|
تیل و ادبیّات
|
||
|
علمی،ادبی،تیلشناسلیک،حکایه،قصّه،درامه،رمان |
مېن سرویسده کابلگه جۉنب کېتهیپگن اېدیم کبی.
حاضرگی زمان دوام(کۉرماق) فعلی شخص- سانلرده توسلهنیشی:
شخص- سان بیرلیک کۉپلیک
1. شخص کۉر- ه- یپ- من کۉرهیپمیز
2. شخص کۉر- ه- یپ- سن کۉرهیپسیز
3. شخص کۉر- ه- یپ- تی کۉرهیپتیلر.
حاضرگی زمان دوام(کېلماق) فعلی شخص- سانلرده توسلهنیشی:
1. شخص کېلماقدهمن کېلماقدهمیز
2. شخص کېلماقدهسن کېلماقدهسیز
3. شخص کېلماقده کېلماقدهلر.
حاضرگی زمان دوام(کېلماق) فعلی شخص- سانلرده توسلهنیشی:
1. شخص کېلهیاتیرمن کېلهیاتیربیز
2. شخص کېلهیاتیرسن کېلهیاتیرسیز
3. شخص کېلهیاتیر کېلهیاتیرلر.
ب)حاضرگی- کېلهسی زمان فعلی
نطق سۉزلب تورگن پَیتده، اوندن کېین هم یوز بیرهدیگن ایش حرکتینی بیلدیرهدی. یا که، (الف/ی)بیلن یسهلگن روشداشنینگ توسلهنیشیدن یسهلهدی. بو زمان شکلی(- ا / A) ، (ی/ I -) قۉشیمچهلری آرقهلی یسهلهدی. مثلن:
ایشلهیمنish-la-yap-man
یازه من/yoz-a-man
- ا (–a )قۉشیمچهسی بیلن(قَیتماق)فعلینینگ حاضرگی کېلهسی زمانده حاضرگی- کېلهسی زمان کۉرینیشیده توسلهنیشی:
شخص- سان بیرلیک کۉپلیک
1- شخص قَیته من قَیته میز
2- شخص قَیته سن قَیتهسیز
3- شخص قیتهدی قیتهدیلر.
- ی (i)قۉشیمچهسی بیلن(اۉقیماق)فعلینینگ شخص سانده توسلهنیشی:
شخص سان بیرلیک کۉپلیک
1- شخص اۉقیمن اۉقیمیز
2- شخص اۉقیسن اۉقیسیز
3- شخص اۉقیدی اۉقیدیلر.
اۉتگن زمان فعلی
ایش-حرکتنینگ نطق پَیتیدن آلدین بجریلیشینی یا که، بجریلمهگنینی بیلدیرهدی. مثلن: مېن اۉتگن کون پالیزدن قَتدیم. بو ایشنی انچه ایلگری بجرگن اېدیم. اۉزبېک تیلیده اۉتگن زمان فعلینینگ بېشته توری بار:
1)اوزاق اۉتگن زمان فعلی
اوزاق اۉتگن زمان فعلی ایش حرکتنینگ نطق سۉزلب تورگن پیتدن انچه آلدین بجریلگنی یا که بجریلمهگنینی بیلدیرهدی. اوزاق اۉتگن زمان صفتداشنینگ – گن، - کن، - قن قۉشیمچهلری بیلن یسهلهدی.
اوزاق اۉتگن زمان(اۉقیماق)فعلینینگ شخص- سانلرده توسلهنیشی:
شخص- سان بیرلیک کوپلیک
1- شخص اۉقیگنمن اۉقیگنمیز
2- شخص اۉقیگنسن اۉقیگنسیز
3- شخص اۉقیگن اۉقیگنلر
2)یقین یا که انیق اۉتگن زمان
یقین اۉتگن زمان فعلی نطق سۉزلهنیب تورگن پَیتدن بیر آز آلدینراق، سۉزلاوچینینگ کۉز اۉنگیده بجریلیشی یا که، بجریلمسلیگنی بیلدیرهدی. یقین اۉتگن زمان(- دی/تی)قۉشیمچهسی بیلن یسهلهدی. یعنی فعلنینگ اۉزهگی گه(- دی)افیکسی قۉشیلیشی نتیجهسیده حاصل قیلینهدی. مثلن:
مین اۉرتاغیمنی اوچرهتدیم. بونده حرکت بیرآز آلدینراق صادر بۉلگنی، حرکت سۉزلاوچینینگ کۉز اۉنگیده صادر بۉلگنی بیلینماقده.
یقین اۉتگن زمان(ایتماق)فعلینینگ شخص- سانده توسلهنیشی:
شخص- سان بیرلیک کۉپلیک
1- شخص اَیتدیم اَیتدیک
2- شخص اَیتدینگ اَیتدینگیز
3- شخص اَیتدی اَیتدیلر
3). اۉتگن زمان دوام فعلی
اۉتگن زمان دوام فعلی نطق سۉزلهنیب تورگن پَیتدن اول بجریلگنی یا که بجریلمهگنینی بیلدیریب، صفتداشنینگ ر(- ار) و (- یاتگن)، (- ماقده) قۉشیمچهلرینی قۉشیش همده تۉلیقسیز (- یدی) فعلینی کېلتیریش بیله یسهلهدی.
اۉتگن زمان دوامده(کېتماق)فعلینینگ شخص- سانده توسلهنیشی:
کېتماق فعلی
شخص- سان بیرلیک کۉپلیک
1- شخص کېتر اېدیم کېتیر اېدیک
2- شخص کېتر اېدینگ کېتر اېدینگیز
3- شخص کېتر اېدی کېتر اېدیلر
(- یاتگن) صفتداش قۉشیمچهسینی کېلتیریش بیلن اۉتگن زمان دوام فعلینینگ توسلهنیشی:
1- شخص بارهیاتگن اېدیم بارهیاتگن اېدیک
2- شخص بارهیاتگن اېدینگ بارهیاتگن اېدینگیز
3- شخص بارهیاتگن اېدی بارهیاتگن اېدیلر.
4). آۉتگن زمان حکایه فعلی
اۉتگن زمان حکایه فعلی، کوتیلمهگنده قیسقه وقت آرهسیده نطق سۉزلهنیب تورگن پَیتدن آلدین بجریلگنی یا که بجریلمهگنینی بیلدیرهدی. اۉزبېک تیلیده اۉتگن زمان حکایه فعلی(- ب)، (- یب) قۉشیمچهلری یاردمیده حاصل قیلینهدی. اۉتگن زمان حکایه فعلینینگ شخص-سانلرده توسلهنیشی.
قَیتماق فعلی
شخص- سان بیرلیک کۉپلیک
بیرینچی شخص قَیتیبمن قَیتیبمیز
ایکّینچی شخص قیتیبسن قَیتیبسیز
اوچینچی شخص قیتیبدی قیتیبدیلر
5)اۉتگن زمان مقصد فعلی
اۉتگن زمان مقصد فعلی نطق سۉزلهنیب تورگن پَیتدن آلدین بجریلگنینی یا که، بجریلمهگنینی مقصد قیلیب قۉیهدی.
