|
تیل و ادبیّات
|
||
|
علمی،ادبی،تیلشناسلیک،حکایه،قصّه،درامه،رمان |
- سیمان (آدمسیمان، قوشسیمان، آی سیمان).
- بی (بیغم، بیوفا، بی آته).
- به (به دولت، به فرصت، به مَیل خاطر، بتمام).
- با (باشهامت، با فراست، باعقل).
- سیر (سیر حاصل، سیر غیرت، سیر گپ).
- ای/ وی (تاریخی، زمانوی، سیاسی).
- نا (ناکس، نادان، نامرد، نامعلوم).
- دان (بیلیمدان).
- بی (بیکار، بی عار، بی غبار).
- پرور (وطنپرور، اېلپرور، ملتپرور).
- مند (کسلمند، دردمند، ارجمند).
- گی/کی/قی (یازگی، قیشگی، کوزگی، ایچکی، تشقی).
- لیک (کۉرپهلیک، قیشلیک، سوتلیک).
- ده گی/ده گ/ (یېردهگی، قیشدهگی، تامدهگی).
- اکی (قلبکی، یوزهکی، زؤره کی، آغزهکی).
فعلدن صفت یساوچی قوشیمچهلر:
- یک/ وک/اک/ وق/ یق(چیریک، اوزیک، توزیک، کۉریک، سوروک، بۉلک، یوموق، قویوق، اوزوق، آچیق، یاپیق).
- قاق/غاق (اوروشقاق، قوروشقاق، اویغاق).
- اق(پارلاق، قالاق).
- غین/غون/قون/گون(قیرغین، آزغین، ساتقین، سۉلغین، یولغون، تورغون، توزگون، سورگون).
- مه (یازمه، کۉچمه، یایمه، تورمه).
- کین/قین(اېکین، ساچین، تۉکین، کېسکین، تۉسقین).
- قیر/قور/غیر/غور/کیر/کیر(تاپقیر، آلغیر، تلغیر، سېزگیر، اورگیر، کېسکیر، اۉتکیر، اوچقور، بۉلمه غور).
- یق(ایرتیق، بوزیق، قیزیق).
- پاق/چک(تیریشقاق، یاپیشقاق، قوریشقاق).
- اغان(بیله غان، قاپهغان، اورهغان).
- مان (بیلرمان، اۉلرمان).
قوییدهگی صفتلر تقلید سۉزلردن یسهلگن.
- اق (پیریلداق، شلپیلداق).
- اک (یوگوردهک).
- لمه (گومبیرلمه).
اۉزبېک تیلیده صفتلر سینتکتیک(سۉزلرنی سۉزگه قۉشیش) اصولی بیلن هم یسهلهدی. قوییدهگی سۉزلر انهشو اصول بیلن یهسلگن قۉشمه و جفت صفتلر دیر. مثلن:
- بادام قباق.
- قوی کؤزی.
- ساووق قان.
- عالی جناب.
- اېرکسیور.
- اله چیپار.
- اق- قاره.
- خاتین باز.
- اچیق- چوچیک (جفت سۉزلر)
صفت هم آت سېنگری(- لر) قۉشیمچهسینی آلیب، کۉپلیک آتی یسهیدی.
صفتلرنینگ معناسیگه کۉره تورلری
معناسیگه کۉره صفتلر اصلی و نسبی صفتلرگه بۉلینهدی:
اصلی صفتلر
اصلی صفتلر نرسهنینگ اصلی و دایمی بېلگیسینی بیلدیرهدی. یا که سنب کۉرسهتیلگن بېلگیلرنینگ افادهلاوچی صفتلر اصلی صفتلر دېب اتهلهدی. اولر تیلده توگــَل حالده هم ، یسمه حالده هم موجود بۉلهدی. مثلن، قیزیل، یشیل، دۉمهلاق، آق، قاره، اوزون، قیسقه، یوپقه و باشقهلر. اصلی صفتلر بېلگینی درجهلب کۉرستهآلهدی. چرایلی- چریلیراق، جوده چرایلی، اېنگ گۉزهل.
نسبی صفتلر
نرسه- حادثهنینگ بېلگیسینی باشقه بیر نرسه- حادثه گه نسبتن، بېریب افادهلَیدېگن صفتلرگه ایتیلهدی (ت. ت آیظ.ل). یا که بېلگینی نرسهنینگ باشقه بیر نرسه گه، اۉرین، جایگه، مناسبتیگه کۉره، انگلتهدېگن صفتلرگه نسبی صفت دېیلهدی.
اصلی صفتلر فقطگینه یسمه بۉلهدی. آت اۉزهگیگه منه بو صفت یساوچی قۉشیمچهلر قۉشیلیب، قوییدهگی معنالرنی افاده قیلهدی:
· - ی، وی قۉشیمچه لری بیلن بیرار نرسه گه مناسبت بیلدیریلهدی. مثلن: سیاسی مساله، دیواری جریده، عایلهوی ایشلر.
· - گی،- کی قۉشیمچهسی وقتگه نسبتن آلینگن بېلگینی بیلدیرهدی: کوزگی ییغیم- تېریم، سیرتقی بۉلیم، کېچکی اۉقیش.
· لیک قۉشیمچهسی اۉرینگه منسوبلیک یا که بیرار نرسه گه مۉلجلنگنلیکنی بیلدیرهدی: شهرلیک ییگیت، کۉرپچهلیک چیت، اوروغلیک بوغدای.
· - دی،- دېک،- سیمان قۉشیمچهسی بیرار نرسه گه اۉخششلیکنی بیلدیرهدی: قیلیچدېک بورون، یایدېک قاشلر، گلدهی قیز، آی سیمان بلداقلر.
سان سۉز تورکومی
نرسهنینگ مقداری، سناغی وترتیبینی بیلدیروچی مستقل سۉز تورکومیگه سان دېیلهدی. سانلر نېچه؟، نېچهته؟ قنچه؟، نېچنچی؟، قنچه و قیسی؟ کبی سۉراغلردن بیریگه جواب بۉلهدی. مثلن: بېشته قلم، یوز بها، اوچینچی صنف، آلتینچی قهوَت کبیلر. سانلر آتگه باغلهنیب کېلگنده اونینگ مقدارینی، باشقه حالتده تۉرت، ایکّی و سکّیز کبی موهوم توشونچه لرنی افاده لهیدی. سان باشقه سۉز تورکوملریدن یسهلمهیدی. بیراق، سانلر اېگهلیک، شخص- سان و کېلیشیک قۉشیمچهلرینی آلیب کېلهآلهدی. مثلن، بیرینگ ایکّی بۉلمهدی(اېگهلیک)، بیری، ایکّیسی،بیرلری(شخص- سان)، بیرینینگ، تؤرته، اوچگه و آلتیته دن کبی.
سانلر اۉزینینگ بیر قطار خصوصیتی بیلن باشقه سۉز تورکوملریدن فرقلهنیب تورهدی:
1. سانلرگه خاص خصوصیتلر :
- حرفلر(بیتّه، یېتیته، اوچته) بیلن یازیلهدی؛
- عرب رقملری بیلن(8.21.2010)افاده لنهدی؛
بیتلهدی. بیلن (III. XI. VII. IV. IX. CD- و روم رقملری(
2. سانلر باشقه سۉز تورکومیدن یسهلمهیدی،
3. سانلر حساب سۉزلری بیلن بیرگه قۉللنهدی: بیر دانه تخم، اوچ کیلو گوشت، بیر تُن بوغدای، آلتی متر ارقان، بیر باتمان ماموق(پخته) کبیلر.
4. بیر سانی کۉپ معنالی بۉلیب قوییدهگی معنالرده قۉللـهنیلهدی:
- سناق، ترتیبنی بیلدیرهدی: بیر، بیرینچی، بیتّه کبی؛
- گماننی بیلدیرهدی: بیر کونی، بیر آدم، بیر کیشی کبی؛
- گمان آلماشی بۉلیب کېلهدی: بیراو(باله سی)؛
- ایرو باغلاوچیسی بۉلیب کېلهدی: بیر کولهدی، بیر ییغلهیدی؛
- معنانی کوچهیتیرهدی: بیر سَیرهدی که، حیران قالهسیز؛
- نا انیقلیکنی بیلدیرهدی(بیر قوش اوچدی)؛
- بیر خیلیکنی (بَری بیر)؛
- کوچهیتیریش(خرسندلیکدن بیر کولیب قویدی)؛
- مۉلجلنگنلیکنی(شوسایه ده بیر دم آلسم)؛
- نوبتمه- نوبتلیکنی(بیر تۉختب، بیر چاپدی) بیلدیرهدی؛
- حرمتنی(اۉزلریدن سۉرهسک، جناب عالیلری)بیلدیرهدی.
سانلر تورلی سۉز تورکوملری بیلن قۉللنهدیٍ
سانلر آت بیلن(بېش باله)، فعل بیلن(بېش آتر)، روش بیلن(تۉرتهلب)، آلماش بیلن (بیر مېن)کبیلر.
سانلر هم صفت کبی آتلشهدی(بیرنیکی مینگّه، مینگنیکی عالمگه). شونینگدېک، سانلر گپده کېسیم وظیفهسیده هم کېلهدی (ایشلر- بېش(همّه سی زؤر).
اۉرته عصرلرده سانلردن تشقری علیحده اولچاو بیرلیگی هم بۉلگن، سالیشتیریش اوچون اولرنی هم کېلتیریب اۉتسک فایدهدن خالی بۉلمس. اوشبو اۉلچاو بیرلیگینی ظهیرالدین محمّد بابر قوییدهگی بیتلرده جوده گوزهل افادهلهگن:
تــۉرت مینگـدور قدم بیله بیرمیـل،
بیر کـروه دیر انی هــند الی بیـل.
دېدیــــلر بیر یریم قـری بیر قـدم،
هر قری بیل که، بار دیر آلتی توتم.
هر توتم تورت ایلیک، ینـه بیر ایلیک،
آلتی جو عرضی بۉلدی بیل بو بیلیک.
«بابرنامه»- 423- بیت. 1960 ،تاشکینت.
سانلرنینگ توزیلیشیگه کۉره تورلری
1. توب(سادّه)سانلر
قۉشیمچهسیز سانلرگه توب سان دېیلهدی. صفر، بیر، ایکی. تۉققیزگهچه بۉلگن سانلرنی توب سان دېب اتهیمیز.
2 . یسمه سانلر
بو سانلر ایکّی ساننینگ قۉشیلیشدن حاصل بۉلهدی. مثلن: اون ایکّی، ییگیرمهبېش، تۉقسانتوققیز و باشقهلر.
3. جفت سانلر
ایکّیته بیرخیل یا که هرخیل ساننینگ کېتمه- کېت کېلیشیدن توزیلهدی. مثلن: بیر- ایکّی، تۉرت- بېش، اوچته- اوچته.
بابرنینگ« بابرنامه»سیده قوییدهگی تاریخی شخصلرگه یوباریلگن بیرخطده، جفت سانلر اۉرته عصرلرده هم قۉلهنیلگنینی کۉره میز:
شیـخ و ملا شهاب و خـوانـــد امیــر،
کېلینگ اوچ-اوچ، ایکّی-ایکّی، بیر- بیر.
