اؤزبیک ادبیّاتی حوزه لری
بوگونگی کونگهه کیلیب اؤزبیک ممتازادبیّاتینی اؤرگنیش وتدقیق قیلیش ساحه سیده،ینگیچه یانده شوگه ضرورت توغیلماقده. بیزنینگچه،اؤزبیک ادبیّاتینی ادبی حوزه لر بؤییچه تدقیق قیلیش؛ادبیّات انسکوپیدیه سینی یره تیش،ادبیِاتنی ینگیدن دورلشتیریش و ادبیّات اطلسینی توزیش،قیلینیشی کیره ک بؤلگن اینگ مهم إیشلرسیره سیگه کیره دی.نیگه دییلگنده،حاضرگچه تدقیق قیلینگن کلاسیک ادبیّاتیمیزنینگ قتلملری،کؤلمی،قمروی واونی اؤرگنیش میتادلوگیه سینی اونچه لیک مکمّل دیب بؤلمه یدی.ادبیِات تاریخینی سرای ادبیّاتی،دینی- میستیک ادبیِات،صنفی ادبیّات کبی اؤلچاولر ترازوسیگه سالیب اؤرگنیش نینگ بیریاقلمه بؤلگنینی حیات نینکاؤزی اثباتلب بیردی.ایندیلیکده،اؤزبیک ادبیِاتینی بونده ی میزانلرشکنجه سیدن قوتیلدی دیسک تؤغری بؤله دی.امّا،بولردن تشقری ینه بیر تقیم(قطار)عامللربارکی،اولرهم اؤز نوبتیده نیگه دیرادبیّاتیمزنی تؤله راق،علمی تدقیق قیلیشده سایه سالیب تورگنده ی؛ بیرسؤز بیلن ائتگنده، شوفکتورلرگه نسبتاً هم اؤزقره ش ویانده شولریمیزنی ینگیلشگه تؤغری کیله دی.قویده گی مساله لرهم ادبیّات نینگ بیرقسمی صفتیده کؤریلماغی درست.
-ایجاد وشخصیت شهریارسلطان محمودغزنوی،خلیل سلطان،عبدالطیف میرزا،بدیع الزمان،سلطان ابوسعید میرزا،شایبانی خان،عبیدالله خان،اورنگزیب وباشقه لرایجادی اؤزبیک ادبیّاتشناسلیگیده،قسمن،اؤرگنیل گنیگه قره می،اولرادبیبات تاریخیگه یؤلآله لمه گنلر بوذاتلرنهایتده استعدادلی ذوالسانین شاعر وعلم حامیلری بؤلگنلیگینی قید قیلیب اؤتیش کیره ک.بولرحقیده،دولتشاه سمرقندی،علیشیرنوایی،بابر،فخری هروی،خواجه حسن نثاری،تورکی شناس عالم وامبری وباشقه لراؤزاثرلریده نایاب معلوماتلرقالدیریب کیتگنلر.یؤقاریده تیلگه آلگنیمیزادیب وعلم حامیلری اثرلری سان وسلماغی جهتیدن هم ادبیّات تاریخیده علیحده اؤرگنیلیشی کیره ک بؤلگن واقعیلیکدیر.
- ادبیّات نینگ کیسشیگن نقطه لری ادبیّاتشناسلرمعلوم سببلرگه کؤره،اؤزبیک ادبیّاتینی موغوللربیلن باغیلیق بؤلگن نقطه لریگه کیلگنده، احتیاط کارلیک بیلن یانده شه دیلر.حال بوکه،تورکی خلقلر جمله دن اؤزبیکلرمغوللربیلن قانداش-قرینداش ایکنی،اثبات طلب قیلینمس اکسیومه دیر. بنابرین اؤزبیک ادبیاتی نینگ بیرقسمی مغوللر تاثریده یاکه، موغوللربیلن بیرگه لیکده یره تیلگن بؤلیشی ممکن.آلتین اؤرده ده تؤخته میش خان نینگ شخصی کتب خانه سیده تورکی خلقلرنینگ افسانه وی شجره سی«اؤغیزنامه»نینگ سقله نگی باره سیده معلوماتلرموجود.آلتین اؤرده نینگ سرای،بیرکه وقریم کبی خانلیکلریده اولکن مدنیت اؤچاقلری،ادبی میحط بؤلگنی هم بارگپ؛ اؤزدوریده آلتین اؤرده مملکتی بیلن تشقی اولکه لراؤرته سیده دیپلماتیک مناسبتلریؤلگه قؤیلگنینی تاریخدن بیله میز.تیل نقطه ی نظردن هم قطار سیاسی،جغرافعی،حربی وایتنیک(تومن،تومن بیگی،ایلچی،دیوان،بیتیکچی،تمغچی(باج تؤپلاوچی)،تیرناقچی(ترازوبان) ،یورتچی،بکاول،قؤرچی،باسقاق،شوسونچی(تامیناتچی)،یورتچی(معمار)،یؤلچی (یؤل نظارتچیسی)،توتقاول،اؤرده،قراول،ایشیک آغه سی،کؤپیرچی،آوچی،یامچی (آت المشتیروچی)،چاپر،یسا،توزوک،کیمه چی،اولوس،جرگه، ...)کبی اتمه لریسه لیب،اجتماعی حیاتگه فعال آلیب کیریلگنی بوحوزه ده هم گورکیرب رواجلنگن مدنیت بؤلیگنلیگیدن دلالت قیله دی.