اۉزبېک تیلیده اوتگن زمان مقصد فعلی(- ماقچی)، (-دیگن)قۉشیمچهلری واسطهسیده یسهلهدی.
اۉتگن زمان مقصد فعلینینگ شخص- سانلرده توسلهنیشی.
قیلماق فعلی
شخص- سان بیرلیک کۉپلیک
1- شخص قیلماقچیمن قیلماقچیمیز
2- شخص قیلماقچیسن قیلماقچیسیز
3- شخص قیلماقچی قیلماقچیلر
(- دیگن)قۉشیمچهسی بیلن (کۉرماق)فعلینینگ شخص- سانده توسلهنیشی:
شخص-سان بیرلیک کۉپلیک
1- شخص کۉرهدېگنمن کۉرهدېگنمیز
2- شخص کۉرهدېگنسن کۉرهدېگنسیز
3- شخص کۉرهدېگن کۉرهدېگنلر.
2.کېلهسی زمان فعلی
ایش-حرکتنینگ نطق پَیتیدن سۉنگ بجریلیشی یا که بجریلمسلیگینی گمان، تخمین یۉلی بیلن افادهلهیدی. کېلهسی زمان فعلینینگ ایکّی توری موجود کېلهسی زمان گمان فعلی، کېلهسی زمان گمان فعلی.
1)کېلهسی زمان گمان فعلی
ایش حرکتنینگ نطق سۉزلهنیب تورگن پَیتدن سۉنگ بجریلگنی یا که بجریلمهگنینی افادهلهیدی. یعنی ر(-ار)افیکسی بیلن یسهلگن صفتداشنینگ توسلهنیشی آرقهلی یسهلیب، حرکت بجریلیشینی گمان، تخمین یۉلی بیلن افاده لهیدی.
ر(-ار)قۉشیمچهسی یاردمیده(بارماق)فعلینینگ توسلهنیشی:
شخص- سان بیرلیک کۉپلیک
1- شخص بارهرمن بارهرمیز
2- شخص بارهرسن بارهرسیز
3- شخص بارهر بارهر(لر)
2) کېلهسی زمان مقصد فعلی
کېلهسی زمان مقصد فعلینینگ بو توریده ایش-حرکت نطق سۉلهنیب تورگن پَیتدن سۉنگ بجریلگن یا که بجریلمهگنی مقصد قیلیب قۉییلگن بۉلهدی.
اۉزبېک تیلیده کېلهسی زمان مقصد فعلی(-ماقچی) (-دیگن) قۉشیمچهسینی قۉشیش بیلن یسهلهدی. کېلهسی زمان مقصد فعلینینگ شخص- سانده توسلهنیشی.
(- ماقچی) قۉشیمچهسی بیلن (اۉتماق)فعلینینگ شخص- سانده توسلهنیشی.
شخص- سان بیرلیک کوپلیک
1- شخص اۉتماقچیمن اۉتماقچیمیز
2- شخص اۉتماقچیسن اۉتماقچیسیز
3- شخص اۉتماقچی اېدی اۉتماقچی اېدیلر
(- دیگن)قۉشیمچهسی بیلن (اېشیتماق)فعلینینگ شخص- سانده توسلهنیشی:
شخص- سان بیرلیک کۉپلیک
1- شخص اېشیتهدیگن ایدیم اېشیتهدیگن اېدیک
2- شخص اېشیتهدیگنسن اېشیتهدیگن اېدینگیز
3- شخص اېشیتهدیگن اېشیتهدیگن اېدیلر
زمان کتگوریسی تورلی ادبیاتلرده تورلیچه بېریلگن. ایریم منبعلرده زمان فعلنینگ میل کتگوریسی ایچیده بېریلگن. بیز اېسه تعریف گه بناً، فعلنینگ زمان گتگوریسینی میلدن تشقری علیحده بېردیک. مقصد، میل و زمان کتگوریلرینی بیر- بیریدن فرقلش دیر.
|
|
اۉتگن زمان |
حاضرگی زمان |
کېلهسی زمان | ||||||
|
اوزاق اۉتگن زمان فعلی
|
یقین اۉتگن زمان فعلی
|
اۉتگن زمان دوام فعلی
|
اۉتگن زمان حکایه فعلی
|
اۉتگن زمان مقصد فعلی
|
حاضرگی کېلهسی زمان فعلی
|
حاضرگی زمان دوام فعلی
|
کېلهسی زمان مقصد فعلی
|
کېلهسی زمان گمان فعلی
| |
|
اۉقیگنمیز اۉقیگن اېدیک
|
اۉقیدیم ایتدی کېلدی
|
بارهر اېدی اۉقیر اېدی
|
اۉقیبمن اَیتیب من
|
اۉقیمیدیگ اېدیم بارماقچی اېدیم
|
اۉقیمن یازه سن
|
اۉقیپمن یازماقده اۉقی یاتیر
|
اۉقیماقچی من یازهدېگن من
|
بارهرمن کېلرسن
| |
جدولده فعللرنینگ زمانلرده توسلهنیشی
فعلنینگ سینتکتیک وظیفهسی
فعللر گپده(جمله)اساسن کېسیم وظیفهسیده کېلهدی. مثلن:
مین اۉرتاقلریم بیلن سیر اَیلهگنی تاققه چیقدیم. بیز درس اۉقیش اوچون مکتبگه باردیک. هر ایکله گپده(چیقماق) و (بارماق) فعللری بیرینچی شخص بیرلیک(چیقدیم) همده بیرینچی شخص کۉپلیک (باردیک) شکللریده کېسیم وظیفهسینی بجریب کیلهیپتی فعلنینگ صفتداش(بارگن) و حرکت نامی (اۉقیش، باریب، اوچره شو) آتلهشیب، گپده اېگه(یورگن- دریا، اۉتیرگن-بوریا). تۉلدیروچی(اۉقیمهگندن اۉقیگن یخشی، یخشی ایشنی کېچیرتیرمسلیک لازم). قرهتیقیچ انیقلاوچی(اۉقیگننینگ آشیغی آلچی بۉلهدی).
فعلنینگ گپدهگی وظیفهسینی توسلهنیش کتگوریسی بېلگیلب بېرهدی، چونکه شخص- سان قۉشیمچهلری فعلدن باشقه سۉز تورکوملرینی هم کېسیم وظیفهسیگه ماسلهی آلهدی. مثلن: سین ایشلهیسن، مین اۉقیمن. بوگپلرده توسلاوچی«من» اۉقیماق فعلیگه قۉشیلیب کېلیب، اولرنی کېسیمگه اَیلنتیرماقده.
فعللرنینگ یسهلیشی
اۉزبېک تیلیده فعللر باشقه سۉز تورکوملریدن هم حاصل قیلینهدی. آت، آلماش، روش و صفتدن هم فعل یسهلیشی ممکن. فعللر هم آت و صفت کبی مارفو لوگیک(قۉشیمچهلر یاردمیده) و سینتکتیک (سۉزنی سۉزگه قۉشیش یۉلی بیلن) اصولده حاصل قیلینهدی.
