یوسف خاص حاجب

اسمی یوسف(تخمین 1020-إیلی) کوزاؤرده حاضرگی اؤیغورستانگه قرشلی بلاساغونده دنیاگه کیلگن بویوک تورکی شاعر،متفکّر ودولت اربابی.اولوغ یوسف قاره خانیلرحکمرانلیگی دوریده آنه یورتی بلاساغونده وایه گه یتیب،  کاشغر وبلاساغونده  یه شـــــــب ایجاد اته دی.او قاره خانیلرسراییده خذمت قیله دی.یوسف خاص حاجبدن بیزگه یگانه شعری داستان«قوتادغوبیلیک»

شاه اثری یتیب کیلگن. بو اثرنی شاعر قاره خانیلر حکمرانی تمغاچ بغراخانگه بغشلب یازه دی. شودن سؤنگ مولفگه خاص حاجب(ایشک آغه سی)منصبنی بیریله دی وشو سبب اوخاص حاجب لقبی بیلن مشهوربؤله دی.شاعرنینگ 6520 بیتدن عبارت«قوتادغوبیلیک»

(«سعادتگه یؤللاوچی بیلم»)اثری نه فقط توگل بدیعی داستانی اثردیر،بلکی،اؤن بیرینچی عصر اجتماعی،سیاسی،مدنی وادبی حیاتی حقیده هم بیزده یارقینراق تصورتوغدیره دی.          «قوتادغو بیلیک»عروض وزنیده یازیلگن إیلک تورکی شاه اثردیر.«شهنامه»گه  اؤحشه ب عروض نینگ متقارب بحریده بیتیلگن اوشبو اثر، شرق خلقلری آره سیده «تورکی شهنامه»،  «پند نامه ی ملوک»«زینت الامرا»(«پادشاهلرزینتی»)،«ادب الملوک»(پادشاه لرادبنامه سی)،«امین المملکت»(«مملکت آسایشته لیگی کتابی») کبی ناملر بیلن هم  یوریتیله دی. بواثرمثنوی وتؤرتلیکلرشکلیده یازیلگن بؤلیب، 73 بابدن تشکیل تاپگندیر.اثرنینگ 1-11 بابلری دیباچه (کیریش) 12- فصلدن  واقعه لر بیانی باشلنه دی .اثر18آی دوامیده بلاساغونده یازیب       بیتیریله دی .«قوتاد غوبیلیک» اؤشه دور تورکی خلقلری حیاتی، عرف –عادتی، تاریخی وتورموش طرزی حقیده هم معلومات بیره دی.داستان مضمونی  تمثاللر واسطه سیده بیریلگن بؤلیب، اساسن تؤرته مساله اؤرته گه قؤییله دی : اونده باش قهرمان پادشاه کون توغدی(عدالت تمثالی) ،وزیرآی تؤلدی(بخت سعادت تمثالی)،وزیرنینگ اؤغلی اؤگدولمیش(عقل و دانلیک تمثالی) وعافیت اؤزغورمیش (قناعت تمثالیده گوده لنه دی). اثرده گی تؤرته یتکچی قهرمان  شونده ی تصویرلنه دی.

کون توغدی «قیلمیشلری تؤغری، فعلی طیعیتی راست،تیلی چین،یتوک،کؤزی و کؤنگلی بای، بیلیملی ،ذکاوتلی،هوشیار،یامانلرگه مثلی بیر آلاو ایدی» .کون توغدی بیرکونی اوچ ایاقلی کورسی اوستیده، قؤییده سؤل تامانده اوره غون(بیرخیل داری)واؤنگ تامانده شکر قوییلگن    توره دی. کون توغدی قؤییده گیچه جواب بیره دی:«مین اوستیده اؤتیرگن کورس نینگ آیاغی اوچته دیر. برچه اوچ آیاقلی نرسه سیلجیمس،مستحکم بؤله دی . اگر پایه لردن برارته سی سیلجیسه،او کورسی إیقیله دی.قؤلیمده گی پیچاق قیروچی وکیسوچی نرسه دیر.کیم عدالتیمدن بهره آلسه،شکردیک چوچوک بؤلیب کیته دی- سیوینه دی.زوره وان ظالملر ایسه،اوره غون إیچگنیدیک، یوزی بوریشه دی».

آی تؤلدی  - وزیر،عینیتده دولت رمزی. بیرکونی ایلیگ حکمداراونی چقیرتیرگنده آتؤلدی کؤزینی یومیب،یوزینی اؤگیریب،کاپ تؤگیی(توپ) نینگ اوستیگه اؤتیریب آله دی. بونینگ سببینی آی تؤلدی قؤییده گیچه توشونتیره دی:«سین اؤین بیردینگ،مین ایسه اوّلیگه اؤتیرمه دیم، چونکی،مینینگ اؤرنیمم یؤق،بونی بیلیب آل،دیماقچی بؤلدیم، کاپ تؤک مینگه اؤخشه یدی.او اؤرینسیز دؤمه لب یورگنی کبی دولت هم بیقراردیر. التفات قیلگنینگده کؤزیمنی یومگنلیگیم و یوزیمنی اؤگیرگنلیگیم مینینگ قیلیمیشلریمگه جفا،مینگه إیشانمه دیگنیم ایدی». اثرده آی تؤلدی نینگ وفات ایتیشی هم  بیچیز ایمس.