بابرنامه (448- بیت).
4.مرکّب سان
کۉپهیتمه سان و قۉشیلمه سانگه خاص باغلهنیشلی سانلردن توزیلهدی: بېش یوز تۉرت، بیر یوز اۉن آلتی مینگ، بیش مینگِ تۉرت یوز اۉتتیز اوچ کبیلر.
سانلرنینگ معنا تورلریگه کۉره توزیلیشی
معنا توریگه کۉره سانلر دستلب ایکّیگه بۉلینهدی: 1. سناقسان.2. ترتیبسان.
سناق سانلر اۉز نوبتیده قوییدهگی تورلرگه بۉلینهدی:
• سه ناق سان
سناق سانلر نرسهنینگ سناغی و مقدارینی بیلدیرهدېگن سانلرگه ایتیلهدی. بیر، ایکّی، اوچ، تۉرت، آلتی، تۉققیز و اۉن کبیلر.
• ترتیب سان
نرسهلرنینگ ترتیبینی بیلدیرهدېگن سانلرگه ایتیلهدی: مثلن، بیرینچی، اوچینچی، تۉرتینچی، بېشینچی، آلتینچی.
ترتیب سانلرنینگ بوتوری کۉپ هم اونیملی اېمس.
نرسهلرنینگ جایلهشیش اۉرنی سناق جهتیدن گلمه- گلیگینی(نوبتمه - نوبت)، سناقدهگی اۉرنینی، ترتیبینی افادهلهیدی. اۉزبېک تیلیده ترتیب سانلرنینگ«لنچی»،«لمچی»قۉشیمچهلری بیلن هم افادهلنهیاتگن تورلری موجود: بیرلمچی، ایکّینچی و باشقهلر.
سناق سانلر اۉز نوبتیده قوییدهگی تورلرگه بۉلینهدی:
• مقدار سانلر
نرسه، واقعه-حادثهلرنینگ عمومی مقدارینی بیلدیرهدی: بیر، ایکّی، اوچ، تۉرت، بیش، اۉن تۉرت و باشقهلر.
• دانه سان
نرسهنینگ مقدارینی دانهلب کۉرسهتوچی مقدار سانلرگه ایتیلهدی. اولر مقدار سانلرگه«ته» قۉشیمچهسینی قۉشیش آرقهلی حاصل قیلینهدی. مثلن: اوچته، یوزته، بېشته، اۉنته و باشقهلر.
• چمه سان
چمهسان دېب مقداری انیق بۉلمهگن سانلرگه ایتیلهدی. بو سانلر، لرچه،-لب،- تهچه،- تهلب قۉشیمچهسی یاردمیده یسهلهدی. مینگلرچه، بېشتهلب، بیرتهلب، ییگیرمهتهچه.
• تقسیم سان
نرسهنینگ تقسیملهنیش مقدارینی بیلدیرهدی. اولر(- ته،-دن) قۉشیمچهلرینی آلیش آرقهلی یسهلهدی. مثلن:25 نی بېشگه بولسک بېشتهدن یېتهدی .
• جمعلاوچی سان .
نرسهنی ییغیب، تۉپلب کۉرستهدېگن سانلرگه جمعلاوچی سانلر دېیلهدی. بو تور سانلر ایکّیدن سکّیزگچه بۉلگن سانلرنینگ آخری گه«-او»،«-تهلاو»،«-اله»،-«اولان»،«لرچه» قۉشیمچهلری قۉشیلهدی. مثلن: تورتاولان، آلتاو، ایکّله، بېشاَولان، مینگلرچه.
• کسر سان
نرسهنینگ قسمینی بیلدیروچی یا که بوتوننینگ بۉلهگینی کۉرسهتوچی سانلرگه ایتیلهدی. بو سانلر چیقیش کېلیشیگی یاردمیده بیریکهدی. مثلن: تۉرتدن بیر، سکّیزدن بیر، اوچدن ایکّی، بیشدن اوچ یوزدن ییگیرمه کبی.
• ارهلش سان
بوتون و کسر ساننینگ قۉشیلیشیدن حا صل بۉلهدی. مثلن: یېتی یریم(7.5)، اوچ بوتون اوندن بیر(3.1)، اون بېش بوتون یوزدن ییگیرمه بېش(15.25)کبیلر.
سانلرنینگ گپدهگی وظیفهسی
سانلر خودّی صفتگه اۉخشب، آتگه باغلهنیب، اونی انیقلب کېلهدی. اۉنته دفتر، بېشته کتاب، اوچینچی صنف کبی. سانلر آتگه باغلهنیب کېلسه، کېسیم وظیفهسینی بجرهدی: مثلن، بیز بیرینچی، دفترلر سکّیزته کبی.
سانلرهم آتلهشیشی ممکن، گپده آت بجرگن وظیفهنی بجریب، تۉلدیروچی بۉلیب کېلهدی. مثلن، بیرنیکی مینگه، مینگنیکی عالمگه. تۉرتاویمیز بیرگه یۉلگه چیقّندېک.
سانلرنینگ گپ بۉلَکلری بۉییچه کېلیشی:
الف) اېگه : بیری- اۉقیتوچی، بیری- شاعر.
ب) تۉلدیروچی: بېشنی بېشگه قۉشسنگ اۉن بۉلهدی.
د) حال: مېن سیزنی بیرینچی کۉردیم.
ج) کېسیم : ایکّی اۉن بېش بیر اۉتّیز.
آلماش سۉز تورکومی
ات، صفت و سان اۉرنیده قۉللـهنوچی سۉزلرگه آلماش دېیلهدی. آلماشلر مستقل معنالی سۉزلر کبی، نرسه، بېلگی یا که مقدارنی بیلدیرمَی، اولر اۉرنیده المهشیب قۉلنهدی. علیحده آلینگنده آلماشلر نه بیرار نرسه-حادثه، بویومنی نه-ده، اولرنینگ بېلگیسینی، نه مقدارینی بیلدیرهدی. آلماشلر آت بجره یاتگن وظیفه بجره دی.یعنی شو سۉزلرنینگ بېلگی یا که مقدارینی اېمس، اولرنی کۉرسهتیش اوچونگینه خدمت قیلهدی. مثلن:
1. اۉکتم یخشی فضیلتلرگه آراسته؛ اۉقیمیشلی ییگیت. 2. او کتاب اۉقیشنی سېوهدی.3 .کۉپلر شوندهی بۉلیشنی هوس قیلهدی.
اوشبو گپلرده«او»، «شوندهی»، «برچه»، «اۉزی»، «کۉپلر»کبی سۉزلر- او(آت) شوندهی(صفت)، کۉپلر(سان) اۉرنیده ایشلهتیلهیپتی. اولرگپده آت وظیفهسینی بجریب کېلماقده. بیراق، بو سۉزلرنی متندن چیقریب آلسنگیز اولرنینگ معناسی موهوملشهدی، هیچ نرسه انگلتمهیدی.
آلماشنینگ آت اۉرنیده کېلیشی. مثال :
اېرگش بېش ییلدن بېری دهقانچیلیک، چارواچیلیک و باغدارلیک بیلن شغلنهدی. او اۉز ایشیدن جوده هم راضی، او ایشچن ییگیتدیر.
بیرینچی گپده اېگه بۉلیب قتنهشهیاتگن اېرگش آت(اسم)دیر. ایکّینچی گپده اېرگش اۉرنیده «او» آلماش سۉزی قولنهیپدی. یعنی آت اۉرنیده ایشلهتیلهیپدی.
صفت اورنیده،مثال: شهریمیز آبادلهشیب، اونده آسمان اۉپر بنالر قد راستلهماقده. شوندهی(صفت)بنالر طفیلی تاباره کۉرکملهشیب بارهیپتی.
سان اورنیده.مثال: عایلهده اۉن(سان)کیشیمیز، شونچه(سان) کیشی بیر(سان) عایلهده ایناق یشهیمیز.
آلماشلرنینگ سینتکتیک وظیفهسی
آلماشلر گپده اېگه، کېسیم، انیقلاوچی و تۉلدیروچی اۉرنیده قوللنهدی.
- اېگه اۉرنیده: بېک نظر اَیتگنیمنی بجر، سېن(اېگه) اۉز ایشینگنی قیلهویر.
- کېسیم اۉرنیده : بیردن بیر تیلهگیم - شو.
- انیقلاوچی اۉرنیده: بیزنینگ باغیمیزده گللر کۉپ.
- تولدیروچی اۉرنیده : بو سرنی بیراوگه اَیته کۉرمه.
آلماشلر سانگه اۉخشب باشقه سۉز تورکوملریدن یسهلمهیدی، بیراق آلماشدن باشقه تورکوم سۉزلر یسهلهدی. (مېنیمچه، منمنلیک، سیزلشماق، سېنسیره ماق)کبی.
آلماشلر آت بجرگن وظیفهنی بجریب کېلهدی. او، شخص- سان، اېگهلیک(اوزیم) کېلیشیک(اونینگ) قۉشیمچهلرینی آلهدی. آلماشلر یازمه نطقده سۉزلرنینگ تکرارلنیشدن سقلهیدی همده یازمه نطقنینگ گۉزهللیگینی تامینلهیدی.
آلماشلرنینگ تورلری و اولرنینگ کېلیشیکلر بیلن تورلهنیشی
|
کېلیشیکلر |
آلماشلر
| ||||||||
|
گمان آلماشی |
کیشیلیک آلماشی |
کۉرسه تیش آلماشی
|
سۉراق آلماشی
|
اۉزلیک آلماشی |
بېلگیلش-جمعلش آلماشی
|
بۉلیش سیزلیک آلماشی
|
گمان آلماشی
| ||
|
1. باش کېلیشیک |
مېن
|
شو
|
کیم
|
اۉز، اۉزی
|
هر کیم
|
هیچ کیم |
الّه کیم | ||
|
2. قرهتقیچ کېلیشیگی |
مېنینگ
|
شونینگ
|
کیمنینگ
|
اۉزینینگ
|
هرکیم نینگ
|
هیچ کیمنینگ
|
اله کیمنینگ
| ||
|
3. توشوم کېلیشیگی |
مېنی
|
شونی
|
کیمنی
|
اۉزینی
|
هر کیمنی
|
هیچ کیمنی
|
الـه کیمنی
| ||
|
4.جۉنه لیش کېلیشیگی |
مېنگه |
شونگه |
کیمگه |
اۉزیگه |
هر کیمگه |
هیچ کیمگه |
اله کیمگه | ||
|
5. آۉرین پَیت کېلیشیگی |
مېنده |
شونده |
کیمده |
اۉزیده |
هرکیمده |
هیچ کیمده |
الهکیمده | ||
|
6. چیقیش کېلیشیگی
|
مېندن |
شوندن |
کیمدن |
اۉزیدن |
هرکیمده |
هیچ کیمده |
اله کیمدن | ||
آلماشلرنینگ معناسیگه کؤره تورلری
1.کیشیلیک آلماشی
شخص اۉرنیده ایشلهتیلهدېگن سۉزگه کیشیلیک آلماشی دېیلهدی.کیشیلیک آلماشلری اېگهلیک افیکسیسیز(قؤشیمچه) قۉللنهدی.