مارفولوژیک اصول
بو اصولده سۉزنینگ نیگیزیگه قۉشیمچهلر قۉشیلهدی و ینگی سۉز یسهلهدی. قوییدهگی قۉشیمچهلر یاردمیده فعللر یسهلگنینی کۉرهمیز:
- له (سوزله، توشله(توشده اوقتلهنیش معناسیده)، بیله).
- ا (سنه، بوره، آۉره، سکره).
- ای (ساغهی ، کوچهی ، کیچرهی).
- سه (قومسه، سوسه).
- ر (قیز، بوزر، کۉکر).
- ایک (کیچیک، بیریک، اۉچیک).
- یق (قیزیق، آشیق).
- ی (تینچی، سیمری، یاری).
- الن (باغلن، اولن، سیلن).
سینتکتیک اصول(سۉزلرنی بیر- بیریگه قۉشیش).
بو اصول بیلن جفت، قۉشمه و مرکّب فعللرحاصل قیلینهدی. قۉشمه فعللر، اساسن، فعل و فعل بۉلمهگن سۉزلردن یسهلهدی. اولر:
الف) فعل و فعل بولمهگن سۉزلرنینگ قۉشیلیشیدن حاصل بۉلهدی(آت+فعل) کۉرینیشیده بۉلهدی: تعظیم+قیلماق، تعظیم قیلماق، سلام+بېرماق، سلام بېرماق، قۉل+اوشلهماق، قۉل اوشلهماق و باشقهلر.
ب) فعل وفعلدن حاصل بۉلگن قۉشمه فعللر(فعل+فعل)کۉرینیشیده: آلدی+بٔردی،
آلدی بیردی(سودا)، کېلیب+کېتماق، کېلیب کېتماق(اوچره شو)، ساتیب+آلماق، ساتیب آلماق(خرید)، آشیب+توشدی(آرتیقلیک)، کېلیب+قالماق، کېلیب قالماق(پیدا بۉلیش)، قۉل+اوردی، قۉل اوردی(اقدام قیلماق)، کۉریب+قالدی، کۉریب قالدی(توستدن)، قیلیب+قۉېدی، قیلیب قۉېدی (بیلمسدن).
روش
روش حرکتنینگ بېلگیسینی بیلدیروچی مستقل سۉز تورکومی سنهلهدی. یا که ایش-حرکت قَی حالده بجریلیشینی و شونگه باغلیق بۉلگن اۉرین، پَیت، مقصدگه مناسبتینی بیلدیرهدیگن مستقل سۉز تورکومی روش دېیله دی. باشقچه ایتگنده ایش-حرکتنینگ صادر بۉلیشی بیلن باغلیق وضعیت، پیت، سبب، مقصد، درجه- مقدار و اۉرین معنالرینی بیلدیرهدی یا که، حرکت وحالتنینگ بېلگیسینی، شونینگدېک، بیلگینینگ بېلگیسینی افادهلهیدی. روشلر هم صفتگه اۉحشب بېلگینی بیلدیرهدی، صفت آتنینگ بېلگی خصوصیتینی بیلدیرسه، روشلر حرکتنینگ بېلگیسینی، قَی طرزده بجریلیشینی افادهلهیدی. سیرتدن قرهگنده روش صفتگه اوخشب کېتهدی، اصلیده او صفتدن بوتونلی فرق قیلهدی. روشلر حرکت حالتینی افادهلشی، اۉزیگه خاص یساوچی افیکسلر آلیشی، گپده کۉپینچه حال وظیفهسیده کېلیشی روشنینگ باشقه سۉزلردن فرق قلیوچی تامانینی تشکیل بېرهدی.
مثلن: گۉزهلقیز بیریکمهسیده گۉزهل سۉزی صفتدیر، چونکه، او قیزنینگ بېلگیسینی(کۉرکی)حُسنگه بایلیگینی بیلدیرهیپدی. سېکین یورماق بیریکمهسیده سېکین سۉزی روش. چونکه او حرکت یعنی، یورماقنینگ بېلگیسی سنلهدی. دېمک، صفت آت- نرسهنینگ بېلگیسینی، روش حرکتنینگ بېلگیسینی انگلهتهدی.
روش مستقل سۉز تورکومی صفتیده قوییدهگی مورفولوژیک خصوصیتلری بیلن اجرهلیب تورهدی:
1. روش هم درجه کتگوریسیگه اېگه : سېکین، مۉل(عادی درجه)، کۉپراق، چققانراق(قیاسی درجه)، اېنگ کۉپ، جوده تیز(آرتیرمه درجه)کبی؛
2. روش اۉزگرمس بۉلیب، کۉپینچه فعللرگه باغلهنیب کېلهدی : کۉرگزمهده تورکستاننینگ قالینلری قت- قت، اوستمه- اوست توشهلگن اېدی؛
3. روش ایریم پیتلرده صفتگه، آتگه باغلهنیب کېلهدی: بوندهی پیتده روش بېلگینینگ بېلگیسینی اېمس، بلکه، اۉزی باغلهنیب کېلگن یاخود تدن انگلهشیلگن حرکت وحالتنینگ بېلگیسینی بیلدیرهدی : حاضر - کۉچه تۉله آدم.
4. روش علیحده یسهوچی قۉشیمچهگه اېگه اېمس. روش یسهوچی قۉشیمچهلر آت، صفت، آلماشگه قۉشیلیب کۉپینچه، حالت روشی یسهیدی. مثلن: لب، لرچه، چه، انه کبیلر. بوقۉشیمچهلر بیلن باشقه سۉز تورکوملری هم یسهلهدی.
5. آتلشگن سۉزلرنی مستثنا قیلگنده روشلر توسلنمهیدی، تورلنمهیدی هم. روش، اساسن، قندهی؟ قندهی قیلیب؟ کیمدهی؟ قنچه؟ قَیطرزده؟ کبی سۉراقلرگه جواب بۉلهدی. مثلن: تیز(یوگیرماق)، سېکین(گپیرماق)، بیردن(سکرهماق)، تۉستدن(کېلماق)، کۉپ(قرهماق)، آز(اوخلهماق)، تصادفن (اوچرهشماق)،قهرمانلرچه(جنگ قیلماق)، اېرته(بارماق)، یشیرینچه(کېلیشماق)، بوتونلَی(اونیتماق) خاملیگیچه(یېماق)، سیرتدن(قرهماق)، دوستانه(اوچرهشماق)، تاغلرده(قاریاغماق)، یشیرینچه(بیتیم توزماق)، اَتهیلب(قیلماق)، مجبورن(ایشلهماق)، توختاوسیز(یازماق)، یخشیلب(اۉقیماق)، اۉزبېکچه(سۉزلشماق)، بوتونلهین(توگتماق) وباشقهلر روش سنهلهدی.
