کیینچه لیک یسّوی  یسّیگه  قیتیب کیلیب،تصوف ایشلری بیلن مشغول بؤله دی وچیلّه نیشینلیکنی اختیار قیله دی. یسّی اولکه سی او زمانده افسانوی شهرواوغیز خان نینگ باش کینتی (پایتخت) حسابلنگن. یسّوی زمانیده  بویورت(یسّی) تورکستان نامی بیلن  تنیلگن  بؤله دی . یسویهطریقتی  نینگ اساسچیسی  خواجه  احمد  ییتتی یاشیگچه جوانمردلیک سلوکینی اختیار ایتگن آته سی،شیخ ابراهم تربیه سینی آله دی .شیخ ابراحیم وفاتیدن کیین، یسّوی تربیه سی بیلن اونینگ آپه سی گوهر شاهناز شغلّنه دی. یسّوی  تصوف  تعلیماتینی اؤز پیریارسلان باب آلدیده آله دی .ارسلان باب کؤرستمه سیگه ،بناً،خواجه احمد یسّوی مهم اسلامی مرکزلردن بؤلمیش بخارا گه باریب، باشقه طلبه لربیلن بیرگه اؤزاؤقیشینی دوام ییتتیره دی .شو مدتده اومشهور متصوف عالم  شیخ یوسف همدانی آلدیده تحصیلگه مشغول بؤله دی وشیخ همدانی گه مرید    توشه دی .احمد یسّوی خواجه گان طریقتیگه منسوبلیگی سببیدن  خواجه دیگن نامگه سزاوار  بؤله دی. یوسیف همدانی تریکلیگیده  اؤزی نینگ یوزلب شگردلریدن تورت کیشینی(ابومحمّد بخارایی،احمد یسّوی ،عبدالخالق قیروانی وعبدالله براق)اؤزخلیفه سی (اؤریناسری) قیلیب تعینلیندی.وشولردن بیرگینه خواجه احمد شیخلیک مقامیگه کؤتریله دی.شاعر ومتفکّریسّوی حضرتلری، 9- میلادی ینچی عصرده ترقه لگن «ملامتیه» طریقتیگه ه ایزداشلیک هم قیلگن. یسّویه طریقتیده(«جهریه») (بلند آواز بیلن شکرسؤزینی کؤپ بار تیلگه آلیش) شریعت سیزطریقت،طریقت سیز معرفت،معرفت سیزحقیقت  یؤق.- دیب تلعلیمات  بیریله دی.یسوی طریقتیگه کؤره ،مرید آدابی سؤزسیز بجریلیشی شرط بؤلگن .سلطان العارفین مقامی بیلن شهرت تاپگن یسّوی اؤز دوریده ،صوفیلیک قره شلرینی شعری یؤسینده «حکمت» لرواسطه سیده ترغیب قیله دی.شو نینگ اوچون هم یسّوینی تصوفی تورکی شعریت نینگ باشلاوچیسی دیب اته له دی.معلوم بؤلیشیچه یسّوی نینگ ۹۰۰۰۰ چه لیک ایزداشلری بؤلگن،انه شولر یسّوی طریقتینی شرقی وجنوبی تورکستان،ولگاه،قفقازوکیچیک آسیا،حتا،بولغارستانگچه یاییشگه اولگوریشه دیلر.اون بیشینچی عصرده  تورکستانده  نقشبندیه طریقتی  یاییلیشی بیلن  یسّویه طریقتی  اؤز شدتیدن پسه یب باردی.یسّویدن بیزگچه عارفانه شعرلردن توزیلگن «حکمت» لردیوانی ییتیب کیلگن.«دیوان حکمت»بابیده اؤزبیک ادبیّات شناسلیگیده مناظره لی بحثلر یوره دی .ایریم عالملر «دیوان حکمت» ده گی شعرلرنی،یسّوی ایزداشلری تامانیدن  یازیلگن دیب بهالشه دی. باشقه بیر گروه عالملر«دیوان حکمت» گه  قؤشیلگن  شعرلرنی اعتراف قیلیب،«حکمت» نینگ اساسی قسمی  یسّوی  سؤزلری دیب ایشانه دیلر. یسّوی حکمتلری   مرکب عروضی وزنده ایمس،بلکی، ساده، روان وخلقانه تیلده یازیلگندیر.حکمتلرعرب وفارس تیللری بیلن کؤپ هم ایش کؤرمه گن تورکی خلقلرگه انچه قؤل کیله دی .اگربو«حکمت» لرگه عروضیلرنینگ قؤلی تیککنده ایدی،حکمتلرحاضرگی کؤرینیشده ییتیب کیلمه گن بؤلردی.        بونینگ اؤزی حکمتلریسّوی نیکی ایکنینی بیلدیره دی .تؤغری،«دیوان حکمت» 12- ینچی   عصر تیلینی عکس ایتتیرمیدی . بیراق،«دیوان حکمت» ده اؤشه دورده قؤلّه نیلگن ایریم صاف تورکی سؤزلرنی اوچره ته میز.  یسّوی قاره خانیلروقاره ختایلر اؤرته سیده گی اوروش،   ضدیت وماجرالرنی کؤرگن.موضوع جهتدن یسّوی «دیوان حکمت» نی الله،آخرت، بقا،معرفت،فقر،فنا،عشق،نفس، تؤغریلیک،خلوت، جاهللیک،کمترلیک،گناه ،سواب،حقیقت، دانالیک،ایزگولیک کبی مساءله  لرنی یاریتیشگه بغیشله گندیر.حکمتلریدن بیریده احمد یسّوی شونده ای سؤز یؤریته دی:

 یتیملر بو جهانده خوار ایکندور   غریبلرنی ایشی دشوار ایکندور.

 شونینگدیک، یسّوی حکمتلری حجمی باره سیده هم خیل مه –خیل معلوماتلر بار.قازان باسمه سیده گی بیر نسخه ده حکمتلر سانی یسوی سؤزلری بیلن قویده گیچه کؤرسه تیله دی:

         قل  خواجه  احمد  سؤزینگ  دردگــــه درمان،

         طالبلر گـــــــــــــــــه بیان  قیلسم قالمس ارمان .

 تؤرت مینگ تؤرت یوز حکمت ایدیم،حقدین فرمان بؤلسه اؤلغونچه  سؤزله سم  مین.- دییدی ائدیب. ایریم منبعلرده یسّوی 9900  ته حکمت یازگن دیب قید قیلینه دی شونینگدیک، خواجه احمد یسّوی 120 یاشگه  کریب اؤلگنلیگی حقیده هم مبالغه آمیز گپلر هم بار. بو سؤزلر یسّوی اؤز دور یده کؤزگه کؤزینگن پیشوا، خلق نینگ ارداغیدن جای آلگن  اولوغ  شخص و کامل پیر ایکنینی کؤرسه ته دی. احمد یسّوی نینگ صوفیلیک طریقتی  کیینچه لیک اونینگ ایزداشلری تامانیدن«فراقنامه»،«جواهرالابرار،«مسلک العرفین»،«لمعات»کبی مناقبـــــــــــــــلرده دوام ایتتیریله دی.یسوی کامل پیرصفتیده نوایی نینگ نگاهیدن هم چیتده قالمه گن.علیشیر نوایی اؤزی نینگ«نسایم المحبت »اثریده خواجه حقیده شونده ی یازه دی:«ترکستان ملکی نینگ شیخ المشایخی دور.مقاماتی عالی ومشهور،کراماتی متوالی ونا محصورایرمیش . مریدواصحابی غایت سیز وشاه وگدا نینگ ارادت واخلاصی آستانیدن نهایت  سیز ایرمیش.. وانینگ مزاری ترکستانده یسّی دیگن ییرده کی، انینگ مولدی ومنشاء دور واقع بؤلوبدور و ترکستان  اهلی نینگ قبله ی دعا گوی دور» (419- بیت) .خواجه احمد یسِوی نینگ  پیرلیک مرتبه سی شو درجه گه  ییتب بارگن کی، خلق آره سیده « مکّه ده محمّد ، تورکستانده  قل احمد » - دیگن عباره  تیللردن- تیللرگه  ترقه لیب کیتگن .خواجه احمد یسّویدن :«دیوان حکمت» ،«دفتر سانی»،«طریقت آدابی تؤغریسیده گی رساله »،«معراج حکایه سی»،«فقر نامه» کبی اثرل یازیب  قالدیریلگن.«دیوان حکمت»دن تشقری اثرلراحمد یسّویگه منسوب دیب هم قره له دی .

 یسّوی حکمتلرین نمونه لر:

پیر مغان خدمتیده یوگوریب یـــــــــوردیم،

خدمت قیلیب،کؤزیم یومّه ی حاضرتوردیم.

مدد قیـــــــــــلدی ا َزازیلنی قوّیب سوردیم،

اندین سؤنگره قنات قـــــیلیب چیقدیم منا.

غریـــــــب، فقیر، یتیملرنی قیلغیل شادان،

حقلر قیلیــــــب عزیز جانینگ ایله قربان.

طعام تاپسنگ،جانینگ بیله قیلغیل احسان،

حقدین ایشیــــتیب بو سؤزلرنی ائتدیم منا.

غریب، فــــقیر، یتیملرنی هرکیم سؤرَر،

راضی بؤلؤر اول بنــــده دین پروردگار.

ای بیخبر،سین بیرسبــــب اؤزی اسرَر،

حق مصطفی پندین ایشیتیب ائـتدیم منا.

یتــــتی یاشده ارسلان بابام بیردیم سلام،

حق مصطفی امانـــــــتین قیلدیم احسان.

اؤشل وقتده مینگ بیر ذکرین قیلدیم منا.

نفسیم اؤلیب لامکانگه کیــــــــــردیم منا.