کیشیلیک آلماشی سوزلاوچی، تینگلاوچی و اۉزگه شخصلردن ترکیب تاپگن بۉلهدی. او (مېن، سېن)، تینگلاوچی(بیز، سیز)، اۉزگه شخص(او، اولر). مېن، سېن، او، بیز، سیز و اولر کیشیلیک آلماشلریدندیر. بدیعی ادبیاتده بیرینچی شخص اۉرنیده، کمینه، فقیر، بنده، قولینگیز، دوستینگیز، عاجر، برادرینگیز سۉزلری هم آلماش معناسیده قوللنه. ایکّینچی شخص اۉرنیده اېسه، جناب سۉزی آلماش وظیفهسینی بجرهدی. ایریم حالتلرده کیشلر(ایکّینچی شخص)نینگ کسبی، منصبی، یاشی و باشقه احوالینی افادهلش مقصدیده آغه، استاد، داملا، رئیس، یاش اولوغ کبی سۉزلریدن آلماش معناسیده ایش آلینهدی.
کیشیلیک آلماشلری حرمت و کمترلیک، منمنلیک کبی معنالرنی هم بیلدیرهدی. مثلن: سۉزلاوچی مېنینگ فکریم دېیش اۉزنیده، بیزنینگ فکریمیزچه، بو ایشنی مېن بجردیم دېیش اۉرنیده بیز بجردیک، دېب ایتیلهدی. کیشیلیک آلماشلری آلدین کۉپلیک، کېین کېلیشیک افیکسلرینی قبول قیلهدی. مثلن: بیزلرنینگ، سیزلرنینگ، اولرنینگ کبی.
2. کۉرسهتیش آلماشی
شخص و نرسهنی کۉرسهتیش اوچون ایشلهتیلهدېگن سۉزلرگه ایتیلهدی. مثلن: بو، شو، او، اۉشه، انه، منه، انهشو، منهبو و اۉشه سۉزلر کۉرستیش آلماشیدیر. ممتاز ادبیاتده، کۉرسهتیش آلماشلری: اُول، آندین، آلر، بول و شول شکلیده هم قۉلهنیلگن. بو سۉزلر حاضرگی ادبی تیل اوچون معّیار اېمس. کۉرستگیچ آلماشلریدن«- بو» آلماشی سۉزلاوچیگه اېنگ یقین نرسه نی، «- اۉشه» آلماشی سۉزلاوچیگه نسبتن اوزاقراق بۉلگن نرسهنی یا که، بیرار و اقعه- حادثهنی ایسلهتیش اوچون ایشلهتیلهدی.
3. سۉراق آلماشلری
سۉراق آلماشی شخص، نرسه، بېلگی و مقدار حقیدهگی سۉراقلرگه جواب بۉلهدی. سۉراق آلماشلری نرسهنینگ کیمگه قرهشلیلیگینی، بېلگی، مقدار حقیدهگی سۉراقنی بیلدیرهدی. کیم؟، نیمه؟، قندهی؟، قنقه؟، قچان؟، نېچه؟ و نی؟ کبی سوراقلریگه جواب بۉلهدی. کیم؟ نیمه ؟ سۉراقلری آتگه، قیسی ؟ قنقه ؟ سۉراقلری صفت و روشگه، قنچه ؟، نېچهنچی؟ کبی سۉراق آلماشلری سانگه نسبتن قۉلنه دی.
4. بیلگیله ش آلماشلر
شخص، نرسه واولرنینگ بېلگی خصوصیتلرینی جمعلب، آجرهتیب کۉرسهتوچی سوزلرگه بېلگیله ش آلماشی دېیلهدی. بېلگیلش آلماشلری همه، برچه، بعضی، بَری، جمعی، یلپی، لوکّه، هربیر، هرنرسه، هرکیم، برچه، هرقیسی، هر نیمه وهر قنچه کبی سۉزلردن توزیلهدی. بېلگیلش آلماشلری ایکّی گروهگه بۉلینهدی:
بیرینچی گروه- اساسن سۉراق آلماشلریگه هر سۉزینی قۉشیش آرقهلی حاصل قیلینهدی. مثلن: هرکیم، هرنیمه، هر قیسی، هرقنچه کبیلر.
ایکّینچی گروه - بیلگیش، جمعلش آلماشلری دېب اتهلهدی. اولرگه همّه، برچه، باری، برچه، بوتون سۉزلری کیرهدی: همّهنینگ، برچهنینگ، ایریملر، بعضیلر کبی.
6. بۉلیشسیزلیک آلماشی
بېلگیله ش آلماشلرینینگ عکسی بۉلیب، نرسه، شخص و اونینگ بېلگیسی، مقدارینی انکار ایتیش و تاکیدلش معنالرینی افادهلهیدی. سۉراق آلماشیگه هیچ سۉزینی قۉشیش آرقهلی حاصل بۉلهدی. هیچ کیم، هیچ نرسه، هیچ قیسی، هیچ قنّقه، هیچ بیر، هیچ قندهی. بۉلیشسیزلیک آلماشینی اېگهلیک، کېلیشیک قۉشیمچهلرینی شکلنتیرهدی.
7. اۉزلیک آلماشی
شخص، نرسهنی انیقلب، تاکیدلب کۉرسهتوچی آلماشدیر. شونینگدېک اۉزلیک آلماشی یکّهلیکنی کۉرسهتهدی. شخص- سان قۉشیمچهلرینی قبول قیلهدی. اۉزیم، اۉزینگ، اۉزلری، اۉزی، اۉزینگیز، اۉزینی، اۉزیمنینگ، اوزیدن کبیلر واسطهسیده یسهلهدی. بو آلماش نرسهنی اوچهله شخصدن بیریگه تېگیشلی اېکهنینی افاده قیلهدی.
8. گمان آلماشلری
نرسه، حادثه، بېلگی کبیلر حقیده نا انیق تصور انگلهتوچی و تخمینی اشاره قیلوچی آلماشلر گه ایتیلهدی. الّـهقچان، الّهنیمه، اّلهکیم ؟ بیر، قیسی، بعضی، ایریم، بیران، بیراو، بیرار سۉزلری واسطهسیده یسهلهدی.
آلماشلر توزیلیشیگه کۉره تورلری
سادّه آلماش
سادّه آلماشلر بیر اۉزهکدن توزیلب، اولر توب (مېن، سېن) و یَسَمه (اولرچه، بونچه، اۉشه)آلماشلرگه بؤلینهدی.
قۉشمه آلماش
ایکّی مستقل سۉزدن تشکیل تاپگن بۉلهدی: هرکیم، هر نیمه، انهشو، اله قچان.
تکراری آلماشلر
کۉپراق ایکّیته بیرخیل سۉزنینگ تکرارلهنیشیدن حاصل بۉلهدی. شو- شو، اۉشه- اۉشه، کیم- کیم.«او» و «بو».
|
باش کېلیشیک |
او |
بو |
|
قرهتغیچ کېلیشیگی |
اونینگ |
بونینگ |
|
توشیم کېلیشیگی |
اونی |
بونی |
|
جؤنهلیش کېلیشیگی |
اونگه |
بونگه |
|
اؤرین پیت کېلیشیگی |
اونده |
بونده |
|
چیقیش کېلیشیگی اوندن بوندن | ||
کیشیلیک آلماشلرینینگ کېلیشیکلر بیلن تورله نیشی
فعل سۉز تورکومی
حرکت و حالت معنالرینی بیلدیروچی سۉزتورکومیگه فعل دېیلهدی. قیلماق، چاپماق، ایشلهماق، سۉزلهماق، سکرهماق، اۉیلهماق، اېگیلماق، آۉقیماق، تۉختهماق، قرهماق، یورماق، کۉرماق، اوشلهماق، اونماق، سېزماق و باشقهلر. فعل نیمهقیلهدی؟ نیمه قیلماقچی؟، نیمه قیلهیپتی؟ کبی سۉراقلردن بیریگه جواب بۉلهدی. فعل عمومن، ایش-حرکتی، حالت و حادثه معنالرینی بیلدیریب، شخص-سانده توسلنهدېگن سۉز تورکومی حسابلنهدی. انساننینگ هر بیر حرکتی معلوم بیر فعل آرقهلی نمایان بۉلهدی. شونینگدېک، فعللر صفتداش، روشداش و حرکت نامی کبی شکللرگه هم اېگه دیر. بونگه فعلنینگ خاصلنگن شکلی، دېب یوریتیلهدی.
فعللرگپده(جمله)، اساسن، کېسیم وظیفهسینی بجریب کېلهدی. مثلن، آیخان درسلرینی اۉقیدی. بو یېرده حرکتنینگ خبری اۉقیماقدیر. بو حرکت اۉقیماق فعلی آرقهلی افاده لنماقده. فعللرنینگ«او»، «ایش» و «ماق» کبی مصدر شکللری موجود. لغتلرده سۉزلر حرکت نامینینگ«ماق» شکلیده بېریلهدی.
فعللر فعلنینگ خاصلنگن شکلی(صفتداش، روشداش و حرکت نامی)گپده تۉلدیروچی وایگه بۉلیب کېلهدی. فعللر گپده اېنگ مهم اۉرینّی توتهدی. سۉز تورکوملری آرهسیده فعل مرکزی اۉریننی اېگللهیدی. فعل بحثی تیلشاسلیکده انچه مرکّب مسالهلر سیرهسیگه کیرهدی. فعلنینگ اېنگ مهم خصوصیتلریدن بیری، معنا جهتدن کتگوریه لرگه اېگهلیگیدیر. فعلنینگ معناسیگه کۉره: مستقل، کۉمکچی، تۉلیقسیز شکللری بار. اۉزبېک تیلیده فعلنینگ زمان کتگوریهسی (اۉتگن، حاضرگی، کېلهسی)، میل کتگوریه سی (انیق میل، ایستک میل، شرط میل)، نسبت کتگوریهسی (انیق، اۉزلیک، مجهول، بیرگهلیکده، آرتیرمه)، بۉلیشلی- بۉلیشسیز، اۉتیملی-اوتیمسیز، توسلهنیش، شخص- سان قۉشیمچهلری کبی کتگوریهلری؛ وظیفهوی شکللری (روشداش، صفتداش، حرکت نامی)، توسلَنه دېگن(توسلهنیشلی) و توسلنهآلمَی دېگن(توسله نیشسیز) شکللری بۉلهدی.
برچه مستقل سۉز تورکوملریگه اۉخشب فعل هم اوچ خصوصیتیگه قره ب اۉرگنیلهدی.
فعللرنینگ یسهلیشی
فعللر اساسن، ایکّی(مافولوژیک وسینتکسیس) یۉل بیلن یسهلهدی.
1. مافولوژیک اصولده فعلگه سۉز یساوچی قۉشیمچهلر قۉشیش آرقهلی حاصل قیلینهدی. فعل یساوچی افیکسلر ایکّی خیل بۉلهدی :
- اتدن فعل یساوچی قۉشیمچهلر.