یوقاریده تاکیدلهگنیمیزدېک، بیرقرهگنده، روشلر عادی، قیاسی و آرتیرمه درجه لرگه اېگه بۉلیشی بیلن صفتگه اوخشب کېتهدی. اما، توشونیش کېرهک که، صفت نرسه واقعه- حادثهلرنینگ بېلگیسینی بیلدیرسه، روش فعلنینگ بېلگیسینی بیلدیلرهدی. ینه بیر مثال:
اوچقیر آت، تیز اوچر طیاره بیریکمهلرینی آلیبقرهسک، بیرینچی عبارهده اوچقیر سۉزی آتنینگ صفتیدیر. آایکینچی عبارهده اېسه، تیز سۉزی روش دیر. چونکه، او فعلنینگ بېلگیسینی یعنی اوچماقنینگ درجهسینی بیلدیرهدی، صفتدن روشنی فرقلش کېرهک. روش فعلگه(بیردن اویغانماق)، صفتگه(اۉزبېکانه اودوملر) بعضی پَیتلرده آتگه باغلهنیب کېلهدی.
روشلر قوییدهگی قۉشیمچهلر یاردمیده یسه لهدی.
- ان (اساسن، طبیعتن).
- سیز (چیکسیز، اوزلیکسیز).
- لب (ایرتهلب).
- چه (اۉزبېکچه).
- لرچه (قهرمانلرچه).
- اینچه (کۉپینچه).
- لیگیچه (چلهلیگیچه).
- انه (مردانه).
- ن(ین)(یازین-قیشین، آچین –تۉقین).
- دهی(تېمیردهی).
- لَی (بوتونلَی).
- لهیین (بوتونلهیین).
- ده ی(-دیک) (سوتدهی، تېمیردهی، ماموقدیک).
روشلر توزیلیشیگه کۉره اوچ توریگه بۉلینهدی
ساده روش، توب روش و قۉشمه روش
1. ساده روشلر
ساده روشلر بیرگینه اۉزکدن توزیلیب، توب و یسمه بۉلهدی.
توب روشلر- یساوچیسیز قۉلنهدیگن روشلر توب روشلر دېیلهدی. مثلن: تیز، سیکین، آز، کۉپ، کېین وباشقه لر
یسمه روشلر- علیحده افیکسلر بیلن یسهلگن روشلرگه یسمه روشلر، دېب ایتیلهدی. اېسکیچه، مردانه، تۉختاوسیز، آی دهی و باشقه لر.
2. قۉشمه روشلر
قۉشمه روشلر ایکّی مستقل سۉزدن تشکیل تاپگن بۉلهدی. مثلن: اویاقده، بوکېچه، الّهقچان، قی کونی. یسهمه روشلر توب روشلرگه قۉشیمچه قۉشیلیشی آرقهلی حاصل قیلینهدی:
دوستانه، یشیرینچه، مجبورن، چېکسیز، آۉشه کونی، هیچ وقت، بیر پَیت، بیرمونچه، آلهقچان، هرسفر و باشقهلر.
3. جفت روشلر
جفت روشلر بیر-بیریگه یقین ضد و تکراری سۉزلردن توزیلهدی. مثلن: سَل-پَل، کېتمه-کېت، یانمه-یان، کم-کم. اېرته- کېچ، سېکین-استه، آچیق-آیدین، آز-ماز، تۉله- تۉکیس، قیشین- یازین، کېچه- کوندوز.
4.مرکّب روشلر
هر ایکّلهسی هم مستقل حالده معنا انگلهتهدیگن سۉزلردن توزیلگن روشلر مرکّب روشلر دېیلهدی. بوندهی روشلر سۉراق، کۉرسهتیش آلماشلر، آۉرین پَیت معناسیدهگی و هیچ، هر، بیر کبی سۉزلرنینگ بیریکویدن تشکیل تاپهدی. مثلن: هروقت، هیچ وقت، هرزمان؛ بیر نفس، بیر زوم، شو وقت، شو یېرده، بو یاققه کبی.
روشلرنینگ معنا و گراماتیک جهتدن تورلری
1. حالت روشلر
ایش-حرکتنینگ قَی طرزده، قی اصولده، قی حالتده بجریلیشینی بیلدیرهدی: سېکین، آهسته، توستدن، کورگندهی، بیردنگه، مردلرچه، درّاو، بیرمه-بیر، یاپهسیگه، جیمگینه، ایلدَم، پیاده، یهیاو، آتلیق،، ماشینده، تصادفن، تیز، مردانه، قۉقیسدن(تؤستدن)، بیرمه-بیر، قۉلمه- قۉل، قوشدهی، ییگیتچهسیگه، تۉغریمه- تۉغری و باشقهلر. حالت روشلر قندهی؟ قندهی قیلیب؟ کیمدهی؟ نیمه دهی؟ قی طرزده؟ سۉراقلریدن بیریگه جواب بېرهدی. حالت روش گپده حال وظیفهسینی بجریب کېلهدی. قوییدهگی مثاللرده حالت روشی بۉییچه گپ توزیلگن:
1. تۉستدن یورهگیم سنچدی.
2. اۉشه نرسه درّاو اېسیگه کېلدی.
3. بیز تصادفن اوچرهشدیک.
4. تیز بوریب یېتیب آلدیک.
5. آۉغیلچم جیمگینه اوخلهدی.
6. آدملر بیر جایگه باریشلری اوچون، آتلیق، یهیاو وعرابه ده سفر قیلهدیلر.
7.منزلگه یېتهی دېسنگ ایلدم یور.
8. قۉیلرینگنی بیرمه - بیر سنب چیق.
9. سېکین- استه (اهسته) ایشینگنی قیلهویر.
10. 40 ییل اۉتگن بۉلسه هم کۉرگندهی تهنیدیم.
2. پَیت روشی
ایش- حرکتنینگ بجریلیش پَیتینی بیلدیرهدی. بایه، کېچه، آلدین، اېرتهلب، هلی بېری، کېین، ایلگری، حاضر، انده-سانده، بورون، سۉنگ، اېرته-ایندین، بولتور، دایم، کېین، هلی و باشقهلر. پَیت روش قچاندن بېری؟ قچانگچه؟ قچاندن بویان؟ قی طرزده؟ قنچه؟ کبی سۉراقلرگه جواب بۉلهدی.
3. اۉرین روشی
ایش-حرکتنینگ بجریلیش اۉرنینی بیلدیرهدی. مثلن: پستده، یوقاریده، آلدینده، نریده، بېریده، تۉغریگه، اونده-بونده، ایلگریگه، آله قندهی، قویی، آیچکری، تشقری، الّهقی یېرده، الهقی یېرلرگه کبیلر. اۉرین روش قی یېرگه؟ قییېرده؟ قییېردن؟ قَییېرگچه؟ کبی سۉراقلردن بیریگه جواب بیرهدی.
4. درجه- مقدار روشی
ایش-حرکتنینگ مقداری، درجهسینی، بېلگینینگ درجهسینی بیلدیرهدی. مثلن: کۉپ، آز، جوده، نهایتده، بیرآز، بیرمونچه، هرقنچه، سیره، اصلن، سهل، غایت، پیچه، قاپلب، چېلکلب، خروارلب کبیلر. پَیت روشلر قنچه؟ قَی درجهده؟ کبی سۉراقلرگه جواب بېرهدی.
5. سبب روشی
ایش-حرکتنینگ بجریلیشی اوچون سبب بۉلگن حالتنی بیلدیرهدی. مثلن: ناچار، ناعلاج، ناعلاجلیکدن، چارهسیزلیکدن، قصدن، اتهیلب، بیلمسدن کبیلر. سبب روش نیمهسببدن؟ نیمه اوچون کبی سۉراقلردن بیریگه جواب بۉلهدی.
