قؤزغالان رهبرلری و اونگه قتنشگن یوزلب عادی اهالی وکیللری سیبر(سایبریا) و امپریه(امپراتورلیک) نینگ باشقه تومنلریگه سورگون قیلینگنی خلق نینگ جبر کؤرگنلیگی همّه میزگه یخشی معلوم. بیرقسم ایشلرده او روسیه استیلاچی توزومیگه قرشی خلق حرکتی صفتیده بهالنگن، باشقه لریده- فنتیکلرنینگ (عکس حرکت)چیقیشی صفتیده تعریفلنگن. کیینگی إیللرده اؤتمیش منبعلری اساسیده آلیب باریلگن تدقیقاتلراساسیده بیر جهت انیقلندی: اؤز فعالیتی همده 1898- ینچی إیلی عملگه آشیریلگن قؤزغالانی بیلن" دوکچی ایشان ناایتنیک (اؤزبیکلریاکی قیرغیزلرنیکی ایمس!) مستقیل اسلام دولتی توزیشگه اورینگن ایکن. بوندن تشقری دوکچی ایشان توشونگن مستقللیک، طبعی کی، بو اتمه بوگونگی توشونیلیشیدن فرق قیله دی"*مذکور قؤزغالانگه انیق بها بیریشده او نینگ اؤشه زمان کیشیلری تامانیدن قنده ی قبول قیلینگنلیگینی کوزه تیش فایده دن خالی ایمس. مستملیکه حاکمیتی نینگ قؤزغالانگه بؤلگن مناسبتی بیزگه کؤپراق معلوم، بیراق، محللی اهالی مناسبتی حقیده کؤپ-ده،معلوماتلر بیله ویر میمیز. مثلن، اؤشه دور ادبیّاتی موادی- شعریتده گی عین بؤشلیقنی، معلوم درجه ده، تؤلدیریشگه خذمت قیلیش ممکن.* عین وقتده، تاکیدلش جایزکی، بدیعی ادبیّات نمونه لری اجتماعی فکرنی عکس ایتتیروچی وشکللرنتیروچی مهم منبع حسابلنه دی. شو مناسبت بیلن اندیجان قؤزغالانی واونینگ یؤلباشچیسیگه عاید شعرلر، ادبیّاتشناسلیکده قید ایتیلگنی دیک، معیین بی سلسله نی حاصل قیله دی.* مذکور سلسله ده گی شعرلرنی شرطلی روشده "دوکچی ایشان هجوی" دیب اتش ممکن. مقاله میزده انه شو شعرلرو اولرنی یره تگن شاعرلر قرشلرینی تورکستان اولکه سیده گی تاریخی ودینی شرایط و19- ینچی عصر آخری وأیگیرمه نچی عصر باشیده گی اؤرته آسیا ادبیّاتی خصوصیتلری متنیده آلیب تدقیق ایته میز.
بیزلر،کؤپینچه واقعه حادثه لرگه بها بیریشده اؤز دوریمیز اؤلچاولریدن کیلب چیقه میز. بو ایسه واقعیلیکنی بیر یاقلمه لیککه آلیب کیلیشی- اکسیومه(انکار قیلیب بؤلمس حقیقت). لیکین ، اؤشه دورده گی قرشلر، خصوصن، مستملیکه چیلرگه نسبتن، فکرلرنی اؤرگنیش مساله لری نینگ عینی منظره سینی حاصل قیلیشگه یاردم بیره دی. مثلن، الهیاتچی عالملیمیز عصر باشیده گی سیاسی شرایطده روسوملربیلن بیرگه یشش نینگ دینی جهتدن بهالب،منه شو وضعیتده،مسلمان اهلی (امه)اؤزی نینگ اسلامی خوصیتلرینی سقلب قاله آلدی دیب بیلگنلر.* شوندن کیلیب چیقسک،اؤشه دورده گی تاریخچیلرو کؤپگینه باشقه مولفلر دوکچی ایشان وانینگ فعالیتی تؤغریسیده تنقیدی فکرلرهم بیلدیرگنلر.مثلن،شاعر و تاریخچی تایب اؤزی نینگ "تحفه تایب" ناملی اثریده کیلتیرگن فارس وعرب تیللریده گی شعرلریده دوکچی ایشانگه نسبتن،اؤزی نینگ سلبی مناسبتینی حقارتلی سؤزلرده افاده لگن.* روسیه مستملیکه سیدن أیراقده ایجاد قیلگن مشهور تاریخچی عظیم الدین سامی(1836-1909) دوکچی ایشان و اونینگ قؤزغالانی حقیده تنقیدی فکر بیلدیرگن. بو قؤزغالان صاف دینی جهتدن هم تنقید ایتیلگن.