ذ.ایشانچ
انتالوژی
(۲)
اورخون و اینه سای بیتیکلری
اورخون-اینه سای بیتیکلری قدیمگی تورکی یازمه بدیعی ادبیّات نینگ اینگ گؤزه ل نمونه
لرینی اؤزیده جمعله گنی اوچون هم نهایتده قیمتلیدیر. بیتیکلراورخون واینه سای دریالری
حوزه لریدن تاپیلگنی اوچون شونده ی دیب اتلگندیر. اوشبو بیتیکلر(5-8) میلادی
عصرلرده قبر تاشلری،تیمیر،یاغاچ وحیوان تیریلریده بیتیب قالدیریلگن. اوشبو بیتیکلرنینگ
قاغذده یازیلگن ،حاضرچه یگانه نسخه سی هم موجود بؤلیب،«ایرق» یاکی«تعبیرنامه»
،- دیب اتله دی. مضمون تاماندن بیتیکلراسلامگچه حکمرانیلیک قیلگن تورکی خاقانلر،
شهزاده لر،ایلبیگیلرشرفیگه اته ب یازیلگن آلقیش ومقتاو(مدحیه)،قیغوروش(مرثیه) لرنی
اؤز ایچیگه آله دی.بو تورکوم بیتیلرنینگ ایریملری اؤرته آسیا، قفقاز،سیبریا،شرقی
تورکستان، والگا بؤیی همده اورپا ییرلریدن تاپیلگنیگه قره می، اولر«اورخون- اینه سای»
نامی بیلن یوریتیله دی.یادگارلیکلر جوده اوزاق تاریخگه ایگه دیر. پروفیسورعبدالرشید
عبدالرحماناف نینگ تدقیقاتلریده کؤرسه تیلگنیدیک،(1970)- ینچی ییلی قازاغستان نینگ
ایسکی باشکینتی بؤلمیش آلماتا دن (50) کیلومتر نرراقدن تاپیلگن، بیر تاش بیتیگی نینگ
تاریخی(یاشی) بوندن(2500) ییل آلدین یازیلگنی عالملرتامانیدن اثباتلنگن. بیتیک تشقی
تاماندن قددیگی جرمن«گات» الفباسیگه اؤخشه گنی اوچون اونی رونیک(یشیرین) یازوّدیب
هم نامله گنلر.رونیک یازوّنی ایلک بار دنمارک لیک اتاقلی تورکیشناس عالم تومسن (1893)
اؤقیشگه موفّق بؤلدی.اوندن سؤنگ روس وجهان تورکیشناسلری اورخون واینه سای
یازوّینی کینگ اؤرگنیشگه کیریشدیلرو بیتیکلر بؤییچه ایککیته اطلس هم یره تیلدی .رونیک
بیتیک نینگ «کولتیگین» قسمی آلمان تیلیگه ترجمه قیلیگندیر .
اورخون وینه سای بیتیکلری(38) حرف(بیلگی)دن عبارت بؤلیب، اؤز وقتیده اؤنگدن چپگه
قر ه ب یازیلگن . بیتیک تورکی متنلرنی یازیش اوچون مکمّل وانچه قولی حسابلنگن .
اؤزبیک علملریدن علی بیک رستم اف،غنی عبدالرحمان اف،نسیم رحمان اف و
عزیز قیوم افلر بویؤنه لیش بؤییچه، تدقیقات ایشلری آلیب باردیلر. شوندن سؤنگ
بیتیکلرنینگ حاضرگی اؤزبیک تیلیگه اؤگیریلگن ورینتی هم دنیا یوزینی کؤردی .
اورخون و ینه سای بیتیکلری نامنی آلگن اوشبو یازمه یادگارلیکلر،حجماً، جوده کتته
دیر. بیتیکلر بیرنیچه جلدلیک کتابنی ایسله ته دی . اورخون واینه سای تورکوم بیتیکلرینی
تورکیشناس عالملر بیرنیچه خصوصیتلریگه قره ب ایککی اساسی گروهگه بؤلیب
اؤرگنگنلر:
اورخون بیتیگی موغولستان نینگ کوما-سَیدم وادیسیده گی دریانینگ نامی بیلن باغلیق.
اونگه : تؤن یوقوق،کولتیگین،بیلگا خاقان، اونگون و مایونچوربیتیکلری کیره دی .
اینه سای بیتیکلری اینه سای بیتیکلری،روسیه نینگ توه وخاکاس مختار جمهوریتلریده گی
دریاسی بؤییدن تاپیلگندیر. بو بیتیلر: ییلتیمیش بیلگا خاقانبیتیکلری،بیرگه بیتیگی،چَکؤل
بیتیگی،اؤزنچنه یه قیشلاغیدن تاپیلگن بیتیک،اچورقیشلاغیده گی بیتیک،آلتین کؤلده گی
بیرینچی بیتیک،آلتین کؤلده گی ایککینچی بیتیک واوبَیت بتیکلریدن عبارتدیر.بیتیکلر،
تورکی ادبیّات نینگ شکللنیشگه کتته حصه قؤشگنلیگی بیلن ینه ده اهمیت کسب ایته دی .
تورکی یازمه تاریخی- بدیعی ادبِبّات نینگ اولکن منبعسی بؤلگنی اوچون،یوقاریده آتلری
تیلگه آلینگن بیتیکلرنینگ هربیریگه گه علیحده تؤخته لیب اؤتماقچیمیز.شو نینگ
اوچون،اورخون-اینه سای بیتیکلرینی بیرنیچه مقاله گه بؤلیب، سیز عزیزلرگه تقدیم قیلیگه
حرکت قیله میز. موضوعگه عاید منبع وادبیّاتلرمقاله نینگ سؤنگیده کؤسه تسله دی .