6. مقصد روشی
ایش- حرکتنی قیسی مقصدده بجریلیشینی بیلدیرهدی: اتهیین، جَورتهکه، اَتهیلب، بیلمسدن، قصدن و باشقهلر. مقصد روش نیمه اوچون؟ نیمه سببدن؟ نیمه مقصدده کبی سۉراقلردن بیریگه جواب بیرهدی .
روشلرده درجه
صفتلرده بۉلگنی کبی، روشلرده هم درجه بار. روش درجهلری حرکتنینگ بېلگیسینی، مقدارینی، کم-آرتیقلیگینی درجهلب کۉرسهتهدی. تیز، سهل، بوشراق جوده سېکین و هکذالر. صفتده درجه قندهی افادهلنسه، روشده هم خودّی شوندهی افادهلنهدی. حالت، پَیت و مقدار روشلرده درجه اوچرهمهیدی. اۉزبېک تیلیده روش درجهلرنینگ قوییدهگی تورلری فرقلنهدی:
1عادی درجه
روشنینگ بو درجهسیده مخصوص گراماتیک کۉرستگیچی-یۉق. او حرکتنینگ بېلگیسینی عادی بیلگی اېکهنینی بیلدیرهدی. آهسته(یورماق)، سېکین (کۉتریلماق)، یوقاری، قویی، بلند، ییلدهم.
2. قیاسی درجه
حرکتنینگ بېلگیسینی قیاسلب، کۉرسهتهدی؛ بودرجه، (-راق)قۉشیمچهسی بیلن افادهلنهدی: اېرتهراق، کېچراق، آلدینراق.
3. آرتیرمه درجه
بېلگینینگ معیاریدن آرتیق درجهده اېکهنینی افادهلهیدی. اۉزبېک تیلیده بو درجه اېنگ، جوده، آنچه، غایت، نهایتده، اۉته کبی سۉزلر یاردمیده افادهلنهدی. جوده خرسند، اۉته بیلیمدان، نهایتده تیز، غایت مهم.
روشنینگ سینتیک وظیفه
روشلر حرکت بیلدیروچی سۉزلر- فعللرگه باغلهنیب، گپده اساسن حال وظیفهسیده کېلهدی. مثلن: بابامراد قویاش تفتیده بیر آز قارهیگن اېدی. شو پَیت تۉستدن کۉچه ایشیگی ترققیلب آچیلدی-یو، هلسیللهگن تورسون کیریب کېلدی. روشلر آتلشگنده گپده اېگه، تۉلدیروچی، ایریم پَیتلرده کېسیم وظیفهسیده کېلهدی. مثلن: کۉپی کېتیب، آزی قالدی، قیشی کېتیب، یازی قالدی. (مقال)- اېگه. بیرنی بیراو بېرهدی، کۉپنی- محنت.(مقال).- تۉلدیروچی. حاصلنینگ چۉغی- مۉل.- کېسیم. اولر نطقده جوده فعال قۉلنهدی. مثلن: کېچه(پَیت) تۉستدن(حالت) هوا بولوتلنه باشلهدی. همّهیاق(اۉرین) هول(حالت)بۉلیب کېتدی. یامغیر بیر پسده(پَیت) تیندی.
روشلر کۉپینچه جفت و تکراری حالده قۉلنهدی. مثلن: استه- سېکین، تېورهک- اطراف، اېرته- کېچ(جفت)، جوده-جوده، کۉپ-کۉپ(تکراری). روشلر شکل حاصل قیلوچی و سۉز اۉزگرتیروچی قۉشیمچهلرگه اېگه اېمس، شونینگ اوچون او اۉزگرمس سۉز تورکومی حسابلنهدی. روشلر آتلهشیب کېلگندهگینه سۉز اۉزگرتیروچی قۉشیمچه آلیب کېلیشی ممکن.
فعلنینگ خاصلنگن شکلی
فعللر اۉز وظیفهسیدن تشقری صفت، روش و آتلرگه هم یقینلهشیشی ممکن. اۉزبېک تیلیده بیر تورکومدهگی سۉزلر باشقه تورکوم سۉزلرگه ایلهنیب، اۉشه سۉز وظیفهسینی بجرهدی. بوندهی فعللر شکلی فعلنینگ وظیفهداش یا که خاصلنگن شکللری دېیلهدی. اولر قوییدهگیلردن عبارت:
1. صفتداش، 2. روشداش،3 . حرکت نامی.
صفتداش
نرسهنینگ بېلگیسی بولگن ایش- حرکتنی انگلهتهدی. او صفتگه اۉخشب نرسه-حادثهلرنینگ بېلگیسینی بیلدیریب، گپده آتگه باغلهنیب، آنیقلاوچی وظیفهسینی بجریب کېلهدی. آۉتر دنیا، اوچگن قوش کبی. صفتداش فعلنینگ صفتگه تامان سیلجیشینی بیلدیرهدی. او عین صفت اېمس، چونکه، اونده هم بېلگی هم حرکت معنالری بار. فعللرده هم فعللیک همده صفتلیک بېلگیلری بۉلهدی. صفتداشده هم حرکت هم بېلگی معنالری بار. صفداش قندهی؟ قیسی؟ کبی سوراقلردن بیریگه جواب بیرهدی. یخشی باله، اوخلهیاتگن باله. بیرینچی بیریکمهده یخشی سۉزی صفت، بالهنینگ صفتی، ایکّینچی بیریکمهده اوخلهیاتگن سۉزی صفت، او بیلگیدن تشقری حرکتنی هم بیلدیریب کېلهیپدی. یا که منه بو مقالده: ایتگن جایگه ایرینمه، ایتمهگن جایده کۉرینمه. «ایتگن»سۉزی قندهی جایگه(صفت) «ایت»نیمه قیل؟ (فعل)بۉلیشیگه قره می، او صفداش سنهلهدی. صفتداشلر قوییدهگی قۉشیمچهلر یاردمیده یسهلهدی.
- گن (اۉقیگن، کېلهیاتگن، موزلهگن).
- دیگن (گپرهدیگن ، کولهدیگن، اۉیلهیدیگن).
- یاتگن (تینگلهیاتگن، سَیرهیاتگن، بیلهیاتگن).
- وچی (کورهشوچی، حرکلتهنوچی).
- ار (باررجاېنگ، آۉترکۉچنگ، قَیتردنیا).
- جک (بوله جک، بارهجک، کېلهجک).
- اوچی (اوچوچی، کوروچی، اۉتگوچی).
- اسی(کېلهسی، بۉلهسی، آیتگیسی).
- گوسی (کېلگوسی، قالگوسی، بۉلگوسی).
- گولیک (کۉرگولیک، یېگولیک ، کۉرستگولیک).
- غیلیک (قیلغیلیک).
- گیلیک(کۉرگیلیک).
- میش(قیلمیش- قیدیرمیش، بۉلمیش).