*البتته ، اؤشه بیریلگن بهالر إیچیده جؤرنلری هم یؤق ایمس. دییلیک،قؤزی رحیم خواجه ایشان اؤزی نینگ-1902 أیلگی اندیجان زلزله سیگه بغیشله گن شعریده بیر ایشان(دوکچی ایشان نظرده توتیله یپتدی) اؤز خلقینی ملامتگه قؤیگنلیگینی و شو سییدن خدا اندیجاننی جزاله گنلینی تاکیدلیدی.* مولفلر إیچیده فرغانه لیک محمّد عزیزمرغیلانی"تاریخ عجزی" اثریده، نسبتن، باشقچه راق بها موجود. * اؤزبیک ادبیْاتشناسلیگیده ایشانگه قرشی سلسله شعرلر مساله سیگه بعضی تدقیقاتلرده تؤخته لینگن . خصوصن، ذوقی ومقیمی ایجادلریده گی بومساله موضوعگه علاقه دار اؤرینلرگه علیحده اهمیت بیریلگن.* مذکور تورکومگه اشتراک ایتگ نادم نمنگانی ،* راجی مرغینانی،*محمّد عمر امیدی- هوایی،*تاش خواجه اسیری،خواجه صابری وسلطان احمد* کبی شاعرلرنینگ عین مساله گه دایر قیدلری موجود. لیکین عین جریانده دوکچی ایشان بیلن باغلیق شعرلرعلیحده آلینگن بیرار شاعر ایجادی دایره سیده اؤرگنیلگن. عمومی منظره حاصل ایتیلمه گن. بوندن تشقری، مذکور تدقیقاتلرده اؤشه دور ساویتلر زمانیگه خاص سیاسی- مفکوره وی یانده شو کؤزگه یقال تشله نیب توره دی . مثلن، اؤزبیک شعریتی 1905و19170- إینچی أیللرده گی روس انقلابلری آهنگیده ساویت مفکوره سیگه خاص اثرلردن انقلابی روح إیزلش یؤلیده و،تورگن گپکی، مارکسیزیم- لینینیزیم تعلیماتیدن کیلیب چیقیب تحلیل ایتیلگن اورینلر موجود.* اؤزبیکستان نینگ حاضرگی مستقلیلک دوریده اوشنده ی قره شلرنینگ کمچیلیک و بیر یاقلمه ایکنلیگی یقال کؤزگه تشله نیب قالدی. منه شونده ی سیاسی یانده شولر عاقیبتیده شاعر اؤز دوریگه بها بیریشگه تیار ایمسدی،قبیلیده گی شورالر دوری علمیگه خاص و ماس خلاصه لرگه کیلگن ایدی. بو تیپ سیاسی بؤیاقلرگه بؤیشلر سیره سیگه دوکچی ایشان اینگلیس امپرالیزیم جاسوسی بؤلگن، ذوقی دوکچی ایشان حقیده گی شعریده روس و اؤزبیک خلق لری آره سیگه نفاق سالیش نیتیده گی غرب امپرالیزم هجو قیلگن*قبیلیده گی مفکوره وی تعریف و بها لرنی کیریتیش ممکن. اؤزبیکستانده تاریخنی اؤرگنیشده حقانیلیک بارگن سری کوچه یب بارماقده. جمله دن، دوکچی ایشان قوزغلانیگه هم مناسبت اؤزگره یپتدی وبونده قوزغلانی بیریلگن تورلی بها لر اساسی میزان قیلیب آلینه یپتدی. ب.باباجانوف نینگ"1898-ینچی أیلگی اندیجان قوزغالانی "درویشلر غزاواتی" یاکی مستقللیککه قرشی چیقیشمی؟" ناملی بحث اؤغاتوچی مقاله سی نینگ"اؤزبیکستان تاریخی" ژورنالیده اعلان ایتیلیشی هم اؤزبیکستانده تاریخی جریانلر حقانی بها بیریش ساویت زمانیده گی قاتیب قالگن قره شلردن ده دل قدم قؤییله یاتگنلیگینی اثباتلیدی. شو معناده اؤشه دورده گی ضیالی وشاعرلرنینگ قؤزاغلان تؤغریسیده گی هر قنده ی تورده گی فکری، بهالری بوگونگی تدقیقاتلر وخلاصه لریمیز اوچون مهم . شو معناده دوکچی ایشان قؤزغالانی اؤشه دور شاعرلری نیمه دیگنلرینی اؤرگنیش مهم اهمیت کسب ایته دی . " دوکچی ایشان هجوی" بیلن باغلیق اؤزبیک تیلیده 20 ته شعردن عبارت بؤلیب،اولر حجمی 2500 بیتدن آرتیقراق،* قؤییراقده بوشعرلرواولرنی یره تگن شاعرلرگه قیسقچه تؤخته لیب اؤته میز.
