ذ. ایشانچ
انتالوژی
(۱۳)
ینه سای بیتگی سلسله سیدن
ایرق بیتیگی
"ایرق بیتیگی" نینگ یره تیلیشی (۸)-إینچی عصرنینگ سؤنگگی
(۹)-إینچی عصرنینگ باشلریگه تؤغری کیله دی .
ایرق- قدیمگی تورکی تیلده بشارت قیلیش،تاپیش،ایتیب بیریش
معنالرینی انگلته دی.
بیتیک - یازوّ، کتاب دیمکدیر. ایرق بیتیگی توشونچه سی آلدیندن
قدیمگی تورکی تیلده ایتیب بیریش،بشارت قیلیش حقیده گی کتاب،
فالنامه کبی معناالرنی بیلدیره دی.
محمود کاشغری نینگ "دیوان الغات الترک" اثریده: قه م ایرقله دی
(بیریکمه سی)- قام-شمان بشارت قیلدی شکلیده کیلگندیر
(عبدالرشید عبدالرحمان )."ایرق بیتیگی"اتمه شناسلیده"تعبیرنامه"-
دیب یوریتیله دی. نامیدن معلوم بؤلگنیدیک، بشارت گویلر آسمان
جسملری آرقه لی کیشیلرنینگ تقدیرینی ایتیب بیرگنلر. بونرسه بوتون
جهان خلقلری عنعنه سیده هم کؤپ اوچره یدی.تورکی خلقلرادبیّاتیده
ایرق بیتیگی نینگ إیککی نمونه سی بیزگچه یتیب کیلگندیر:
اورخون- ینه سای ومانوی یازوّیگیده گی ایرق بیتیکلریدن عبارت.
۱. اورخون-ینه سای یازوّیده گی ایرق بیتیگی
بویازوّ تاشگه ایمس،بلکی،قاغذده یازیلگن بیتیگدیر.اثرقؤلیازمه سی
۱۹- ینچی عصر ده شرقی تورکستان نینگ دون خوان دیگن جایدن
تاپیگگن. "تعبیرنامه" قؤلیازمه سینی بیرینچی بؤلیب،تورکیشناس
عالملردن تومس ومَل افلر اؤقیگنلر."ایرق بیتیگی" (۹)-ینچی میلادی
عصرده مانی جماعه سی ده گی ایسیق سَنگون، إیتیچوق نماملی
إیککی باله گه بغشلنگندیر.
ایرق بیتیگیده،اساساً،توش کؤریش واونینگ تعبیری بیان ایتیله دی.
بوندن تشقری اوشبو بیتیگده تورکی خلقلرنینگ عرف-عادتی،اخلاقی
تورموش طرزی، اؤی- اندیشه لری هم اؤز افاده سینی تاگندیر.
"ایرق بیتیگی" ۶۵ ته مستقل شعردن تشکیل تاپگن بؤلیب،مضمون
جهتیدن کیشی لیک جمعیتی ایزگولیک،یامانلیک کبی مناسبتلرنی
توشونیب ایتیشلریگه قره تیلگندیر.اثر،یالغیزگینه،توش تعبیری بؤلمی
بلکی،اوبیربدیعی اثرهمدیر.توش کؤریش اؤزماهیتیگه کؤره
دینی- فلسفی مساله دیر،اوحقده فکرلش،سؤزیوریتیش کؤپ جهتی بیلن
مهمدیر.ائنیقسه،اونی بدیعی عکس ایتتیریش بیتیگ نینگ قیمتینی
ینه- ده آشره دی."ایرق بیتیگیدن" پرچه لر:
توشلر:
کتته اوی یاندی،
اونینگ توبیگچه هیچ نرسه قالمه دی،
دیوارلریگچه قوله دی .
یاکی:
بای کیشی نینگ قؤیلری هورکیب کیتیبدی،
اولر بؤریگه دوچ کیلیبدی،
بؤری نینگ سوتی بیلن آغیزله نیبدی.
(یاکی بؤری نینگ آغزی کسلله نیبدی،-یعنی آغریبدی)
قؤیلر سلامت وتوگَل قالیبدی،دییشدی،
بیلیب قؤیینگ: بو- یخشی.
یاکی،
اَیق بیلن تؤنغیز
داوان اوستیده تؤقنه شیبدی.
ایق نینگ قارنی یاریلیبدی.
تؤنغیزنینگ آغزی(تیشی) سینیبدی.
بیلیب قؤینگ - بویامان.
"ایرق بیتیگی"ده ته لی واقعه لر رمزلر آرقه لی بیریله دی.
۲. مانوی یازویده گی ایرق بیتیگی
اوشبو بیتیگ هم قاغذده یازیلگن بؤلیب، توش تعبیرینی بیان قیلیشگه
بغشلنه دی.ایلک قاغذده یازیگن دیب سنه لگن بوبیتیک ۱۳ ته حادثه
وبویوم نینگ تعبیرینی عکس ایتتیریلگن. پروفیسور نسیم خان رحمان
نینگ تاکید قیلیشیچه اثر إیککی خیل مضمونگه ایگه:
الف) انسان فعالیتی وروحی حالتیگه علاقه دار تعبیر. بو گروهگه :
اوچره شماق،جنگ قیلماق، کمه یماق،یوز آغریماق،سیوینماق،
قرشی کیلماق،حضور- حلاوت تاپماق،باله تربیه لماق. کبی توش
تعبیرینی إیچیگه آله دی.مانوی یازویده گی"ایرق بیتیگی"نی ایلک بار
نسیم خان رحمان حاضرگی اؤزبیک تیلیگه اؤگیرگن واثرحقیده مفصّل
معلومات بیرگن.
"تعبیرنامه"ده گی توشلردن بیری:
اگر تاغ دیگن توش کؤرسه تعبیری شونده ی بؤلور:
تاغلیق یردن تاغ یوکسه لر، باتیق پیدا بؤلور،
توراق اوستیده توراق پیدا بؤلور.
بیر تیپه لیک اؤرته گه چیقر،
تیرمَشماق ایسته گن ، تؤغریدیر.
آشماق ایسته گن یوکسکدیر.
تینگ - توشینگ آره سیده سره سی بؤله سن.
غاوغادن، شاوقیندن اوزاق تور.
اخماق(احمق) کیمسه لرگه،جنجلگه(جنجال) یقینلشمه،
خسته لیک دردیدن خلاص بؤله سن.
مال- ملکینگ کؤپه یدی.
سینگه قرشی کیمسه لر،
قوم اوستیده قویی تارتیب،
ایشی بییتمه گن کیشی کبی بؤلور.
یرو کؤکه سیوینچینگنی ساچ،
کؤپ خیرلی ایش قیل،
ینه حضور- حلاوتگه ایریشه سن.
حرمتلی ویبلاگ خوان دوستلر!
منه اؤزبیک ادبیِاتی نینگ ایلک سرچشمه لر بؤلمیش ،قاغذده یازیلگن بیتکلرحقیده هم
تصّورگه ایگه بؤلدینگیز.تخمین،(۱۲۰۰) أیل آلدین، قدیمگی تورکی تیلده یره تیلگن بدیعی
اثریعنی "ایرق بیتیک"لری، شبهه سیزاؤزبیک خلقی نینگ فخرو افتخار سنه له دی.
خصمگه معلوم بؤلسینکی، اؤزبیک خلقی کیچگینه یردن کؤکریب چیققن قؤزی قارین ایمس.
اونینگ أیلدیزلر، تاریخی بیر نیچه مینگ أیلیلکلرقعریدن سؤ ایچه دی .