صفتداشلر هم فعللر کبی شخص- سانلر ده توسلنهدی. شونینگدېک، صفتداش آت اۉرنیده قۉلّهنیب، آت وظیفهسیده ایشلهتیلیشی ممکن. مثلن: یېنکهی گنگه اۉتین، قن قی گنگه خاتین. صفتداشلرده فعللرگه اۉخشب زمان موجود. صفداشلر آتلشگنده، آتلرگه خاص وظیفهنی بجرهدی.
صفتداشلر هم فعلگه اۉخشب، توسلهنیش(اۉقیگنمن) نسبت(اۉقیلگن)، میل(اۉقیتگن)، زمان (اۉقیگندی) بۉلیشلی- بۉلیشسیزلیک(اۉقیگن-اۉقیمهگن)، آۉتیملی-اۉتیمسیزلیک(کۉگن-اوخلهگن)کتگوریسیگه اېگه. روشداشلر گپده هم صفتدههم فعل وظیفهسیده قۉلنهآلهدی.
روشداش
ایش-حرکتنینگ قی حالتده بجریلیشینی بیلدیرهدیگن فعل شکلی دیر. روشداش ایش-حرکتنینگ بېلگیسینی افادهلهیدی. ایش-حرکتنینگ بېلگیسینی، اونینگ مقصدی، پیتینی بیلدیرهدی. روشداش فعلنینگ روشگه سیلجیگن شکلی بۉلیب، اونده هم روش همده فعللیک خصوصیتلری موجود. باره- باره، کېلگچ. تیرمولیب قالدی، قرهی کېتدی. گپلریده، باره، تیرمیلیب، قرهی سوزلری هم فعلیلیک همده روشلیلیک خصوصیتیگه اېگه. آت کۉرمهگن چاپه- چاپه اولدیرار.(مقال) چاپه-چاپه روشداشی اۉزیدن کېینگی فعلنینگ بېلگیسینی بیلدیریب کېلهیَپدی. روشداش هم گپده روشگه اۉخشب، حال وظیفهسیده کېلهدی.کولیب گپیردی، اۉیلب جواب بېردی، شاشه-پیشه کېلدی.
روشداشلر فعلنینگ توسلهنیشیدن تشقری برچه کتگوری گه اېگه.
روشلر قوییدهگی قۉشیمچهلر یاردمیده یسهلهدی.
- اب (بیر قرهب قویینگ).
- یب (کېلیب کېتینگ).
- گچ
حُسنی ارتر یوزده زلفین عنبر افشان ایله گچ،
شمع روشنراق بولور، تارین پریشان ایله گچ.
(نوایی)
- ا (اۉله – اۉلگونچه).
- ی (یا سیز کېلینگ یا مېن بارهی).
- گنی (حضرتیم آچلیکدن اۉلدیم یېگنی نان بېر مینگه.
(گلخنی)
- گونچه (بارنینگ رایی توتگونچه، یوقنینگ جانی چیقهدی) (مقال).
- کونچه (ایک کونچه).
- قونچه (چیقونچه)
- گودیک (ایشلهگودیک).
- راق(کولیمسیرهبراق قرب قۉیدی).
- گنیچه (مېندن ایستهگنیچه دولت آلسین- ده!).
-
حرکت نامی
ایش-حرکتنینگ نامینی بیلدیریب کېلهیاتگن فعل شکلی. او بیواسطه شخص زمان معناسینی بیلدیرمی، آت (بیلیبمن، بیلیبسن، بیلیبتی)کبی تورلنهدی و اېگهلیک قۉشیمچهسینی آلهدی. شو سببدن بو فعل شکلیگه حرکت نامی دېیلهدی. یعنی فعل آتگه یقین تورهدی. اوحرکتنینگ نامینیگینه بیلدیرهدی. آتگه خاص وظیفهنی بجرهدی. حرکت نامی توسلنمهیدی، آتگه اۉخشب تورلنهدی، اېگهلیک، کوپلیک قۉشیمچهلرینی آلهدی: ایشلریم زور، اوقیشگه بارهمن. حرکت نامی فعلنینگ بۉلیشسیزلیک(- مه) قۉشیمچهسینی قبول قیلمهیدی. حرکت نامی فعل نیگیزیگه قوییدهگی قۉشیمچهلر آرقهلی یسهلهدی:
- ایش (اوقیش، اۉرگهنیش، کېتیش).
- ماق (قیلماق، جونهماق، آلماق).
- او (تیکو، آۉقو، کېلیشیو، اوچرهشو).
- ار (بازار، کېلر).
«- ماق»فعلنینگ باش شکلینی کۉرستهدی. سۉزلیکلرده فعللر انهشو شکلده بېریلهدی. حرکت نامینینگ حاضرگی اۉزبېک تیلیده اېنگ فعال کۉرینیشی«-ایش»سنلهدی. حرکت نامینینگ فعال بۉلمهگن شکلی اېسه«- او» دیر. حرکت نامی ثاف فعلگه خاص کتگوریلردن فقط اۉتیملی-اۉتیمسیزلیکنی قبول قیلهدی. مثلن: سۉزلهماق(نیمهنی-اۉتیملی)، تۉختهماق(قییېرده -اۉتیمسیز). حرکت نامی زمان، شخص- سان کتگوری لریگه اېمس. او آت کبی کېلیشیک، اېگهلیک قۉشیمچهلری بیلن تورلنهدی و آتگه خاص برچه وظیفهلرده قۉلنهدی. حرکت نامینینگ«ماق» شکلی اېگهلیک قۉشیمچهلرینی آلیب کېلگنده، سۉز آخریده گی(-ق)تاووشی (-غ)گه ایلنهدی. مثلن: آلماغنینگ بېرماغی بار.
یېتینچی فصل
یا ردمچی سۉزلر
یاردمچی سۉزلر یکـّه حالده مستقل لغوی معنا بیلدیرمهیدی، علیحده مافولوژیک و سینتیکتیک خصوصیتگه اېگه اېمس. بلکه، باشقه سۉز و ایریم گپلر آرهسیدهگی مناسبتنی افادهلشگه خدمت قیلهدی. یعنی یاردمچی سۉزلر سۉز و گپگه قۉشیمچه گراماتیک معنا قۉشهدی. اولر مستقل سۉزلرنی باغلشگه بیرینی ایکـّینچیسیگه تابعلشگه خذمت قیلهدی. مثلن: سېن بیلن اوچرهشدیم، آته و آنه، یخشی شعر یازر اېکنه! مذکور گپلرده«بیلن»، «و»، «-ه!» کۉمکچی، باغلاوچی و یوکلمهلر یاردمچی سۉز تورکومیگه کیرهدی.
یاردمچی سۉزلر معنا و وظیفهسیگه کۉره اوچ تورگه اجرهتیلهدی:
1. کۉمکچی،
2) باغلاوچی،
3) یوکلمه.