مقیمی (1850-1903) هجوی شاعر صغتیده خلقیمیز آره سیده مشهور. او 19 بیتدن عبارت" بچه غر" ردیفلی غزه ل یازگن.* اونده بیر ایشان نینگ فریبگرلیگی حقیده گپ کیته دی .* او-"به هجو خلیفه ی مینگ تیپه"* دیب ناملنگن بؤلیب،بیرینچی مراتبه نادم نمنگانی شعرلری مجموعه سیده کیلتیریلگن (بو شاعر حقیده قؤییراقده قره نگ). اؤزبیک ادبِباتشناسلیگیده بو غرل دوکچی ایشانگه* بغشلنگن بؤلیب،ایشان هجو ایتیلگن سلسله شعرلر انه شو جایدن باشلنگن، دیگن قره ش موجود. شونگه قره می،مقیمی نینگ بو شعری کیمگه بغشلنگنلنگلیگی مساله سی همان بحث بؤلیبکبلماقده. باشقه قره شگه کؤره، مقیمی تحصیل آلگن قؤقان مدرسه سی متوالی سی محمّد موسا بای تصویرلنگن.* اصلیده، بوغزه ل 1304/1887 –ینچی أیلده توزیلگن * بیاضده اوچره یدی ، یعنی کمیده ،اندیجان قؤزغالانیدن 11 أیل آلدین یره تیلگن. مقیمی قلمیگه منسوب دوکچی ایشان تنقید قیلینگن ینه بیر شعرهم موجود دیگن قره ش بار.
ذوقی (1844-1910) او نمنگان شهریده توغیلیب،شو یرده یشه گن.* فقط مقیمی ، ذوقی کبی قؤقان شاعرلری بیلن یقین علاقه ده بؤلگن. بعضی تدقیقاتلرده قید ایتیلیشیچه،مقیمی،ذوقی 1898- إینچی أبلی اندیجان واؤش سفریگه چیققن، همده قؤزغاللا و اونینگ علقبتلری بیلن باغلیق واقعه لرگه گواه بؤلیشگن. شوندن سؤنگ دوکچی ایشاندن ناراضی لیگینی افاده لشگن. ذوقی نینگ 40 مصرعدن عبارت غزلی منبعلرده«هجوی أیکچی ایشان» ذوقی نینگ ینه بیر یومرستیک شعری موجود بؤلیب، اونده دوکچی ایشان یشه یاتگن جایگه اشاره قیلینگن. نامی آستیده کیلتیریله دی.
نادم نمنگان (1844-1910) سلیمان خواجه ملقب به ایشان بابا اولوغ خواجه ایشان شیخ السلام نمنگان. اونینگ لیریک اونینگ میراثیده،بیر طرفدن اجتماعی، باشقه تاماندن،موضوعلری یتکچیلیک قیله دی . نادم نمنگانی بیزنی قیزیقتیرگن موضوعده عمومی حجمی 450 مصرعدن عبارت شعربار. شو حسابده گی "ایمسمو؟" ردیفلی 31 بیتلی(155)مصرع مخمسی حجمی اینگ کتته بؤلیب،نادم بیاضیگه کیریتیلگن.* مخمس روس تیلیگه هم ترجمه قیلینگن.* اونده دوکچی ایشان شخصیتی و حرکتلری قتتیق تنقید آستیگه آلینه دی .اونینگ إیککی غزلی 35 بیتدن عبارت بؤلیب،اونینگ ردیفی هم "ایمسمو؟" بؤلیب، عین بیاضده کیریتیلگن. * اونده هم مولف دوکچی ایشان حرکتلری وقؤزغالانینی تنقید آستیگه آله دی. مثلن:
أیکچی ایشان نادان، دجّال ملک توران،
عالمغه سالدی تؤفان بو داستان ایمسمو؟
آنی کثافتیدین، اول فتنه آفتیدین،
کؤپ ایل اسیرو زارو بی خانمان ایمسمو؟
مینگ تیپّه غارت اؤلدی،کؤپنی اؤیی بوزولدی،
اؤرنی موجوککه بؤلدی، ظلم عیان ایمسمو؟
بولردن تشقری نادم نینگ "خلیفه" ردیفلی أیککی شعری موجود بؤلیب،اولر باشقه بیر قؤلیازمه ده یانمه - یان بیریلگن. بولردن دستلبکیسی اون بیت بؤلیب،حاضرگچه نشر قیلینمه گن وعلمی تدقیقاتلر هم تیلگه آلینمه گن. بو شعریده مولف محمّد علی خلیفه نی(دوکچی ایشان) اسلامده گی تؤرت خلیفه دن بیریگه قیاسلب،او اؤزیگه ساخته آبرو آرتیریشگه حرکت قیلگن شخص دیگن خلاصه کیلدی.نادم نمنگانی دوکچی ایشانگه بغیشله گن ینه بیر عصر- 70 مصرعلی ینه بیر نسبت بیریله دی. بو شعرلرگه مولفی نا انیق شعر صفتیده قره له دی .