- اتدن باشقه سۉز تورکوملری یساوچی قۉشیمچهلر.
v اتدن فعل یساوچی قۉشیمچهلر :
1. - له: ایزله، قۉللـه، توزله، اۉقله، آشله، باشله، باغله، قهتیقله، مایله/یاغله و باشقهلر.
2. - الف،- ی(ای):کوچَهی، یشَه، سنه، یره، آۉقرهَی، بۉزرهی، باره و باشقهلر.
3. – یک (یق)، – یر (اور): کېسیک، یاتیق، گپیر، یۉلیق.
4. - سیره : اویقی سیره، سوسیره، یاتسیره.
5. – ی : چنگی، تۉزی، بایی، غیزّی.
6. - که : ایسکه، تیرکه، بورکه.
7. - لن، - لش : باغلن، آیلن، اولن، تیلش، بیلش.
v صفت و روشدن فعل یساوچی قۉشیمچهلر
1.- له: آقله، یخشیله، تیزله، سیکینله.
2.- ی(ای) : قارهی، کۉپَی، آزهی.
3.- ر (ار) : اېسکیر، آقر، قیسقر.
4.- ایک یک: کیچیک.
5.- سیره : یاتسیره، بیگانهسیره.
فعل یساوچی قۉشیمچهلر باشقه سۉز تورکوملریدن هم فعل یسهی آلهدی.
- فعل یساوچی قۉشیمچه+ تقلیدی سۉز: گومبیرله، دۉرسیلله.
- فعل یساوچی قۉشیمچه+ آلماش: سېنسیره.
- فعل یساوچی قۉشیمچه+ اونداو : توپور.
- فعل یساوچی قۉشیمچه+ سان : بیرلش، بیریک.
فعللرنینگ همّهسی هم مستقل حالده لغوی معنا افادهلی آلمهیدی. شونگه کۉره فعللر، دستلب اوچ گروهگه بۉلینهدی:
1.مستقل فعللر،. کۉمکچی فعللر و 3. تۉلیقسیز فعللر.
1.مستقل فعللر- بوندهی فعللر مستقل معنا انگلتهدی، یعنی ایش- حرکت، حالت معنالرینی مستقل روشده افادهلهیدی و لغوی معنا انگلتهدی. اولر بیرار سۉزنی باشقریب کېلهدی، اۉتملیلیک-اۉتیمسیزلیک خصوصیتیگه همده اۉز گراماتیک کتگوریه لرگه اېگه بۉلهدی. مثلن: یوگورماق، تۉختهماق، کولماق، سکرهماق، تاپماق، اۉقیماق، قیزغنماق، سېوماق، گپیرماق، مقتنماق اۉیلهماق و باشقهلر. بو تور فعللرنینگ مقداری کۉپ و قۉلهنیش دایرهسی هم نهایتده کېنگ بۉلهدی.
2.کۉمکچی فعللر- بوتور فعللر مستقل حالده معنا انگلته آلمهیدی. بیر اۉزی حرکت و حالتنی بیلدیرمهیدی. یعنی بوندهی فعللر یکّه حالتده بیرار بیر لغوی معناگه اېگه بولمهیدی. بونَقه فعللر یاردمچی وظیفهسیده باشقه مستقل معنالی فعللرگه بیریکیب کېلهدی. تورلی قۉشیمچه معنالر افادهلش اوچون خذمت قیلهدی. اولر فعللرنی یسهشده قتنهشهدی. مثلن: قیل، ایله، ایت، بۉل، قال، یات، چیق، یوبار(قبول قیل، بارایله، رخصت ایت، کیتیب قال، یخشی بۉل، یېبیات، آۉقیبچیق، ایتیب یوبار و با شقهلر) یوقاریدهگی فعللر اۉزحالیچه هیچ قندهی لغوی معنا تهشیمهیدی. بیرار گپ بۉلهگی وظیفهسیده هم کېلمهیدی. تیلشناسلرنینگ انیقلهشیچه اۉزبېک تیلیده 30دن آشیق یاردمچی فعل بار. اېندی انهشو فعللرنینگ سانینی کېلتیرهمیز.
کۉمکچی فعللر رویخطی
گراماتیک و مدل معنا انگلهتوچی سۉزلر، یاردمچی فعللردن توزیلگن بۉلهدی. اۉزبېک تیلیده 30دن آشیق کۉمچی فعللر بار. اولرنینگ رویخطی:
1. بۉلماق (باریب بۉلیب سن).
2. بېرماق (ایتیب بېردی).
3. بارماق (ایشلب باردی).
4. کېلماق ( اۉقیب کېلدی).
5. کېتماق (ایشگه توشیب کېتدی).
6. یېتماق (گپنینگ تهگیگه یېتدی).
7. کۉرماق (المهنی تیشلب کۉردی).
8. چیقماق (کتابنی اۉقیب چیقدی).
9. چیقرماق (اچّیغیم چیقدی).
10. آلماق (گپیمنی یورهگیگه آلدی).
11. قویماق (تیرجهیب، یرجهییب کولیب قۉیدی).
12. یورماق (سنقیب یوردی!).
13. تورماق (بیزرهیب بۉزهریب توردی).
14. یاتماق (تینمَی یامغیر یاغیب یاتیبدی).
15. بیتماق ( هوا بیتدی).
16. قالماق (کۉچهدن اۉتیب قالدی).
17. باشلهماق (او ایشلهی باشلهدی).
18. اوتیرماق (اۉر تاغی بیلن گپریب اۉتیردی).
19. یوباراق (بیچاره خوارلیگیدن ییغلب یوباردی).
20. تشلهماق (او شعرلر بیتیب تشلهدی).
21. سالماق (دوستیم بار حسرتینی تۉکیب سالدی).
22. توشماق (اۉیگه کېلین توشوردیک).
23. اۉلماق (ایشلب، چَرچَب اۉلدی).
24. اۉتماق(صحبتیمیزده بو حقده تۉختهلیب اۉتدیک).
25. قرهماق (گپیرگنده آغزینگه قره!).
26. باقماق (شو گپنی اوقیتوچینگه ایتیب باق).
27. یازماق (مېن ایشیمنی توگَته یازدیم).
28. بیلماق (اۉرتاغیم کمپیوتیردن فایدهلنه بیلهدی).
29. باشلهماق(درسنی قیله باشلهدی).
30. کۉرماق(اۉرتاغیم اوزاقنی کۉره آلهدی).
31. یېتماق (قوویب یېتماق).مذکور کۉمکچی فعللرنینگ بیریکمه بیلن قۉللـهنیش شکلیده توریبتی. اولر بیر اۉزی یالغیز معنا انگلتمهیدی.
یوقاریده کېلتیریگن فعللر(«ایماق»)دن تشقری بیرخیل توسلهنیش، میل، نسبت، اېگهلیک، شخص- سان، بۉلیشلی، بۉلیشسیزلیک خصوصیتیگه اېگه. بیراق، بو فعللر آرهسیده فقط گینه«سېزماق» فعلی اۉتیملی فعل حسابلنهدی. قالگنلری اېسه اۉتیمسیز فعللر دیر. اۉزبېک تیلیده بیرتهگینه«ایماق» فعلی قاعدهسیز فعل سنهلهدی؛ عمومی قاعده گه بۉیین اېگمهیدی یعنی، او یالغیز حالده توسلنمهیدی، اېگهلیک، شخص- سان قۉشیمچهلرینی قبول قیلمهیدی.
قاعدهسیز فعللر دنیا تیللریده کۉپ اوچرهیدی. فارس- دری تیلیده بوندهی فعللر سانی انچهگینه. انگلیس تیلیده اېسه،100دن آشیق، فرانسه تیلیده اېسه 300 اطرافیده انهشوندهی قاعدهسیز فعللر بار. شو جهتی بیلن عموم تورکی جملهدن اۉزبېک تیلی دنیادهگی اېنگ قاعدهلی تیل سنهلهدی.
3. تۉلیقسیز فعللر
تۉلیقسیز فعللرهم کۉمکچی فعللرگه اۉخشب علیحده بیر اۉزی لغوی معنا بیلدیرمهیدی. تولیقسز فعل یکّه حالده ایشلهتیلمهیدی، باشقه فعل شکللر بیلن بیرگهلیکده بیریکیب، گراماتیک معنا بیلدیرهدی.
اۉزبېک تیلیده تۉلیقسیز فعللرنینگ: اېدی، اېکن، اېمیش، اېمس، ایردی، ایرسه، اېسه کبی شکللری بار. اوشبو تۉلیقسیز فعللر اصلیده «ایماق» کۉمکچی فعلیدن حاصل بۉلگن. تاریخی جهتدن«اېماق» «اېرماق» سۉزیدن یسهلگن بۉلیب، اۉزهگی«اېر»دیر. اونینگ: اېرور، اېرکن، اېرمیش، اېردی، اېرسه کبی تاریخی شکللری هم بۉلگن. بولر بوگونگی کونده قۉللـهنیلمهیدی. تۉلیقسیز فعللر اۉتگن زمانگه خاصلیکنی انگلهتهدی. او آت، آتلشگن سۉزلر یا که فعل شکللریگه قۉشیلیب، باغلمه وظیفهسینی بجرهدی. تولیقسیز فعل باشقه قاعدهلی فعللرگه اوخشب، بیر اۉزی توسلنمهیدی. بیراق، اۉزیدن آلدینگی سۉز بیلن قۉشیلیب کېلگنده، فعللرگه اۉخشب توسلنهدی و اۉشه سۉز بیلدیرگن معنا بیلن باغلنهدی. شونینگدېک، تولیقسیز فعل یکّه حالده زمان، میل، اۉتیملی-اۉتیمسیز کتگوریلریگه کیرمهیدی. او، دایما اوزیدن آلدینگی سۉز بیلن بیرگهلیکده معنا افادهلمهیدی. تۉلیقسیز فعل آت(اۉقیتوچی اېدیم)، صفتداش(ایشلهگن اېسه) و روشداشلر (یوگوریب اېدیم)بیلن بیریکیب کېلهدی. تۉلیقسیز فعل صفداش بیلن کېلگنده بۉلیشلیلیک- بۉلیشسیزلیک شکللرینی اۉزیگه آلهدی. مثلن: اوزاق اۉتگن زمان معناسیده: بارگن اېدیم، بارگن اېمسمن کبی.
تۉلیقسیز فعللر اۉز ایچکی معنالریگه کۉره، بیر- بیردن فرق قیلهدی. مثلن: (- اېدی) بیرار حرکتنینگ اوزاق اۉتگن زمانده بجریلگنینی بیلدیرسه،(-اېکن)، -(اېمیش) نا انیقلیکنی، (- اېمس) اېسه انکار معناسینی افادهلهیدی. مثلن، یخشی اېدی، یخشی اېکن، یخشی اېمس، یخشی اېمیش کبی.
(-اېدی)تۉلیقسیز فعلی بویروق میلیدهگی فعللرگه قۉشیلیب کېلگنده حرکتنینگ بجریلمی قالگنینی بونینگ اوچون سۉزلاوچینینگ اچینیشی، افسوسلهنیشی کبی معنالر انگلهشیلهدی: کوتیب تورینگ اېدی، کېلمهسین اېدی کبیلر. (-اېدی) تۉلیقسیز فعلی شرط میلیدهگی فعللرگه قۉشیلگنده، شرط میلی معناسیگه ایستک، معناسی قۉشیلهدی: کېلسه اېدی، ایشلهماقچی بۉلسنگیز اېدی.