کۉمکچیلر
کۉمکچیلر آت یا که آتلشگن سۉزدن کېین کېلیب، اولرنی آتگه یا که فعلگه تابعلشگه خذمت قیلهدیگن یاردمچی سۉزلر دیر. مثلن: اۉرتاغیم اوچون آلدیم. قمیش قلم بیلن یازدیم. اوکم تامانلرگه هم اۉته قالینگ. مېنگه قرهگنده بایراق کبی. کۉمکچیلر اۉزینینگ لغوی معناسینی بوتونلهی یۉقاتگن: مثلن بیلن، اوچون، سینگَری، سهیین، کبی، سری کۉمچیلریدېک. اما، بعضی کۉمکچیلر مستقل سۉز تورکوملریدن(آت، صفت، روش و فعلدن) کۉمکچیگه اوتگن. مثلن: تامان، آرقهلی، باشقه، سببلی، طفیلی، قرهمَی، قرهب، سونگ، تشقری، بیر، کوره، چاغلی، اوزره کبیلر انهشوندهی خصوصیتگه اېگه. بو کۉمکچی سۉزلر اۉزگرمهیدی، توسلنمهیدی و آتدن کېین کېلهدی، و کېلیشیکلرنی باشقرهدی. سینگَری، اوچون کۉمکچیلری اېسه کېلیشیکلرنی باشقروچی سۉزلر دیر. کۉمکچیلر آت و فعلدن کېلیب چیققن بۉلیشی ممکن. شونگه کۉره کۉمچیلر:
1)اصل کۉمکچیلر- اۉزینینگ لیکسیک معناسینی بوتونلی یۉقاتیب، کۉمکچیگه ایلنگن سۉزلردیر. مثلن: بیلن، اوچون، کبی، سۉنگره، سهیین، سَری، اوزره، ینگلیغ کبی.
2)آت کۉمکچیلر- آت یا که روشلریدن اۉسیب چیققن کۉمکچیلر : تشقری، بورون، کېین، ایلگَری، آلدی، اوستیدن، آرقهلی، حقیده، خصوصیده، یوزهسیدن، بۉیلب، تامان کبیلر. بو گروه کۉمکچیلر اۉزینینگ لغوی معناسینی تۉلیق یۉقاتمهگی اوچون نطقده مستقل سۉز صفتیده ایشلهتیله ویرهدی. مثلن: ییغیشیگه سېندن تشقری(کۉمکچی)همّه قتنشدی. ایچکری(روش) انچه ایسّیق.
3)فعل کۉمکچیلر- (فعلنینگ روشداش، صفتداش)شکللریدن حاصل قیلینگن بۉلهدی:
بۉیلب، کۉره، یرهشه، قرهب، باشلب، تارتیب، قرهگنده کبیلر. کۉمکچیلر کېلیشیکلرنی باشقریب کېلهدی. اولر توسلنمهیدی، تورلنمهیدی.کۉمکچیلر گپ ایچیده، هم یکّه، جفت و تکرار ایشلهتیلیشی ممکن.
باغلاوچی
مستقل سۉزلر و ساده گپلرنی بیر- بیری گه باغلش اوچون خدمت قیلهدیگن سۉزلرگه باغلاوچیلر دېیلهدی. مثلن: و، هم، اما، بیراق، یاکه، تاکه، یاخود، دم، گاه، بعضن، خواه، لیکن، بیراق، گویاکه، مبادا، اگرچه، یاخود، همده، شونینگ اوچون، چونکه، یا، بعضن کبیلر.
باغلاوچیلر گراماتیک وظیفهسیگه کۉره، ایکّی گه بۉلینهدی.
الف) تېنگ باغلاوچی
گپ بۉلکلری و ایریم سادّه گپلر آرهسیدهگی مناسبتلرنی افادهلهیدی. باغلاوچیلر سۉز و گپلر آرهسیدهگی بیریکتیرو (و، هم، بلکه، خـواه، بعضن، دم، یاخود)، ضـــــدلاو (اما، لیکن، بیراق، اېسه)، اییرو (یا، یاکه، گاه، بلکه، خواه، بعضن، دم)، انکار(نه) مناسبتلرینی افادهلب، گپلرنی تېنگ باغلهیدی.
تېنگ باغلاوچیلر گراماتیک خصوصیتیگه کۉره تۉرتگه بۉلینهدی:
الف) بیریکتیروچی باغلاوچیلر: و، هم، همده؛
ب) اییروچی باغلاوچیلر: یا، یاکه، یاخود، گاه، دم، بعضا، خواه؛
ج) ضدلاوچی باغلاوچیلر: اما، بیراق، بلکه، لیکن؛
د) انکار باغلاوچیلر: نه.
ب)اېرگشتیروچی باغلاوچی- تابع علاقهنی افادهلب، اېرگش گپلرنی باش گپلرگه باغلهیدی. اېرگشتیروچی باغلاوچیلر باش و اېرگش گپلر اۉرتهسیدهگی مناسبتلرنی بیلدیرهدی. اولر قوییدهگیلر دیر: که، چونکه، نېگهکه، گویا، گویاکه کبیلر.
یوکلمهلر
ایریم سۉز و گپ مضمونیگه قۉشیمچه معنا یوکلاوچی یاردمچی سۉزلرگه یوکلمه دېیلهدی. یوکلمهلر سۉز یا که گپگه قۉشیمچه معنا یوکلهیدی. یوکلمهلر سۉز و گپلرگه تاکید، کوچهیتیرو، سۉراق، چېگرهلش معنالرینی یوکلهیدی. شونگه کۉره، اولر قوییدهگیلرگه بۉلینهدی.
الف) سۉراق یوکلمهلری:- می،- چی،- ا،- چی،- یه(سۉراق گپلرنی حاصل قیلیشده اشتراک اېتهدی)؛
ب) تاکید یوکلمهلری: - کو، - ده، - یو، - آق،- یه؛
ج) کوچهیتیریش یوکلمهلری: - آخر، - نخواتکه ، - حتا؛
چ) ایرو یوکلمهلری:- فقط، ، - گینه؛
ح) انیقلاو یوکلمهلری: - خودّی؛
خ) گمان یوکلمهلری: دیر؛
د) انکار یوکلمهلری: نه ؛
یوکلمهلر توزیلیشیگه کۉره ایکّیگه بۉلینهدی :
1) سوز یوکلمهلری: - فقط،-اگر،- حالبوکه، -حتاکه، -گرچه، -گرچند، -آخر، - نخواتکه، - حتا، خودّی؛
2) قوشیمچه یوکلمهلری : - می، - چی، - ا، - چی، - یه. بو یوکلمهلر آلدیدن چیزیقچه«- » قوییب یازیلهدی.
اونداو سۉزلر
حس-هیجان، تاکید، جواب، اونداو، بویروق، ایستک، تبریک، چـَقیریق، هَیدهش، معنالرینی بیلدیروچی سۉزلرگه اونداو دېیلهدی: اه، وای، بی، هی- هی، اوره، هی، بی. اونداو سۉزلر مستقل سۉز تورکومیگه هم یاردمچی سۉز تورکومیگه هم کیرمهیدی. اونداو سۉزلر یوکلمه و تقلید سۉزلرگه اۉخشب، گپگه قۉشیمچه معنا قۉشهدی. اونداولر یکـّه(اه، وای، آی)و تکراری(وای-وای، وای-بۉی، هه -هه) حالده هم قۉلهمه آلهدی. اونداو سۉزلر اوز معنا خصوصیتیگه کۉره ایکّیگه بۉلینهدی:
1)حس- هیجان اونداولری قوییدهگی معنالرنی بیلدیرهدی:
الف)سېوینیش اونداولری: اه ، آهی، بی- بی؛
ب)اۉکینیش و قیغوریش اونداولری: وایی، وای - وای، ای وای؛
ج) چرچهش افاده قیلوچی اونداولر: اوف، هو، وایی؛
د)نفرتنی بیلدیروچی اونداولر: ای یه، تف، یی، فیی؛
ح)تعجب انگلهتوچی اونداولر: اوهو، اهه، اهو؛
چ)قیزغهنیش اونداولری: ا ها، اوهو، های، هوی؛
خ)معقوللش رغبت اونداولری: بَرَکلّه، یشنگ، هارمنگ. معنالرنی افادهلهیدی .
