مولانا جلاالدین بلخی
جلالالدین محمّد بلخی 1207 إینچی میلادی إیلی بلخده، اؤز دوری نینگ بویوک خطیبی، واعظ ومدرس روحانیلریدن بؤلگن بهاالدین ولد عایله سیده دنیاگه کیلدی. کیچکینه جلاالدین محمّد نینگ منگله یده یازیلمیش ابدیت نورینی کؤرگن، بها ولد اونگه«خداوندگار»(تنگری ،بیک،خواجه،آغه،جناب)لقبینی بیردی. یاشلیگیده- یاق، جلالالدین محمّد ده، یوکسکلرگه پرواز قیلیش،یولدوز وسماوات بیلن بؤیله شیش وتیلله شیش تویغولری کورتک آته دی.علیشیرنوایی نینگ یازیشیچه:«جلاالدین محمّد بلخده آلتی یاشیده آدینه کونی کیچه اطفال بیله بیزنینگ اویلرنینگ تاملریده سیر قیلور ایرمیشلر.الردین بیری ینه بیریگه دیبدورکی،کیلینگ،بو تامدین ینه بیر تامگه سیکره لی! اول دیبدورکی،بو حرکت إیت وموشوک إیشیدور! حیف بؤلغی کی،آدمی انگه مرتکب بؤلغی! وبو حالتده تامدین هوا توتوبدور. آنچه کی،الرکؤزدین غایب بؤلوبدور. اطفال اضطرابدین قیچقیریبدورلر،الر کؤزدین غایب بؤلیبدورلر. بیر لحظه دین سؤنگره کؤزی متغیردور ،ورنگی اؤزگچه قیتیب، همول تامغه توشوبدور.اطفالغه دیبدورکی، اول ساعت کی،اول سؤزنی ائیته دورایردیم،کؤردیک کی،یشیل کسوتلیغلرمینی سیزنینگ آره نگیزدین سیمیردیلر وکؤتریب آسمانگه ایلتیلرو ملکوت عجایبین مینگه کؤرگوزدولر. چون سیزلرنینگ فریادو فغانینگیز چیقدی ینه بو یرگه توشوردیلر» («نسایم المحبت»325-326 بیتلر)
سلطان العلما(دانشمندلرسلطانی)لقبینی آلگن بهاولد تورکی نسب محمّد خوازرمشاه (1199-1220) عایله سیدن بؤلمیش فردوس/گوهر خاتونگه، اؤیله نه دی. مولوی نینگ آته سی سلطان ولد هم آنه تاماندن خوارزمشاه گه قانداش،قرینداش سنه له دی،یعنی،سلطان ولد خوارزمشاه گه قیزی تامانیده نبیره حسابلنه دی . اؤشه پیتده خوارزمشاهلر خراسان وماورالنهرده کتته امپراتورلیک برپا قیلگن ایدیلر. محمد خوارزمشاه مولانا نینگ آته سی بهاولدنی اؤز سراییگه تکلیف قیله دی. بیراق، بهاولد حج سفری بهانه سی بیلن ترک دیار ائیله یدی، شو پیت مولانا بیش یاشر باله ایدی . مولانا سفری دوامیده یؤلده کیته یاتیب، نیشاپورده فریدالدین عطار بیلن اوچره شه دی، بویوک عارف وشاعر فریدالدین عطار اونگه اؤزی نینگ «اسرارنامه» اثرینی توتقزه دی وبولغوسی جلال الدین حقیده معنالی بشارت قیلیب کیته دی . بها ولد بغداد آرقه لی مکّه گه باره دی و ملاطیه شهریده تؤقیز أیل یه شیدی. شو آره ده، سلجوقیلردن بؤلمیش علاالدین کیقباد اونی قؤنیگه کؤچیب کیلیشگه دعوت قیله دی. حجاز،حلب وشام سفریدن سؤنگ سلطان ولد قؤنیگه باریب او یرده اؤزیگه مکان تاپه دی . شو پیتدن باشلب مولانا درس تعلیمگه مشغول بؤله دی؛ تؤرت أیل دمشقده تحصل آله دی ؛ وقت اؤتگن سری زمانه سی نینگ کیره ک لی علملریدن فیض یاب بؤلیب وایه گه یته دی و اولوغ عالم بؤلیب تنیله دی . مولانا بیر نیچه إیل برهالدین ترمذیگه شاگرد توشه دی . آته سی وفات قیلگنده جلاالدین محمّد بلخی 24 یاشده ایدی ؛ بها ولد وصیتیگه کؤره مولانا رومی آته اؤرنیده ارشاد منبریدن توریب إیزداش ومُریدلریگه سباق بیریشگه کیرشدی.او کلام ،فقه، حدیث،عرفان و تصــــــــــــــــــــوفدن درس بیره باشله دی. مولاناگه مولوی لقبی تؤقیزینچی عصرده بیلگن بؤله دی . مولانا جلاالدین بلخی قیرق یاشدن کیین ، انیقراق ائیتگنده شمس تبریزی بیلن اوچروشگنیدن سؤنگ شعر یازه باشله یدی . او بعضی شعرلریده اؤزیگه خاموش تخلصنی آلگن. 40 یاشید مولانا عصری نینگ مکمّل عارف و دانشمدیگه ایلنه دی. کؤپلب مُریدلرگه مرشد لیک قیله دی .مولانا تصوفی یونلیشیده گی،«مولویه» طریقطیگه اساس ساله دی . 642- إینچی أیلی مولوی قونیه ده شهرده عارف ومتصوف شمس تبریزی بیلن اوچره شدی. بو اوچرشو مولانا نینگ روحیکه کتته اؤزگریش وانقلاب یسه یدی و او شمسگه ارادت کؤرسه تیب کؤنگل باغله دی وشمسنی اؤزی نینگ پیری، خداسی (خواجه سی) دیب قبول قیله دی .40 یاشلراطرافیده گی مولانا شمس بیلن اوچره شگندن سؤنگ شعریازیشگه باشله یدی.