اېکن تۉلیقسیز فعلی تورلی میلدهگی فعللرگه قۉشیلیب، پَیت، سبب، ایستک، معنالرینی بیلدیرهدی. مثلن:
کېلهیاتگن اېکن، تاپشیرگن اېکن، گپیرسه اېکن، ایتسه اېکن کبیلر.(ح. اۉز. الف. ت).
اۉزبېک تیلیده حرکت سیز فعللر
همّه فعل هم حرکت آرقهلی نمایان بۉله بیرمهیدی، شونینگ اوچون هم فعلنی تعریف قیلگنده، اونگه نسبتن حرکت وحالتنی بیلدیروچی سۉز و عبارهسینی قوللـهدیک. بولر کۉپراق حالت بیلن باغلیق فعللردیر. بو تور فعللر بیلن تهنیشماق فایدهدن خالی بۉلمهیدی. تیلیمیزده شوندهی سۉزلر بار که اولرنی افادهقیلهیاتگنده حرکت نظرده توتیلمهیدی. بوندهی فعللر اۉزحالیچه طبیعیتده موجود بۉلهدی. بو فعللر باشقه عادّی فعللر گه اۉخشب معلوم بیر معنا و توشونچهنی بیلدیریب کېلهدی. مثلن: اۉیلهماق، توشونماق، ایماق(بودن- بۉلماق)، یشهماق، اۉلماق، تورماق(استقامت قیلیش)، یلتیرهماق، قالماق، سېزماق، تویماق(حس قیلماق)، انگلهماق کبی فعللر انهشولر جمله سیدندیر.
اۉزبېک تیلیده بوندهی فعللردن نیچهته بارلیگی و اولر قندهی خصوصیتگه اېگه اېکنی هلی اۉرگنیلمهگن، یاخود، بو مساله تیلده علمی معمّا صفتیده کۉتریلمهگن. اولرنینگ سیمنتیک(معنا) میدانی انیقلنمهگن.
فعللرنینگ توزیلیشیگه کۉره تورلری
فعللر توزیلیشیگه کۉره اوچ تورگه بۉلینهدی: سادّه، قۉشمه و جفت فعللر.
سادّه فعل
ساده فعللر بیر اۉزکدن تشکیل تاپگن بۉلهدی. بو فعللر اۉز نوبتیده توب و یسَمه فعللردن توزیلگندیر.
1. سادّه توب فعللر : بوندهی فعللرده یساوچی قۉشیمچهلر قتنشمهیدی.
مثلن: تور، کۉر، یاز، اۉقی، بېر و باشقهلر.
2. سادّه یسمه فعللر: بوندهی فعللر یساوچی قۉشیمچهلر آرقهلی حاصل قیلینهدی:
- الف (بۉشه، تونه، آشه، اوچره، ایشله، باغله).
- ر (ار) (کۉکر، اېسکیر، قیسقر).
- سه (سوسه، توسه).
- سیره(سېنسیره، گمانسیره، سوسیره).
- ی (تینچی(گین)، اېری(گین)، چنگی).
- ایله (چیرقیله، چیریله).
- له (آقله، سیله، بیله).
- لن (عجبلن، باغلن).
- لش (اولش، گپلش).
قۉشمه فعللر
بوندهی فعللر تورلی معنالی ایکّی اۉزهک بیریکویدن توزیلهدی. یا که ایکّی فعل بیر-بیریگه قۉشیلیب، ینگی لغوی معناگه اېگه بۉلگن باشقه بیر سۉزنی یسهیدی. قۉشمه فعللر اساسن، فعل و فعل بۉلمهگن سۉزلردن یسهلهدی. اولر:
الف)فعل و فعل بولمهگن سۉزلرنینگ قۉشیلیشیدن حاصل بۉلهدی (آت+ فعل) کورینیشیده بولهدی: تعظیم+ قیلماق، تعظیم قیلماق، سلام + بېرماق، سلام بیرماق، قۉل+ اوشلهماق، قۉل اوشلهماق وباشقهلر.
ب) فعل و فعلدن حاصل بۉلگن قۉشمه فعللر(فعل+فعل) کۉرینیشیده: آلدی+بېردی، آلدی بېردی(سودا)، کېلیب+کېتماق، کېلیب کېتماق(اوچرهشو)، ساتیب+آلماق، ساتیبآلماق(خرید)، آشیب+توشدی(آرتیقلیک)، کېلیب+قالماق، کېلیب قالماق(پیدا بۉلیش)، قۉل+اوردی، قۉل اوردی(اقدام قیلماق)، کۉریب+قالدی، کۉریب قالدی(توستدن)، قیلیب+ قۉیدی، قیلیب قۉیدی(بیلمسدن).
جفت فعللر
ایکّیته فعلنینگ نیگیزیدن یسهلهدی. یا که جفت فعللر زمان و شخص جهتیدن بیرخیل شکلگه اېگه بۉلگن فعللرنینگ قۉشیلیشیدن حاصل بۉلهدی. اولر یېتکچی و کۉمکچی فعللردن توزیلهدی و ینگی معنا انگلهتهدی. مثلن، آلدی- قاچدی، کېلدی-کیتدی، بارهدی-کېلدی، ایتدی-قۉیدی، یاپدی-آلدی(نان توری) و باشقهلر. جفت فعللر آرهسیده، دایما، چیزیقچه قۉلهنیلهدی. اگر، جفت فعللر یوکلمهلر بیلن قۉلهنیلگن بۉلسه، اونده چیزیقچه بیرینچی فعل بیلن یوکلمه آرهسیده ایشلهتیلهدی. ایتدی- یو قۉیدی، کۉردی-یو کېتدی، تۉلدی - یو قالدی کبیلر.
بو فعللر اۉزیچه یکّه حالده معنا بیلدیرمَی، مستقل فعللرگه بیریکیب کېلهدی. یاردمچی وظیفهسیده قۉلهنیب قۉشمه فعل حاصل قیلهدی. مثلن: مهمان ایتماق، اجازت قیلماق، تماشا اېتماق، ایتیب یوبار، قیلیب قۉی، یېب یات، یوقاتیب قۉیدی کبی.
مرکب فعللر
مرکّب فعللر کمیده ایکّی سۉزنینگ بیریکویدن یسهلهدی. بونده مرکّب فعلنینگ کۉمکچی قسمی هر دایم فعل بیلن قۉلنهدی. یېتکچی فعل اېسه دایم آت، صفت، سان و روش کبی سۉز تورکوملری بیلن افادهلنهدی. مثلن: باریب کېلماق، کېلیب کېتماق، ایتیب بېرماق.
فعل کتگوریلری
فعللر اۉزیگه خاص مرکّب کتگوریلر تیزیمیگه اېگه. اۉزبېک تیلیده فعللرنینگ قۉییدهگی کتگوریلری بار:
1. نسبت کتگوریسی،
2. بۉلیشلی- بۉلیشسیزلیک کتگوریسی،
3. اۉتیملیلی و اۉتیمسیزلیک کتگوریسی،
4. میل کتگوریسی،
5. زمان کتگوریسی
6. شخص- سان کتگوریسی،
7. توسلهنیش کتگوریسی.
فعللرده بۉلیشلی وبۉلیشسیزلیک
بۉلیشلی فعللر
ایش-حرکتنینگ بجریلگنی، عملگه آشگنینی افادهلهیدی. یا که، کیم؟، نیمه؟ نی بجرگنی حقیده درک بیرهدی. بۉلیشلیلیک فعلینینگ مخصوص گراماتیک کۉرستگیچی یۉق. اۉزبېک تیلیده برچه فعللر بۉلیشلی یا که بۉلیشسیز شکلیده قۉلنهآلهدی. مثلن : کېلدی، اۉقیگن اېدی، باشلهماقچی، باشقرهیپدی، ایشلهدی و آلماق کبیلر. بابر کتاب اۉقیدی، گپیده فعل بجریلگنینی کۉرهمیز یعنی بوندن کیم، نیمه قیلگنی حقیده معلومات تاپه میز.
بۉلیشسیزلیک
ایش- حرکتنینگ بجریلمهگنینی، عملگه آشمهگنینی افادهلاوچی فعللرگه ایتیلهدی. یا که بۉلیشلی فعل نیگیزیگه مخصوص قۉشیمچه قۉشیش آرقهلی یا که ایریم سۉزلرنی کېلنیریش بیلن حاصل قیلینهدی. فعلنینگ بو کتگوریسی- مه قۉشیمچهسی آرقهلی یسهلهدی. مثلن: کېلمهدی، قرهمهدی، اۉقیمهدی، بارمهدی، اۉیلهمهدی، سیلهمهدی و باشقهلر. آتهبېک کابلگه بارمهیدی.- گپیده اېسه کیم نیمهنی بجرمهگنی بارهسیده تصوّرگه اېگه بۉله میز. کۉریب تورگهنینگیزدېک، بۉلیشلیلیکده ایش-حرکتنینگ عملگه آشگنی تصدیقلنسه، بۉلیشسیزلیک فعلیده اېسه ایش-حرکتنینگ بجریلمهگنلیگی افاده ایتیلهدی.
اۉزبېک تیلیده بۉلیشسیزلیک فعللری حاصل قیلیوچی قۉشیمچهلر:
- (- مه) تورغون ایشلهمهدی.
- (- نه ) مېن نه باردیم ، نه کۉردیم.
- (- اېمس)
اېمس آسان بو میدان ایچره تورماک
نظامی پنجهسیغه، پنجه اورمــاک.
- (- مس)
غربتدا غریب شادمان بۉلمس اېمیش ،
اېل انگا شفیق و مهربان بۉلمس اېمش.
آلتین قفس ایچرا گر قیزیل گل بیتسه ،
بلبلگا تیکاندېک آشیان بۉلمس اېمیش.
نوایی
- (- یۉق) او بیراوگه یامانلیک قیلگنی یۉق. نطق پیتیده ایش-حرکتی بجریلگنلیگینی تصدیقلش معناسیده فعللر آلدیگه، آرتیگه ایکّی انکار قۉشیمچهسینی قوللش حادثهسی تیز-تیز اوچرهب تورهدی. لیکن، بو ناتۉغری دیر. نه بارمهدیم نه اوقیمهدیم کبی تۉلیقسیز گپ ترکیبیده ایککیته انکار قۉشیمچه: «نه»و «مه» اشتراک اېتهیپدی. ریاضی تیلده هم ایکّی منفی بیر مثبتگه تېنگ بۉلهدی. ایکّی انکار بیر تصدیقنی بیلدیرهدی. نه بارمهدی(باردی!)، نه کېلمهدی(کېلدی!) بیریکمهلری اصلیده ایش حرکت بجریلگنینی بیلدیرهدی. بولردن تشقری بۉلیشسیز فعللری بیر سۉزنی تکرارلش و اونگه یوکلمه قۉشیش آرقهلی هم حاصل قیلینهدی. مثال: اۉقیمن - ه !، یازهمن- ه!، قیله من – ه! یوکلمهلی فعللری بیراوگه ایش بویوریلگنده، اۉشه شخص تامانیدن قیلمسلیگینی بیلدیریش معناسیده یۉقاریدهگی یوکلمهلی فعللرنی قۉللـهیدی. اولرده انکار آهنگی بار.