اؤگدولمیش- اثرده گی اینگ فعال قهرمان.«عقل بیلن زینت لنگن» دیکدیر.اونده گی فضیلت هرنرسه گه عقل کؤزی بیلن قرشدیر.اؤگدولمیش بیلمدان،دانشمند کیشی.اوحیات نینگ همّه ساحه لریدن پخته خبردار. اؤگدولمیش واؤزغورمیش نینگ سوال- جوابلری کیسکسن مناظره درجه سیگه یته دی .شونده هم اؤگدولمیش باسقلیک قیله دی،عقل بیلن إیش یوریته دی،اؤزغورمیشنی اؤز غایه لریگه إیشانتیره دی .

اؤزغورمیش – «هوشیار قیلیوچی»،«سیرگکنتیروچی دیمکدیر» باشقه لردن اؤزیب(اؤتیب) کیتیوچی معناسی هم بار.او نینگ زاهد قیافه سیده  کؤرینیشیده، شو معناگه اویغونلیک بار. او بیهد إیشلر بیلن بند بؤلیش، هرخیل میده- چویده هوسلرگه آونیب قالیشدن آگاه لنتیره دی . مودره ب باره یاتگن تویغولرنی سیرگکلنتیره دی.اؤزغورمیش قطعی فکرلی انسان.اوایلی نینگ شهرگه سرایگه تکلیفینی رد ایته دی.گرچه بو تکلیف اوچ مرته تکرارلنسه –ده،او فکرینی اؤزگرتیرمیدی. فقط اؤگدولمیش نینگ عاقلانه توشونتیریشلریدن سؤنگ، زیارت مقصدیده گینه   ایل نینگ حضوریگه باره دی. اؤزغورمیش ایلیگگه سؤنگسیز تیریکلیک ،دایمی ساغلیک، قریلیک کؤرمس أیگیتلیک ،توگنمس بایلیک کبی تؤرته شرط قؤیه دی.(«سدی اسکندری»ده شهزاده اسکندرگه شونده ی شرطلر قؤیگن). سؤنگره اؤز منزلیگه – تاغ یته گیده گی غارگه  قیته دی وشو یرده وفات ایته دی. او دین ودیانتنی همّه نرسه دن اوستئن قؤیه دی .اوگدولمیش قؤییده گی فکرلرنی ائیته دی:« سین تنسیق طعاملرنی، مین ایسه عادی ارپه آشینی ییمن.اوخلب تورسک أیککیمیز هم آچ قاله میز. شونده ی ایکن بونده ی آوقتلرگه رجوع قؤییش نینگ نفعی یؤق.سین کیمخابه لرگه اؤره نیب یوره سین.مین ایسه قاپدن تیکیلگن تؤن بیلن کفایه لنه من.    ایرته گه اؤلیم کیلسه،أیککیمیزهم یه لنغاچ کیته میز- کو!دیمک،تننی ایمس، روحنی            بایتیش کیره ک».

عمومن،یوسف خاص حاجب بو اوبرزلرتمثالیده دولت عدالت وعقل بیلن باشقریلماغی          کیره ک،دیگن فگرنی أیلگری سوره دی .* 1.   

یوسف خاص حاجب زمانه سی نینگ کیره کلی بیلملرینی ایگلله ب،اولکن بیلم وصلاحیت بیلن شعری داستان یازیشگه کیریشگن.او فارس،عرب تیلینی هم مکمل بیلگن.«قوتاد غو بیلینک»نی بیتکزیش اوچون ادیب،ایران، توران، چین،ماچین(شرقی تورکستان) بؤلیلب سفر فیله دی .

اثرده کیلتیریلگن بیر تویوق:

قیو یرده بؤلسه اوقوش بــــــــــــیله  آغ،(عقل)

انی  ایر اته    غیل،  نیچه    اؤغسه آغ.(مقته)

اؤقوش، آغ ، بیلیگ،کیمده بؤلــــــــــسه توگل،

یه وز ایرسه کَز تی،کیچیک ایرسه آغ.(اولوغله)

مضمونی:

قیسی بیر کیشیده عقل وزدکاوت بؤلـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــسه،

اونی حقیقی کیشی دیب اته گین، قنچه مقته سیــــــــــــنــگ مقته.

ذکاونت، عقل وبیلیم کیمده کؤپ بؤلــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــسه،

یامان بؤلسه(هم) یخشی دی؛ کیچیک بؤلسه هم کتته دی(اولوغله)

بو اثرنی کؤپچیلیک،ایل- یورت،و طن مدحیه سی دیب هم ائته دیلر. بیراق، ادیب اؤز اثرینی «ماه نامه» دیب اته گندیر.

سؤنگگی سؤز اؤرنیده شونی قید قیلیب اؤتیش کیر هِ کی،بوندن سهل کم مینگ أیل آلدین          یره تیلگن بونده ی بویوک اثر تورکی خلقلرنینگ  ادبی،مدنی اؤتمیشی نه قدر بای و پارلاق  ایکنیدن دلالت بیره دی. 

،ZiyoUz.com 1.

 2. اؤزبیکستان مللی انسکوپیدیه سی 2005- أیل،446-47- بیتلر،

 3.  ذ. إیشانچ و محمّد عالم کو هکن . اؤزبیک ادبیّاتی فرهنگی،