مولوی اعتقادیگه کؤره «بارلیقنی تنگری یره تگندیر؛اوسیز حیات یؤقدیر، عالمنی یاریتگوچی قویاش(الله) قی بیر افقدن باش کؤتریشنی کؤرماق کیره کدور؛ او کیم نینگ دور وجودی آرقه لی نمایان بؤلگوسیدور»- دیگن غایه اوستونلیک قیلگن. مولانا بویوک شاعر،عارف، فیلسوف ودانشمد صفتیده بشری اندیشه لرنینگ اینگ یؤقاری نقطه سین ضبط ایته آلدی. جلال الدین محمّد بلخی رومی برکه لی ایجادی دوامیده اؤزیدن اؤلمس اثرلر میراث قالدیردی. مولانادن بیزگه«مثنوی معنوی»، «دیوان کبیر»(بویوک دیوان) و«فی ما فیه»/مقالات («إیچینده گی إیچینده دیر») اثری میراث قالگن. بولر آره سیده« مثنوی معنوی» نینگ جهان ادبیّاتیده گی اؤرنی بیقیاسدیر. آلتی دفترلیک بویوک اثرده ، أیگرمه بیش مینگ بیتدن آشه راق بیت سیغدیریلگن. شونینگدیک،بو کتاب 170 دن آشیق حکایت همده کؤپلب قران آیتلری،حدیث،حکمت وباشقه لرنی اؤز إیچیگه آله دی.«مثنوی معنوی» اثری مولانا نینگ مرید وشاگردلریدن بؤلمیش تـــُرک حسام الدین چلبی نینگ الهام والتماسیگه کؤره یازیله دی. «منثوی»مولاناگه چیکسیز شهرت کیلتیردی.مولوی نینگ تصوفی،عرفانی،اخلاقی،اجتماعی وفلسفی قرشلری «مثنوی معنوی»ده چقور افاده سینی تاپگن. مولوی نینگ تورلی ادبی ژنرلرده یازیلگن شعرلری «بویوک دیوان» دن جای آلگندیر. تخمین، یوز مینگ بیتدن تشکیل تاپگن بو دیوان هم مولانا نینگ یوکسک بدیعی سویه ده یازیلگن اثری سنه له دی. جلاالدین محمّد بلخی نینگ عرفان و تصوف تفصیرو نقدیگه بغشلنگن«إیچینده گی إیچینده دیر»اثری هم چقور فلسفی روحده یازیلگندیر. جلال الدین محمّد بلخیدن تورکی تیلیده یازیلگن شعرلر هم اوچره یدی.«دیوان شمس»ده ملمع توریده یازیلگن بیت ومصرع و،حتا، غزل هم کؤزگه تشلنه دی.معلوم کی،مولوی خوارزمشاهلر وسلجوقیلر زمانیده یه شب اؤتگن. بو إیکّله محیط مولاناگه هم قرینداشلیک همده ادبی، مدنی ایمکداشلیک وظیفه سینی اؤته یدی .
«تورک جوشی کردم من نیم خام»؛
«نيمي زتركستان، نيــــــــــــمي ز فرغانه»
مصرعلریشوندن درک بیریب توریبدی.
مولوی 1240-إینچی أیلی قؤنیه شهریده «مولویه» نامی آستیده تصوفی طریقتگه اساس ساله دی . بو طریقتگه اوّل شهر اهالیسی، قؤیی،اؤرته قتلم کیینچه لیک خاص طبقه آدملر قؤشیلشه دی. بو صوفیلیک طرفدارلری جماعه بؤلیشیب،موسیقه تینگله شیب، کویله شیب، گیرائیله نیشیب ذکروسماع ،مجلسلری اؤتکزیشردی. «مولویه»طریقتیگه کؤره،مطلق روح- الله نینگ انسان قلبیده گی زرّه سی موسیقه تاثریده ذکرتوشیش پیتیده تینقله شیب، پاکله نه دی،یعنی،اؤز- اؤزیگه یقینله شه دی .الله گه اؤز محبتینی تؤله راق افاده لشگه افاده لشگه یاردم بیره دی. «اسلام انسکلوپیدیه سی» 145- بیت. مولویه طریقتی «گرد درویشلر»نامی بیلن هم مشهوردیر. بوصوفیلیک طریقطی نینگ رسمی پیری مولوی نینگ شاگردلریدن ،شیخ، حسامالدین چلبی حسابلنه دی. طریقت نینگ عملده گی تشکیلاتچیسی مولوی نینگ اؤغلی سلطان ولد حسابلنه دی.«مولویه» إیزداشلری بوگونگچه اؤزطریقتیگه صادق قالیب تورکیه وباشقه جایلرده ذکر وسماع مجلسلری اؤتکزیشه دیلر. بویوک مولانا 1273– أیلی قؤنیه ده 68 یاشیده عالمدن کؤز یومدی.احمد یشّوی کبی تورکی مشایخلرنینگ کامل پیرلریدن سنه له دی .