اۉتیملی و اۉتیمسیز لیک کتگوریسی
اۉزبېک تیلیده ایریم فعللر بارکه، اولر آت یا که آتلشگن سۉزلرگه بیواسطه اۉتهدی. شوندهی فعللر هم بار که، اولر آت یا که آتلشگن سۉزلرگه اۉتمهیدی. شونگه کۉره فعللر ایکّیگه بۉلینهدی:
اۉتیملی فعللر
حرکتنی بیرار نرسه و حادثه گه اۉتگنینی بیلدیروچی فعلگه اۉتیملی فعل دېیلهدی. یعنی، حرکت توشوم کېلیشیگیدهگی آتگه باغلنهدی. اۉتیملی فعللر کیمنی؟، کیملرنی؟، نیمهنی؟، نیمهلرنی؟ کبی سۉراقلردن بیریگه جواب بېرهدی. اۉتیملی فعللر، دایما، توشیم کېلیشیگی بیلن بیرگه قۉللنهدی. مثلن: کتابنی آلدیم. گللرنی تېردیم. قۉلنی اوزهتدیم. سادّه جملهلرده آتلرنی(کتاب، گل و قۉل) آلدیم، تېردیم، اۉزهتدیم فعللری، «نی» توشیم کېلیشیگی آرقهلی باشقریلیب کېلهیپدی. یعنی فعل(ایش-حرکت) تاثیری نرسه گه یا که، آتگه توشیم کېلیشیگی آرقهلی اۉتهیپدی. مثلن: قۉییدهگی فعللر اۉتیملی فعللردن سنلهدی: اۉقیماق (نیمهنی) آلماق(نیمهنی)، تېرماق، سنهماق، اوشلهماق، اوزهتماق، کۉرماق(کیمنی)، کیینماق، ایتماق، بجرماق، سېوماق و باشقهلر. چونکه، بو فعللرنینگ تاثیری بیرار نرسه یا که حادثه گه اۉتیشی اوچون توشیم کېلیشیگی کېرهک بۉلهدی. اۉزبېک تیلیدهگی همّه فعللر هم اۉتیملی یا که اۉتیمیسز بۉله ویرمهیدی. فعل اۉتیملی بۉلیشی او توشوم کېلیشیگینی اۉزی بیلن آلیب کېلیشی شرط.
اۉتیمسیز فعللر
ایش-حرکتنینگ تاثیری بیرار- بیر نرسه وحادثه گه اۉتمهیدېگن حرکتنی بیلدیروچی فعللرگه اۉتیمسیز فعللر دېیلهدی. مثلن: یوردی، اوخلهدی، توردی، باردی، کېلهیپدی، خرسندبۉلماق، کولدی، ییغلهدی، ایشانگن اېدی، قۉانهیپدی، اویغاندی، سېسکنماق، سېویندی/سېویندی، تهیندی، ییقیلدی و باشقهلر. آۉتیمسیز فعللر توشوم کېلیشیگی بیلن کېلمی بلکه، جۉنهلیش، اۉرین-پَیت، چیقیش کیلیشگی بیلن مناسبتگه کیریشهدی. مثلن، قدرت شهرگه باردی، تاشپولت مکتبدن قَیتدی، اېلمراد قیشلاقده یشهیدی.
ایریم قۉشیمچهلر(آرتیرمه نسبت افیکسلری:- تیر،- دیر،- ت،- گیز،- کز،- گز،-قز،- قیز،-غیز،-کیز) اۉتیملی فعلنی اۉتیمسیزگه یئلنتیرهدی:
o تیله +ت= تیله ت.
o بار+گیز= بارگیز.
o یوگور+تیر= یوگورتیر.
o اۉت+کز= اۉتکز.
o اَیت+دیر= اَیتدیر.
o کېل+تیر= کېلتیر.
o کیر+گز= کیرگز.
o تور+غز/غیز= تورغز/تورغیز.
o اۉت+کیز= اۉتکیز.
o یوت+قیز= یوزتقیز.
o کول+دیر+دی= کولدیردی.
o ییغله + ت+دی=ییغلتدی.
o ایشان+تیر= ایشانتیر.
o قونه+ت/ قوانتیر= قونت.
مجهول و اۉزلیک نسبتلری یساوچی قۉشیمچهلری(- ن،- این،-ل،-ایل) اېسه اۉتیملی فعلنی اۉتیمسیزگه ایلنتیرهدی :
o یو+ین+دی= یویندی.
o باس+یل= باسیل.
o تره+ن+دی= ترندی.
o بیزه+ل+دی= بیزهلدی کبیلر.
o آل+ین+دی= آلیندی.
o کې+ین+دی = کېیندی.
یۉقاریدهگی فعللرده حرکتنینگ تاثیری کیم یا که نرسهنینگ اۉزیده قالهیپدی. اۉتیملی فعللر اۉتیمسیزگه، اۉتیمسیز فعللر اېسه اۉتیملیگه ایلهنیشینی یۉقاریدهگی مثاللرده کۉردیک.
بیرار فعلنینگ اۉتیملی یا که اۉتیمسیزلیگینی فرقلش اوچون ایستهلگن فعلدن سۉنگ توشوم کېلیشیگی «نی» قۉشیمچهسینی قۉییب کۉریش کېرهک. اگر اۉشه فعل توشوم کېلیشیگینی قبول قیلسه، دېمک، شو فعل اۉتیملی حسابلنهدی. یۉق اېسه اۉتیملی سنهلمهیدی.
فعللرده توسلهنیش
توسلهنیش حرکتنینگ بجروچی و نرسه گه مناسبتنی بیلدیرهدی. بجروچی شخص بیلن حرکت آرهسیده مناسبت اېگه کېسیملیک مناسبتینی افادهلهیدی. توسلهنیشده هر بیرشخص معناسی قۉشیمچهلر آرقهلی افادهلنهدی. شونینگدېک، بو قۉشیمچهلر شخصنینگ سانینی هم بیلدیرهدی. فعللرنی توسلاوچی قۉشیمچهلر، عین پَیتده شخص- سان قۉشیمچهلری دېب هم یوریتلهدی. فعلنینگ شخص- سانده اۉزگریشی توسلهنیش، شخص- سان قۉشیمچهلری اېسه توسلاوچیلر دېب ایتیلهدی. مثلن: اۉقیدی- م،- اۉقیدی- نگ،- اۉقی یپ- سن،- اۉقی یپ- تی،- اۉقی-دی فعللریده گی- م،- نگ،- من،- سن،- تی،- دی افیکسلری توسلاوچی قۉشیمچه دیر. بو قۉشیمچهلرنینگ قۉلهنیش دایرهسی کېنگ بۉلیب، اولر فعلدن باشقه سۉز تورکوملریگه هم قۉشیلیب کېلهدی.
اولر کېسیملیک افیکسی دېب اتهلهدی. چونکه اوقیسی سۉزگه قۉشیلسه اۉشه سۉز کېسیم وظیفهسینی بجرهدی. مثلن، اۉقیمن(فعل)، اۉقوچیمن(آت)، یخشیمن(صفت)، مېن من(آلماش).
اۉزبېک تیلیده فعلنینگ اوچ خیل توسلهنیش شکلی موجود بۉلیب، اولر فعللرنینگ میل کتگوریسی و زمان شکللری بیلن چمبرچس باغلنگن. کېینگی تدقیقاتلرده توسلهنیشنی فعلنینگ علیحده کتگوریسی دېب قرهلهدی.(ح. اۉز. الف. ت).
فعل نسبتلری
فعل نسبتی ایش-حرکت بیلن بجروچی اورتهسیدهگی(فعل+فاعل)مناسبتنی کورستهدېگن فعل شکل لریدیر. دېمک، ایش-حرکت بیرار شخص تامانیدن بیرار بیر نرسه، یا که، حادثه اوستیده عملگه آشیریلهدی. حرکت، عادتده، کیشینینگ اۉزی تامانیدن، اۉزگه بیرشخص، کۉپچیلیک، یا که شخصی نا انیق کیشی آرقهلی بجریلهدی.
تیلده انهشو مناسبتلرنی افادهلهیدېگن فعلنینگ گراماتیک شکللری بار. مثلن: کوموش ترهندی. بو گپده کوموش حرکتنی بجروچیسی(اېگه، شخص)، حرکت کوموشنینگ اۉزیگه قَیتهیپتی. عین پیتده کوموش حرکت موضوعسی هم سنهلهدی. اولر اوچرهشدی، گپیده حرکت بیر نېچه شخص تامانیدن بجریلگنی معلوم بۉلهدی.
ایندی، یاپیلماق فعلینی یوقاریدهگی مناسبتلر نقطۀ نظریدن آلیب کۉرهیلیک.
- یاپیلدی فعلی حرکتنینگ بجروچیسی نا انیق اېکنینی بیلدیرهدی(مجهول نسبت)، یاپدی-حرکت اېگه تامانیدن بجریلهیاتگنی افادهلنماقده(انیق نسبت). یاپتیردی-بوندن حرکتنینگ بجروچیسی اۉزگه بیرشخص اېکنی انگلنهدی (آرتیرمه نسبت).
- یاپیندی بوفعل شکلیده حرکتنینگ بجروچیسی شخصنینگ اۉزی اېکنی افادهلنهیپدی(اوزلیک نسبت). شونگه کۉره، اۉزبېک تیلیده فعل نسبتلری بېشگه اجرهتیلهدی:1. باش یا که انیق نسبت، 2. اۉزلیک نسبتی،3. آرتیرمه نسبت، 4. مجهول نسبت 5. بیرگهلیک نسبتی.
باش یا که انیق نسبت
فعلنینگ باش(انیق)نسبتیده حرکت اېگه تامانیدن بجریلگنلیگی افاده قیلینگن بۉلهدی. یا که حرکتنینگ بجروچیسی و اونی قبول قیلگن شخص انیق بۉلگن حرکتنی اقادهلهیدی. بونسبتنینگ مخصوص گراماتیک بېلگیسی یا که مخصوص کۉرستگیچی یۉق. مثلن: گوزهل اوکهسیگه قرهدی. باتیر درس اۉقیدی. تورسون اوی وظیفهسینی بجرهیپدی. سادّه گپلریده فعل هیچ قنده ۀ قۉشیمچه المه یدی. بو یرده حرکت ایگه تامانیدن بجریلگنی افادهلنماقده. هر اوچله گپ(جمله)ده هم حرکت اېگه یعنی(گۉزهل، باتیر و تورسون) تامانیدن عملگه آشیریلماقده. حرکتنینگ بجروچیسی و قبول قیلیوچیسی هم انیق. فعلنینگ انهشو شکلی گه باش یا که انیق نسبت دېیلهدی.