آلتین اؤرده حدودیده قؤلی گل هنرمندلرتامانیدن مرمرشیشه لرده عکس ایتتیریلگن نقش ویازولر،آدم هیکلچه سی،نقشینکارکؤزلروکاشینلر بو یرده شونده ی بیراولکن مدنیت مرکزی بؤلگنیگه یقال دلیلدیر.شعر،ترجمه و دانستانچیلیک آلتین اؤرده ده شکلنگنینی اتاقلی ادیب سیفی سرایی ایجادی مثالیده کؤرسه تیش ممکن .فارس تیلیده گی مشهور«سند بادنامه» کتابی،سعدی نینگ«گلستان»اثری انه شو مکانده،اؤزبیک تیلیده ترجمه قیلینگنی اؤزپیتیده کتته واقعه بؤلگن.شرق وغرب سویلیزاتسیه سی(تمدنی)کیسیشگن-آلتین اؤرده نی اؤزبیک ادبیّاتی نینگ اؤزه ک بیرحوزه سی صفتیده اؤرگنیلیشی مقصدگه موافقدیر.بوحوزه حقیده یترلی معلوماتلرنی بارتولد، ابن بطوطه،رشیدالدین فضل الله، قـــَلقـــَشــَندی وباشقه لرده اوچره تیشیمیزممکن. بواؤرده(مرکز)ده یخشی اثرلر یره تیلگنیگه إیشانمسدن اعلاجیمیزیؤق.اؤزبیک ادبیّاتی نینگ زرّین إیپلری،آلتین اؤرده ده إیککی یوزإیلدن کؤپراق دوام ایتگن ادبی-مدنی علاقه لربیلن چمبر-چس باغلیقدیر.
-رشته لری اوزیلیب قالگن ادبییات غربتده خسته قریلیک نینگ آغیردملرینی باشدن کیچیره یاتگن جنوبی تورکستان اؤزبیک شاعری ایرگش اوچقون نینگ منه بومصرعسی،گپیرماقچی بؤلگن نوبتده گی فکرلریمیز نینگ تؤله افاده سیدیر: «تصحیح(تؤغریله سین) ایتسین کاتب قسمت ینه دیوانینی»-دییدی ادیب. هندوستانده 333 إیل دوام قیلگن بابریلر ایمپیریه سی دورده گی بیقیاس ادبیّات،صنعت ومدنیت ،سؤزسیز،اؤزبیک خلقی نینگ اؤلمس میراثیدیر.ادبی اثر،صنعت،تاریخ،ترجمه،الهیات، تذکره ولغت چیلیککه عاید،خزینه بیزاوجون جوده کتته بایلیک سنله دی. بو حوزه ده 200 نام آستیده(اؤزبیکچه-فارسچه، فارسی- تورکچه ...)لغتلریازیلگن ؛40 نام آستیده ایسه،نصابنامه لر(شعری یؤل بیلن ایضاحلنگن لغتلر)بیتیلگن.دیرلی برچه بابری میرزا وملکه لرشعر یازیب، گلدسته دیوانلر توزگنلر.داراشکوه،فرخ سیر،زیب النسا،میرزاغالب و ینه اؤنلب شاعروادیبلرنینگ معنوی گنجینه سی بیرینچی گلده اؤزبیک خلقی نینگ میراثی حسابله نه دی.موغوللرگه هیچ قنده ی علاقه سی بؤلمه گن بوبایلیکلرکؤپدن بیریی اونیتیب قؤییلگن ایمسمی؟ اؤزبیکلرنی موغوللر دیب خطا نامله نیشنی تؤغرلش وقتی یتدی شیکللی.
-ادبیّات نینگ اؤقیلمه گن ورقلری تیموریلر دوری ادبِیاتی،خراسان ادبی حوزه سینی شو قدربایتگن که اوسیز،حتا،جهان ادبیِاتی ومدنیتینی ناقص وغریب دیب ائتسک خطا بؤلمه یدی. بو حوزه نی،شودورده فارس تیلیده یازیلگن یوزدن آشیق تاریخ وتذکره اثرلری سیز تصورقیلیب بؤلمیدی.بوکتابلرهمّه سی اؤزبیک تیلیگه اؤگیریلمه گن، برماق بیلن سنرلی متنشناسلرگینه اولر بیلن تنیش بؤلیشلری ممکن. بویرده گی ینگی معلومات وفکتلرنی اؤزبیک ادبیّا تیگه آلیب کیریلیشی واینترپریتاتیسه (تورلی تاماندن تحلیل قیلیش)قیلینیشی لازم دیب اؤیلیمیز. خواجه حسن نثاری نینگ«مذکرالاحباب»تذکره سیده،محمّد خان شیبانی، «قاضی اختیارالدینگه (هراتگه) یازگن خط لرینی توشونتیریش مقصدیده تورکی تیل(ایسکی اؤزبیک تیلی) دستورینی هم یازیب یوبارگن»-دییله دی.بوفکت،کیشیده شایبانی خان اؤن بیشینچی عصرده اؤزبیک تیلی نینگ صرف ونحوینی یازگن،دیگن تصورنی پیدا قیلمیدیمی؟ «مهمان نامه ی بخارا» اثریده شایبانی خان نینگ کؤچمه کتب خانه سی بؤلگنی واونینگ چقورمعنالی قصیده لر یگه تصوفی شرحلر یازیلگنی بیلدیریله دی.