راجی مرغیلانی (1834-1918) خواجه جان قؤقان ادبی محیطیده گی مشهور شاعرلردن بؤلگن.1904- أیلگچه بو شهرنینگ قاضی سی بؤلیب ایشله گن. روس شرقشناسلری ،خصوصن، بارتولد بیلن (1836-1930)اوچره شگن. او دوکچی ایشان حقیده أیکیته شعر یازگن. بولر 76 بیتدن عبارت بؤلیب،بیر مثنوی 17 بیتلی "ایشان" ردیفلی غزلدیر. مذکور شعرلرده مرغیلانی باشقه شاعرلردن فرقلی طرزده اندیجان قؤزغالانی تصویرینی هم کیلتیره دی وقؤزغالانگه اؤز ادبی بهاسینی بیره دی.
امیدی- هوایی (1835-1906) محمّد عمر امیدی - هوایی قؤقان ادبی محیطیگه منسوب بؤلگن. او قؤقان خانلیگی تاریخیگه عاید بیرنیچه اثر بیتگن. بولرسیره سیگه "بدولتنامه"، "مکتوبچه ی خان"،"جنگنامه" کتابلرینی کیریتیش ممکن. امیدی "ایشان ردیفلی" أیککیته غزل یره تگن. شاعرنینگ 11 بیتدن عبارت دیستلبکی غزلی اندیجان قؤزغالانیدن آلدین یازیلگن. 8 بیتدن عبارت غزلی قؤزغالان باستیریلگندن کیین یره تیله دی . اونینگ اندیجان قؤزغالانیگه بغشلنگن تاریخی هم موجود دیگن فکر بار.
تاش خواجه اسیری(1864-1916) اصل خجندلی شاعر بؤلیب، کؤپراق تاجیک تیلیده شعرلر یازگن.قوقانده تحصیل آلیب و کیینچه لیک مقیمی، ذوقی و فرقتلر بیلن دوستلشگن.اولر بیر بیرلری بیلن شعری مکتوبلر یازیشیب،شعریت بابیده مسابقه لشگنلر.اسیری 20 مصرعدن عبارت«درمذمت ایشان دوکچی» ناملی غزل یازگن.
مولوی یؤلداش(1861-1922) مقیمی نینگ شاگردلری دن بؤلیب،قوقانده یشه گن.اوشه دور آبرولی دینی آدم لردن بؤلگن.
صدقی خنده لیقی(1884-1934)-20 عصر باشی مشهور اؤزبیک معرفت پروری. تورکستان مدنی محیط نی ینگیلشگه دایر بیر نیچه اثرلر یازگن.او«اکتساب» ناملی تجربه ده دینّی اؤزمنفعتیگه ایشلتگن ایشانلرنی تنقیدقیله دی. ایشانلر حیاتیدن تورلی مثالر کیلتیریب، دوکجی ایشان فعالیتینی فریبگرلیک صفتیده بها لیدی. 350 مصرع لی شعر یازه دی.صدقی شعری 1919 أیلده یعنی باشقه مفکوره وی و سیاسی شرایطده یره تیلگنلیکی نی حسابگه آلیش درکار. شونگه قره می، صدقی شعری ینگی فکتلربیلن اعتبارنی اؤزیگه جلب قیله دی.