اۉزلیک نسبتی
فعلنینگ بونسبتیده حرکت بیرار نرسه گه اوتمَی، بیواسطه اېگهنینگ اوزیده قالهدی. یعنی حرکت فاعلنینگ اۉزی اۉز اوستیده عملگه آشیرگنینی بیلدیرهدی. حرکت و حالت فقط بجروچینینگ اۉزیده عملگه آشهدی. اۉزلیک نسبتی فعل اۉزهک و نیگیزیگه- ن(این)،-ل(ایل)،- لن قۉشیمچهلرینی قۉشیش بیلن یسهلهدی. اگر فعللر اونلی بیلن توگهگن بۉلسه«ن»،«ل»، اونداش بیلن توگهگن بۉلسه«ان»، «ایل»قۉشیمچهلرینی قۉشیب، اۉزلیک نسبتی یسهلهدی. مثلن: فاطمه تۉیده یسهندی(اۉزی یسندی)، احمد آتدن ییقیلدی(اۉزی ییقیلدی). بۉری بای ایشگه آتلندی(اۉزی آتلندی) هر اوچله مثالده هم حرکت بیواسطه اېگه(فاطمه، احمد و بوری بای)ده قالهیپدی. اېلبیک یوویندی، یعنی، اېلبیک اۉزی اۉزینی یوودی. اۉزبېک تیلینینگ اۉزبېکستان ورینتیده ش(- اش) قۉشیمچهلری بیلن هم اۉزلیک نسبتی یسهلهدی. مثلن:
نصیبه آهستهگینه سورهشدی.(کریم نظراف. اۉزبېک تیلی،155 بیت) اما، اۉزلیک نسبتنی یساوچی بوندهی قۉشیمچه افغانستان اۉزبېکلری اوچون اۉنیملی اېمس. بو هم افغانستان اۉزبېکلری آرهسیده نثر ترقّی قیلمهگنیدن دلالت قیلسه کېرهک.
مجهول نسبت
فعلنینگ مجهول نسبتیده ایش-حرکتنینگ بجروچیسی نا انیقدیر. یعنی حرکت کیم تامانیدن بجریلگنلیگی نامعلوم. بوندن بجروچیسی نامعلوم بۉلگن حرکت توشینیلماقده. مجهول نسبت ل(ایل)،- ن(این)-ش(ایش)قۉشیمچهلری بیلن یسهلهدی. مثلن: انجمنده نوایی شعرلری اۉقیلدی. تۉیدن آلدین تماشا باشلندی. قۉشنیمیزنی کۉچیریشدی. سادّه گپلریده حرکت کیم یا که کیملر تامانیدن بجریلگنی معلوم اېمس. کۉریب تورگنینگیزدېک، اۉزلیک نسبتیده هم عین قۉشیمچهلر قتنشماقده. بیراق، اۉزلیک نسبتی بیلن مجهول نسبتینی فرقلهماق کېرهک. اولرنینگ فرقی شونده که، اۉزلیک نسبتده بجروچی یعنی اېگه انیق، مجهول نسبتده اېسه حرکتنینگ بجروچیسی نا معلوم دیر. مجهول نسبتده فعللرنینگ اۉزهک و نیگیزیگه-ل (ایل)، -ن(این) قۉشیمچهلرینی قۉشیش آرقهلی حاصل قیلینهدی. انیقراق بۉلسین اوچون، بو ایکًی نسبت فرقینی قۉییدهگی مثاللرده قرهب چیقسک:
یۉلداش یوکسک مرتبه لرگه کۉتریلدی.(اۉزلیک نسبت) کۉچهلرده بیردن شوقین کۉتریلدی.(مجهول نسبت) بیرینچی گپده، یولداش بلند منصب گه کۉتریگنی، آیکًینچی گپده اېسه شاوقین کیم یا که کیملر تامانیدن کۉتریلگنی نا انیق دیر. مجهوللیک نسبتی اۉتیملی فعللرنی اۉتیمسیزگه ایلنتیرهدی.
مثال:
ایشنی بجردی- اۉتیملی فعل.
ایش بجریلدی- اۉتیمسیز.
چاینی ایچدی- اۉتیملی.
چای ایچیلدی- اۉتیمسیز.
مجهول نسبتینینگ یسهلیشی:
- ل( یل)کۉریلدی، آچیلدی، قۉییلدی، اوزولدی، سېپیلدی، یاپیلدی، قاقیلدی.
- ن( ین)آلیندی، کۉریندی، بیلیندی، اوشلندی، باشلندی، یاشلندی.
بیرگهلیک نسبتی
بونسبتده ایش-حرکت بیر نېچه شخص تامانیدن بیر پَیتده، بیرگهلیگده بجریلهدی. بیرگهلیک نسبتیده فعل نیگیزیگه-ش(ایش)،- لش(له+ش)، قۉشیمچهلرینی قۉشیش بیلن یسلهدی. هنرمندلر کویلشدی (بیرگهلیکده- مجهول نسبت)، سپورتچیلر یوگریشدی(بیرگه لیکده- مجهول نسبت). بو اۉرینده حرکت بیر نېچه شخص تامانیدن بجریلگنی افاده قیلینگن. بیرگهلیک نسبتیده حرکت کۉپچیلیک تامانیدن بیر نرسه یا که شخص اۉستیده هم بجریلیشی ممکن. مثال: جورهنی باله لرکلتکلشدی(بیر کیشینی کۉپچیلیک دوپّاسلشدی) ینه بیرگهلیک نسبتیده کۉپچیلیک کۉپچیلیک بیلن تارتیشدیک(گروه-گروه بۉلیب)، بیر کیشی یالغیز بیر کیشی بیلن ایش-حرکتینی بجریشی هم ممکن(مېن و او سۉزله شدیک).
صنفداشلر استادلری بیلن اوچرهشیشدی. اوچرهشیشدی (فاعل ایکّی گروه )، ایکّی(کومیش وآتهبیک) سېویشگن آخر دیدارلشدی(فاعل ایکّی شخص) بیرگهلیک نسبتی یسهشده دقت قیلماق کېرهک. چونکه، فعللر حرکت نامی بیلدیروچی«ایش» قۉشیمچهسینی آلگنده ینه بیر«ایش» قۉشیمچهسی طلب قیلینهدی. مثال: کۉرهشدی(انیق نسبت)، کوره شیشدی(بیرگهلیک نسبت) یسهلهدی.
بیرگهلیک نسبتنینگ یسهلیشی :
- ش(ایش)یازیشدی، سۉزلشدی، ایتیشدی، اوروشدی، یرهشدی، قَیتیشدی.
- لش(له+ش)بحثله شدی، صحبتله شدی، گپله شدی، قۉلـله شدی، پولـله شدی.
آرتیرمه نسبت
فعلنینگ آرتیرمه نسبتیده، بجروچی اوزحرکتینی باشقه بیر بجروچیگه بویوریش و تأثیر قیلیش آرقهلی عملگه آشیرهدی. یعنی حرکت باشقه بیر شخصنینگ واسطهسیده بجریلهدی. بو نسبتده فعلنینگ نیگیزیگه - ت، - دیر، - تیر، - گز- کز، - قز، - گیز، - کیز، - قیز، -غیز، - ار، -ایر،- ایز قۉشیمچهلری قۉشیش بیلن ایش- حرکت یوزهگه کېلهدی. مثلن:
- بالهنی اوقیشگه اورگت.
- تېمور ساعتینی کۉرستدی.
- تۉخته مرادنی مکتب گه یازدیر.
- بار گپنی، چین سۉزنی اوکنگه ایـتتیر.
- همتینگنی عبرت اوچون برچه گه کۉرگز.
- توردی قۉیلرینی قوتنگه کیرگیزدی.
- ییقیلگننی اۉرنیدن تورغیز.
- بیر یشر بالهنی اتک- چېچک قیله یورغیزدی.
- بیگنظر وقتینی بیکارکه کېتگیزدی.
- همراهقول کۉچتلرنی یېرگه اۉتگیزدی .
- یۉلداش قلمینی دوستیگه توتقیزدی .
- ادشگننی یۉلیدن قَیتر.
- طاهر قوشلرنی اېکینزاردن اوچیردی.
- قۉلداش کۉزیگه داری تامیزدی.
اۉزبېک تیلیده بیر فعلنینگ اۉزیگه بیر یۉله نېچه نسبت قۉشیمچهلری کېتمه- کېت قۉشیلیشی هم ممکن. مثلن: آدملرنی تۉیگه ایت تیرگیزدی.کۉریب تورگنینگیزدېک، یۉقاریدهگی مثاللرده فعلنینگ نیگیزیگه تورلی قۉشیمچهلرنی قۉشیب، آرتیرمه نسبت حاصل قیلینماقده.
آرتیرمه نسبتنینگ یسهلیشی
- ت :کۉرست، اۉرگت، بۉشت، تېبرهت، ییغلت، سهیرت؛
- تیر:(دیر) ایتدیر، اوزهتتیر، قرهتتیر، بۉشهتتیر، سۉرهتتیلر، کۉپهیتیر؛
- غیز (گیز)، قَز(غَز، کَز)، قیز، کیز: اۉتکیز، تورغیز، کېتگیز، اۉتقز، اۉتکیز، یورگیز، بارغیز؛
- ست(سه+ت)کۉرست؛
- یز - یاقیز؛
- ار،-ایر :چیقر، توشیر، کېچیر، تاشیر.
آرتیرمه نسبت قۉشیمچهلری اۉتیمسیز فعللرنی اۉتیمسیز فعللرگه ایلنتیرهدی.
کېل- اۉتیملی فعل،
کېلتیر- اۉتیمسیز فعل.
یور- اۉتیمسیز فعل،
یورگیز- اۉتیملی فعل.
- گیز،- گز،-غز،- دیر تاووشلری جرنگلی تاووش بیلن توگهگن فعل نیگیزیگه؛
- تیر، کیز،- قیز،- کز،- قز قۉشیمچهلری اېسه جرنگسیز تاووشدن کېین قۉشیلیب کېلهدی.
