پاریس مللی کتبخانه سیده سقله نه دی.اوشبو قهرمانلیک داستانی کؤپلب تیللرگه آغدریلگندیر.عین پیتده،او بواثرنینگ اؤیغورو روس (ردلوف تیارله گن متن) تیللریدن اؤزبیکچه لشتیریلگن إیککی نسخه سی موجود.
«اؤغوزنامه» نینگ یره تیلیش تاریخی
بو باره ده تدقیقاتچیلر اؤرته سیده تورلی- تومن قره شلربار.کیلیب چیقیشی باشقیرت بؤلگن أیریک قدیمشناس عالم ن. یه. بــیچورین«اؤغوزنامه» نی میلادیمیزدن إیککی یوز إیل آلدین یازیلگن، دیب حسابله دی.ائریم عالملر اثرنی اوندن هم ایسکیراق دوریعنی،سومریلرافسانه لریگه باریب تقه یدیلر(خالق عبدالرحمان اف) شولرقطاریده اؤغوزخاقانــنی رمزی وافسانه وی شخصیت دیب قه روچی عالملرهم یؤق ایمس. بواثرنی ادبیّات تاریخیده اورخون- ینه سای بیتیککلریدن آلدین اؤرگنیلمه گنیگه عجبلنمسلیک کیره ک. زیرا،علمی ادبیّاتلرده "اؤغوزنامه" ۱۳-14میلادی عصرلرگه تیگیشلی دیب قره له دی.«اؤغوزنامه» بوندن 2200 أیل آلدین یازیلگن،دیب قره شلرهلی اوزیل- کیسیل حل قیلینمه گن.
اؤغوز سؤزنینگ کیلیب چیقیشی
اؤزبیک تدقیقاتچیلریدن خالق عبدالرحمانگه کؤره،«اؤغوزخاقان- اؤکوز>هوکوزخاقان دیمکدیر.اؤغوزخاقان توغیلگندن سؤنگ قیرق کون آره سیده آیاغلری هوکیزنی کیده ی،بؤلیشی بیزگه قدیمگی میفلرده گی(افسانه) بیلیگچه هوکوزبؤلگن هوکوزآدم تمثالینی،بیللری بؤغی نینگ بیللریگه اؤخشه شی اؤزینی بؤری اولادیدن دیب حسابله گن تورکلرنی ایسله ته دی».شوندن کیلیب چیقیب،عالملراؤکوز سؤزینی قدرتلی،کوچلی وبویوک دیگن معنالریگه تینگلشتیره دیلر.
آمو/اوکس(دریا)سؤزی نینگ ایتمالوژیسینی نی هم هوکؤز/ اؤکؤز/ اؤغوز سؤزلریگه باغلب اؤرگنه دیلر. آمو/اؤغوز یونان منبعلریده«اؤقوس»شکلیده کیلتیریلگندیر.تورکیلرکتته دریالرنی شونده ی دیب اته گنلر(خ.عبالرحمان اف).
اؤغوزخان نینگ شخصیتی
تورکی خلقلرنینگ چاولی(مشهور)قهرمانی اؤغوزخاقان روایتلرگه کؤره، قاره خان وآی خاقانلردن دنیاگه کیله دی. بیشیکده یاتگن باله گه اسم قؤیشماقچی بؤلگنلریده،هلیگی گؤده ک مین«اؤغوز»- دیب گپریب یوباره دی. قاره خان اونی اوکه سی اورخون نینگ قیزی کؤزخانگه اؤیلنتیره دیلر.اوندن اؤغوزخان آلتی اؤغیل کؤره دی، اولرگه : کون،آی،یولدوز،کؤک، تاغ، ودینگیز، دیب نام قؤیدیلر.آته سی وفات ایتگچ،اؤغوزخان شاه بؤلیب تختگه اؤتیره دی. چین،ماچین،صقلات ،آلتای ، وقان قاید و روس دینگیزی،بویاغی سَیره م،بخارا وسمرقند یرلرینی قؤلگه کیریتدی.اؤغورخان 73 أیل حکمرانلیک قیله دی.قیسقه ائتگنده،اؤغوزخاقان وفاتیدن کیین اؤنینگ کتته اؤغلی کون خان حاکمیت وارثی بؤله دی.
«اؤغوزنامه» نینگ حجمی
اثرقدیمگی تورکی شعریتیمیزنینگ ایرکین اصولده یازیلگن بؤلیب،اوزون- قیسقه یؤللر(مصرع)دن عبارتدیر.«اؤغوزنامه»نینگ اؤزبیکچه اؤگیریلگنی(نسیم خان رحمان ترجمه سی)اؤزبیکستان پایتختی تاشکینتده باسیلیب چیققن. ترجمه انچه افاده لی اؤگیریلگن. ائریم تدقیقاتچیلر بواثرنی کتته قهرمانلیک داستان نینگ بیرپرچه سی دیب حسابلدیلر.
اوشبواثرده اؤغوزخان تورانده قدرتلی دولت توزه دی.اوعدالتلی پادشاه بؤلیب،ایل-یورت خذمتیده بؤله دی. اؤغوزخان ایران وعرب دولتلری نینگ نجاتکاری صفتیده اولوغلنه دی.