- کؤپ قطبلیک ادبیّات اؤزبیک ادبیّاتی اؤزی نینگ شاه وشاعر،ذوالسانینلیک(إیککی تیلیده یازیشن)همده اعیال ایجادکارلری قتلمی بیلن هم باشقه منطقه ادبیّاتلریدن فرقله نیب تــــــــــــــــوره دی. بواوچ سلسله خصوصیده هم کؤپ واوزاق گپریش ممکن. بوشاعروادیبلرایجادی نینگ اساسی قسمینی فارسی تیلیده یازیلگن شعرلر تشکیل بیره دی.اولرنینگ رویخطی انچه اوزون.سؤزصنعتی نینگ بو ذاتلر بیلن باغلیق جایلری،اصلیده،مینگ یل آلدین باشلنگن؛عین پیتده، اولر اؤقوچیلریمیزگه یخشی تنیش دهاسیمالردیر.ادبیِات تاریخیگه انه شو اسپیکتدن هم قره ب بها بیریش کیره ک بؤله دی.
- اؤزبیک ادبیّاتی نینگ مبداء ومنبعلری اؤزبیک ادبیّاتی نینگ اسلام دینی بیلن باغلیق اؤرینلرینی هم انه شو ادبیّات ومدنیت نینگ بیرقسمی صفتیده کؤریلماغی ضرور.احمد یسوی سلیمان باقرغانی،صوفی الله یار کبی شاعرلر،یوزلب تورکی مشایخ؛«قصص الانبیا»، «تعویض العاشقین»،«مبد اء نور»وباشقه لر شونگه اؤخشه گن اسلامی- تصوفی روحده یازیلگن اثرلر تیل وادبیّات نقطه ی نظریدن علیحده اؤرگنیلسه، اؤزبیک معنوی میراثی ینه ده مکمللشتیرگن بؤلورایدی.بومساله ده بیزگه ائنیقسه،توران ادبی حوزه سی کؤپلب فکت ومعلوماتلرنی بیره دی.
- بیردن باشلنگن کتته ادبیّات اؤزبیک تورکی ادبِیاتی(یازمه بدیعی)نینگ إیلک نقطه لری جوده اولکن اثرلربیلن باشلنگنی کیشنی حیرتگه ساله دی.«دیوان الغات الترک»(تورکی سؤزلرتؤپلمی)و«قوتادغوبیلیک»(سعادتگه یؤلاوچی بیلم)اثرلری تؤستدن دنیاگه کیلیشی ممکن ایممس. بونده ی فیلالوگیک وایپیک داستانچیلیک اثری دنیا یوزینی کؤریش اوچون کمیده، الوغوار زمین-اساس بؤلگن بؤلیشی کیره ک. محمود کاشغری نینگ یورتداشلری:حسین کاشغری،«مناقب العارفین» اثری مولفی متصوف شاعرخاکی کاشغری،سعدالدین کاشغری،ندایی کاشغری کبی اولوغ سیمالرایجادی هلیگچه اؤرگنیلمه گن.بونقطه نظردن شرقی تورکستان ادبی حوزه سی اؤزبیک ادبیّات شناسلیگی اوچون جوده بای فیلولوگیک منبع وموءخذ بؤلیب خذمت قیله دی. یوقاید ه گی فکرلردن کیلیب چیقیب اؤزبیک ادبیّاتینی کینگ ومکمّل اؤرگنیش اوچون مساله گه ادبیّات حوزه لری نقطه ی نظریدن یاندشیش کیره کدیر.اولرنی بیز شرطلی روشده :
1.توران اؤزبیک ادبی حوزه سی،
2.خراسان اؤزبیک ادبی حوزه سی،
3.شرقی تورکستان تورکی- اؤزبیک ادبی حوزه سی،
4.هندوستان اؤزبیک ادبی حوزه سی،
5.آلتین اؤرده اؤزبیک ادبی حوزه سی.
دیب اجره تدیک.حوزه لرچنبره سیده گی ادبیّاتگه،یؤقاریده کؤرسه تیلگن نقطه ی نظریدن یانده شیلسه ادبی قطبلر،ادبی میحطگه لرگه دایرعلمی قره شلریمیز،یترلی اساسگه ایگه بؤلیب،بیر بوتونلیکنی حاصل قیله دی دیب اؤیله یمیز.