اۉزبېک تیلیده نسبت یساوچی قۉشیمچهلرنینگ شکللری جوده کۉپ. بیر فعلنینگ نیگیزیگه بیته، ایکّیته، اوچته آرتیرمه نسبت قۉشیمچهلری کېتمه- کېت کېلیشی ممکن. مثلن:کۉرستتیرماق، اوندیرتیرماق، گپیرتیرماق، بیزهنتیریلدی، یووینتیریلدی، کېلیشتیریلماق کبی. بوندهی وضعیتلرده نسبت توری افیکسگه قرهب انیقلنهدی.
|
|
فعل نسبتلرینینگ اتهلیشی | |||||
|
فعللر
|
باش یا که انیق نسبت
|
مجهول نسبت
|
بیرگهلیک نسبتی
|
اۉزلیک نسبتی |
آرتیرمه نسبت | |
|
تره ماق |
ترهدی
|
ترهلدی
|
ترهشدی
|
ترهندی
|
ترهتدی
| |
|
یَسنماق |
یَسهدی
|
یسهلدی
|
یسهشدی
|
یسهندی
|
یسهتدی
| |
|
کییماق |
کییدی
|
کېیلدی
|
کییشدی
|
کییندی
|
یېتتی
| |
فعل نسبتلری آلگن قۉشیمچهلرجدولدلی
فعل مَیللری
حرکتنینگ واقعیلیککه مناسبتینی افادهلهیدیگن کتگوری میل دېیلهدی. میل کتگوریسیده حرکت بیلن اونینگ بجروچیسی اۉرتهسیدهگی علاقهنینگ واقعیلیکده گی مناسبتینی کۉرسهتهدی. باشقچه ایتگنده حرکتنینگ واقعیلیککه بولگن مناسبتینی سوزلاوچی نقطۀ نظریدن، بېلگیلاوچی فعل شکللری یا که فعل کتگوریسیگه مَیل دېیلهدی. دېمک، فعل مَیللریده سۉزلاوچینینگ ایش- حرکت گه مناسبتی افادهلنهدی. فعل میلری ایش-حرکتنینگ بجریلیشی یا که بجریلمسلیگی یا که، شو حرکتنی بجریشگه دعوت، ایستک، التماس، بویروق کبی معنالر افاده قیلینهدی. فعلنینگ مَیل گراماتیک خصوصیتیدن معلوم ایش-حرکتنینگ یوزهگه چیقیشی اوچون بجریلیشی شرط بۉلگن ایکّینچی بیر ایش-حرکت انگلهشیلهدی. شوندهی قیلیب، میل کتگوریسیده فعلدن انگلشیلگن ایش-حرکتنینگ خصوصیتی، امکانیتی افاده قیلینهدی. مثلن: اۉقیدیم، فعلی ایش-حرکت، حقیقتن، بجریلگنلیگی؛ اۉقیسنگ ایش-حرکتنی بجریش حقیده شرط-ایستک، شو ایشنینگ بجریلیشی باشقه بیرار ایشنینگ یوزه گه چیقیشی بجریلگنلیگینی بیلدیرهدی. اۉقی فعلیده اېسه، ایش-حرکتنینگ بجریش حقیده بویروقنی ، سۉزلاوچینینگ صحبتداشیگه قره تیلگن، التماس بویروغی، ایستهگینی بیلدیرهدی. یۉقاریدهگی مثاللرده حرکت و حالتنینگ معنا اورغولری افادهلنماقده. میل شکللری کۉمگیده حرکت اجراسی حقیدهگی سۉزلاوچی تامانیدن تینگلاوچیگه بېریلگن خبر تورلیچه بۉلهدی. میل توشونچهسی هم بویروق، درک، شرط، مقصد، گمان، حکایه، آرزو-ایستک و التماس طرزیده هر خیل شکللرده افاده قیلینهدی.
شونگه کۉره، اۉزبېک تیلیده مَیلنینگ اوچته توری فرقلنهدی:
1. اجرا (انیق، خبر، درگ)میلی، 2. بویروق-ایستک میلی، 3. شرط میلی.
اجرا میلی
اوشبو میلده ایش-حرکتنینگ اوچ زماندن(اوتگن، حاضرگی و کېلهسی)بیریده انیق بجریلیشی یا که بجریلمسلیگینی انگلتهدی. اجرا مَیلی ایش-حرکتنینگ بجریلیشی، بجریلمسلیگی بیلن باغلیق معنانی افادهلهیدی. بومَیلنینگ مخصوص یسهوچیسی بولمهی، او فعلنینگ زمان و شخص- سان شکللری آرقهلی یوزهگه کېلهدی. ایشلهدی(اۉتگن زمان)، ایشلهیَپدی(حاضرگی زمان)، ایشلهماقچی(کېلهسی زمان) فعللری اجرامَیلیده هر اوچله زمان معنالرینی انگلهتهدی. اجرا میلی مخصوص کۉرستگیچگه اېگه اېمس. اجرا میلینینگ معناسی زمان، شخص-سان قۉشیمچهلریینی آلگن فعل شکلیدن انگلهشیلهدی. اجرا میلی انهشو خصوصیتی بیلن باشقه فعل میللریدن فرقلنهدی.
شرط میلی
بیرار ایش-حرکتنینگ یوزه گه چیقیشی اوچون اوندن آلدین بجریلیشی شرط بۉلگن باشقه بیر ایش-حرکتنی بیلدیرهدی و قطعی بۉلمهگن ایستک، فرض، مصلحت چقیریش، بویوریش، التماس معنالرینی افادهلهیدی. یعنی حرکتنینگ رویابگه چیقیشی اوچون شرط بۉلگن باشقه بیرار حرکت معناسینی انگلهتوچی فعلنینگ میل شکلی شرط میل دېیلهدی(ح. اۉز. الف. ت). شرط میلی (- سه)، (- گنده) قۉشیمچهلری یاردمیده یسهلهدی. شرط مَیلی بیرینچی شخص بیرلیکده :
ایشلهسه، اۉقیسه، بجرسه، اۉقیگنده، بجرگنده کبیلر.
شرط میلی فعلنینگ شخص سانده توسلهنیشی:
بیرلیک کۉپلیک
1. شخص اۉقیسَم اۉقیسک
2. شخص اۉقیسنگ اۉقیسنگیز
3. شخص اۉقیسه اۉقیسه
(- اۉقیگنده)شرط میلدهگی فعللر شخص سانده توسلنمهیدی.
بو میلدهگی فعللر بۉلیشلی، بۉلیشسیز، برچه نسبت شکللریده قۉللنهدی و شخص سان بیلن توسلهنیشده توسلنهدی.
حرکت و حالت کۉپ نرسهلر بیلن باغلیق توشونچه بۉلگنی سببلی فعللر کتگوریه گه بای بۉلهدی. او بو کتگوریلر بیر- بیری بیلن عضوی باغلنگندیر. چونکه حرکتنی کیمدیر بجرهدی؛ بو سان کتگوریسینی-توسلهنیشنی یوزه گه آلیب چیقهدی. یا که حرکت معلوم بیر وقت آرهلیغیده عملگه آشهدی، بو زمان کتگوریسینی اۉرته گه کېلتیرهدی. باشقه تاماندن ایش- حرکت کیمگه، نیمه گه دیر یۉنهلتیریلگن بۉلهدی. بونده اؤتیملی و اۉتیمسیز گراماتیک کتگوری وجودگه کېلهدی. بجریلگن هر بیر حرکتنینگ واقعیلیککه مناسبتی هم مهم. بو نرسه میل کتگوریسینی میدانگه کېلتیرهدی.
بویروق- ایستک میلی
بویروق-ایستک مَیلیدهگی فعللر ایش-حرکتنی بجریش- بجرمسلیگی حقیدهگی بویوریش، اوندش، ایستک، مصلحت، التماس، چقیریش کبی معنالرنی انگلهتهدی. بویروق-ایستک مَیلی، اساسن(-ی)، (-این)، (-ای)، (-گین)، (- سین)، (- لیک) قۉشیمچهلری، آرقهلی یسهلهدی. بو مَیلده حرکت هر اوچه شخصگه قرهتیلگن بۉلهدی. مثلن: باره- ی، بارهی - لیک، بار- گین، بار-سین، بارسین-لر. هر اوچله مَیل هم بۉلیشلی ، بۉلیشسیز، اۉتیملی، اۉتیمسیز شکللریگه اېگه بۉلهدی.
بیرلیک کۉپلیک
1. شخص کېل-ی/اۉقی- گین کېل- ه ی- لیک.
2. شخص کېل- گین/ینگ کېل- ینگیز/ینگیزلر.
3. شخص کېل- سین کېل- سین(لر).
بویروق- ایستک میلیده گی فعللرنینگ بیرینچی شخص شکلی یۉق.
فعل زمانلری کتگوریسی
فعل یا که ایش-حرکتی قیسی زمانده بجریلگنی، اوّلا نطق سۉزلهنیب تورگن پَیتگه مناسبتدن انیقلنهدی. یعنی حرکتنینگ نطق پَیتیگه مناسبتی فعل زمانلری آرقهلی افاده قیلینهدی. یا که فعلدن انگلشیلگن ایش-حرکتینینگ نطق پیتیگه مناسبتینی بیلدیرهدیگن فعل شکلیگه زمان دېیلهدی. سوزلشهیاتگنیمیزده، بیرار- بیرفکرنی بیان ایته یاتکنیمیزده، یازه یاتگنیمیزده معلوم بیر زمان آرهلیغیده، اوچ زماندن بیریده(اوتگن زمان، حاضرگی زمان و کېلهسی زمانده)شو حرکتیمیز بجریلگن بۉلهدی. ایش-حرکت نطق سۉزلنهیاتگن پَیتدن آلدین، نطق سۉزلنهیاتگن پَیتده و اوندن سۉنگ بجریلیشی ممکن. زمان کتگوریسی هم معلوم بیر قۉشیمچه آرقهلی افاده قیلینهدی. زماننی انگلهتوچی فعل قۉشیمچهلری شکل حاصل قیلوچی افیکسلر(قؤشیمچه) سنهلهدی. اولر فعل اۉزه ک- نیگیزیگه توسلاوچی افیکسلردن آلدین قۉشیلهدی.
شونگه کۉره اۉزبېک تیلیده اوچ زمان فرقلنهدی:
1. حاضرگی زمان، 2.کېلهسی زمان، 3. آۉتگن زمان. هر بیر زمان شکلی اۉز ایچیده ینه بیر نېچه تورگه بۉلینهدی:
1. حاضرگی زمان
حاضرگی زمان فعلی حرکتنینگ نطق پیتیده بجریلیشی یا که بجریلمسلیگینی، دوام اېتیشینی افادهلهدی. مثلن: ایشلهیپمن، قیلهیاتیر، بجرماقده کبیلر فعلنینگ حاضرگی زمان شکلیدیر. فعلنینگ حاضرگی زمان شکلی(- یپتی)، (- ماقده)، (- یاتیر) قوشیمچهلری یاردمیده حاصل قیلینهدی. حاضرگی زمان فعلینینگ ایکّی توری فرقلنهدی: 1. حاضرگی زمان دوام فعلی، 2. حاضرگی زمان دوام فعلی.
الف)حاضرگی زمان دوام فعلی
حاضرگی زمان دوام فعلی نطق سۉزلهنیب تورگن بیر پیتده، انیق دوام اېتیب تورگنی افادهلنهدی. بو زمان شکلی شو شکلگه(- یپ)، (- یاتیر) قۉشیمچهلریدن بیرینی یا که فعل اۉزهگیگه(- ماقده)افیکسینی توسلب قۉشیش یۉلی بیلن یسهلهدی و حرکتنینگ دوام اېتیب تورگنینی بیلدیرهدی. مثلن: بارهیپمن، کېلماقدهسن، اۉیلهیاتیر. باشقه تاماندن(-یپتی)قۉشیمچهسی، کېلهسی اۉتگن زمان معنالرینی هم انگلهتهدی:
اؤزبیک تیلی وادبیّاتی مساءله لری بؤیچه سؤراقلرینگیز بؤ لسه جواب قیله میز.
منبع نی کؤرسه تیش بیلن موضوع ومقاله لردن فایده له نسنگیز بؤله دی .
|