خواجه صابری (19-20) اصل سمرقندلی بؤلیب،اونینگ بیوگرافیه سی حقیده معلوماتلر یؤق حسابی. او نادم نمنگانیگه یرگه شیب،دوکچی ایشان تؤغریسیده75 مصرعدن عبارت «ایمسمو»ردیفلی مخمس یازگن.منه اونینگ بیر بندی:
بیر کیچه قیلدی غوغا، مردمگه سالدی غوغا،
شیطان فریفته قیلدی ، اسرار بؤلدی افشا،
دیدی کیلینگ مریدلر،سؤز اؤلدورینگ نسارا،
آخر بو فکر ایله عالمغه بؤلدی رسوا،
شیطان سؤزی آلیبان سرسان بؤلگان ایمسمو.
سلطان احمد (19-20) چیمکینت ایشانلریدن، اوحقده انیق معلوماتلریؤق حسابی. اونینگ 66 شعری اؤزبیکچه ده«اوشبو زمانده گی عامی ایشانلر خصوصیده بیر شاعرنینگ یازگن شعری»نامی آستیده اعلان قیلینگن. بو شعر مقیمیگه ایرگه شیب یازیلگن خلق جوابی صفایده بهالنگن.
انانیم(مولفی ناانیق) شعرلر: مولفی نا معلوم شعرلرتؤرته بؤلیب،اولر(1838-1917) «تورکستان ولایتی نینگ گزیتی»نینگ آرشیفیده سقله نه دی . بولر«نظم واقعه ی دوکچی ایشان» دیب اتلوچی 30 مصرعلی غزل. بو شعراوسلوب جهتیدن تاش خواجه اسیرس شعریگه اؤخشب کیته دی. 2 مثنوی(82 مصرع)،90 مصرعلی 3 غزلده جمله دن، ایشان ضیالیلرنی اویتگه قؤیگنی تاکیدلنه دی :
اول ایشان شوملیغی بو اندیجان اهلینی خجل ایلب،
عجایب شرمسار ایتدی قاضی یو دامله لرنی.
36 مصرعلی غزلده ایشان قیسی تصوّفی سلوککه تیگیشلی اایکنلیگنینی هیچ کیم انگلب یتمه دی، دییله دی:
هیچ کیم بیلمس ایکن قیسی سولوکده ایکنین،
شوملیغیدن بی جنازه کیتدی بیش قومی بیلن.
مولفی نا معلوم بؤلگن سؤنگی اوچ شعربیر خیل یازوده بیر وقتده یازیلگن. اولردن کیین بؤلسه ، بیز تاکید لگن نادم نمنگانیگه نسبت بیریلگن مثنوی هم کیلتیریله دی . شاعر صدقی اؤز شعریده دوکچی ایشان اویشتیرگن باشقه بیر حیله –تدبیر حقیده فکر یوریته دی . اونگه کؤره ایشان مریدلریگه دایمی آلیب کیلینوچی ساوغه توریگه قرب هر خیل لقبلر بیریب چیققن ایکن.مثلن، مریدلریدن بیری آت صوفی،باشقه لری تویه صوفی ، گوروچ صوفی وشو کبی اسملر بیلن اتلگن. بو لقبلر ایشانگه کیلتیریلگن نذرنامیدن کیلیب چیقردی. ایشان آلدیگه کیلگن کیشی نیمه آلیب کیگن بؤلسه،شو نرسه گه ماس لقبگه ایگه بؤلگن مرید اونی إیچکریگه کوزه تیب کیراردی. قؤی کیلتیرگن مهمان بیلن قؤی صوفی نامینی آلگن صوفی کیراردی. بو مریدلرنی کؤرگن ایشان هلی آلیب کیلگن قؤینی کؤمی توریب،مهمانگه اونینگ قؤی آلیب کیلگنینی ایتردی. آدملر کؤزیگه بو اولیالیک،کرامت کؤرینردی:
بیر کیشی بیر نیمرسه کیلتیرسه،
قؤی یاآت انگله ای دانا!
شرکت اهلین بیری بؤلیب ظاهر،
قؤیغه قؤی آتغه آت ایدی همپا.
باشلب ایشان قاشیغه کیلتیرغاچ،
یوز سوراردی ایشان بابا قؤلیغه.
دیر:دیرایدی«قؤی کیلتیردینگیزمو قؤزیم؟»
بس کرامات ایتر ایدی آندا.
أیغلب آیتوردی«آری ای تقصیر!»،
ایله غی سیز مینی حقیمغه دعا.
مینی قاشیمده دور حرام طمع،
ایلدین امید، اؤلیمه خام طمع.
کتته حجمده گی تدقیقی مقاله قیسقرتیریلیب باسیلدی.