2)هَیدهش - چَقیریش اونداولری، دېب، دېگن سۉزلری بیلن بیرگه قّۉلنهدی. اونداونینگ بو توری، اساسن، حیوانلر و پرنده لرنی هیدهش- چقیریش او چون قولهنیلهدی. تو- تو، بیه- بیه، کوچ- کوچ ، مه- مه، ایخ- ایخ، پیشت، کیشت و باشقهلر. اونداو سۉزلر گپده آتلهشیب کېلهدی و آت بجرهیاتگن وظیفهنی بجرهدی. اونداو سۉزلر یکّه، جفت وتکرار ایشلهتیلهدی.
تقلید سوزلر
بیرار شرپه، حالت یا که تاووشگه تقلید یوزهسیدن کېلیب چیقهدی. انسان، حیوان، قوش، طبیعت حادثهلری تاووشیگه، اولرنینگ حرکت وحالتیگه قرهب تقلید قیلیش بیلن تقلید سوزی حاصل قیلینهدی:
پیر- پیر، شیرت- شیرت، تق- تق، داو- داو، تیک-تیک، گوسور-گوسور، گولدور-گولدور، قرس- قورس، گوپ- گوپ، شیر- شیر ، زیر- زیر، چی- چی، یلت- یلت، دوپ- دوپ، پق- پوق ، هنگ- منگ، لپنگ-لپنگ، لرس-لرس، وقیر- وقیر، میلت-میلت، دیرینگ-دیرینگ وباشقهلر.
تقلید سۉزلر جملهده باشقه مستقل سۉزلرگه اۉخشب اېگه(سالونده غاور-غورلر کۉتریلدی)، انیقلاوچی(دلهدن غیر-غیر شبّاده اېسیب تورهردی)، حال(یازده غرق پیشگن اۉریکلر داو- داو تۉکیلدی)، کېسیم(میدانلر په لچ- په لچ) وظیفهسیده کېلهدی. تقلید سوزلر آتگه اۉخشب تورلنهدی، اېگهلیک قوشیمچهلرنی قبول قیلهدی. گپ ترکیبیده آتلهشیب کېلهدی. تقلید سۉزلر بیلدیرگن معناسیگه کۉره ایکّیگه اجرهتیلهدی:
1. تاووشگه تقلید - جرنگ- جورینگ، چیر- چیر، تپ- تپ و باشقهلر.
2. حرکت و حالتگه تقلید- لوک- لوک، قیمیر- قیمیر، لرس- لورس وباشقهلر. تقلید سوزلر یکّه، جفت و تکرار قولهنیشی ممکن. شونینگدېک، تقلید سۉزلر قیسقه پیت ودوامیلیکنی معنالرینی انگلتهدی.
مدل سۉزلر
شرپه، تاووشلرنی یا که شو حرکتینی افادهلهیدیگن سۉزلرگه تقلید سۉزلر دېیلهدی. سۉزلاوچینینگ اۉزی افادهلهیاتگن فکرگه؛ بارلیققه ایشانچ، گمان، ایستک کبی تورلی مناسبتنی انگلهتوچی سۉزلرگه مدل سۉزلر دېیلهدی. بو تورکوم سۉزلر مدل معنا افادهلب، اولر گپ(جمله)ده کیریش سۉز، گپ بۉلهگی وظیفهسیده کېلهدی. مدل سۉزلر فکرنی انیقلیگینی، نا انیقلیگینی، شرطلیگینی، قطعیلیگینی، گمان یا که چمهلِی اېکنینی بیلدیریش اوچون خدمت قیلهدی. بو سۉزلر شکلن، اۉزگرمسلیک خصوصیتیگه اېگه. مدل سۉزلر نطقده مکث بیلن یازووده اېسه ویرگول بیلن اجرهتیلهدی البته. شبههسیز، حقیقتن، احتمال، طبیعی، چمهسی، شېکیلّی، بار، کۉپ، مادامیکه و باشقهلر.
مدل سۉزلر قوییدهگی معنالرنی افادهلهیدی:
- ایشانچ و تصدیقنی(توغری، سۉزسیز، در واقع، حقیقتن هم، شکسیز)؛
- شبهه وگماننی(احتمال، چمهسی، شېکیلِی)؛
- افسوس لهنیش واچینیشنی (وا دریغ، اېسیز، اَتّـنگ، افسوس، حسرتا)؛
- قانیقیش و خرسند لیکنی(شکر، خیریت).
- موجودلیک، تصدیق و انکارنی(بار، یوق، خوب، یخشی، درست، توزوک)؛
بیان اېتیلگن فکرنینگ اولگی فکر بیلن مناسبتی و ترتیبینی(خلص، عمومن، دېمک، زیرا، بنابرین، بیرینچیدن و اولا).
مدل سوزلرجملهده، بیرار معنا تهشیمهسه هم کیریش معناسیده قۉلـلَنهدی. ایریم مدل سۉزلرگه گپ توزیب کۉرهیلیک. مثلن:
1. آلدیمده تورگن بورچنی یوکسک درجهده بجرهمن، آلبـته.
2. حقیقتن، پیشانه تېری تۉکیب نان تاپیش آسان اېمس.
3. اېگمبیردی بای 60 یاشده اېدی، چمهسی، اۉز سېوکلی کمپیریدن جدا بولدی.
4. آتمنینگ اچّیغی چیقسه، عمومن، آلدلریگه باریب بولمهیدی.
5. خلص، بار گپنی ایتدیم، ایشانسنگ هم اۉزینگ بیلهسن، ایشانمهسنگ هم.
6. بیرنرسهنی قیلماقچی بۉلسنگ، بیرینچیدن، کوچلی ارادهنگ و یخشی نیتینگ بۉلسین.
7. یازگنلریمنینگ همّهسیدن هم قانیقمهیمن. بنابراین، حقیقی ایجادنینگ تاشی آغیر بۉلهدی.
8. بالم! بوگون بهالرینگ یخشی اېمس، دېمک، یخشی اۉقیمبسن.
9. یۉلینگده کۉزلریم تۉرت، خیریت، کېلیب قالدینگ جگریم.
10. قیلهمن دېب وعده بېردینگمی، سۉزسیز، بجریشینگ کېرهک.
اگر مدل سۉز گپ باشیده کېلسه اوندن کېین ویرگول قوییلهدی. شو سۉز گپ اۉرتهسیده کېلسه، سۉزنینگ ایکّی تامانیگه، گپنینگ آخریده قۉلـلنسه، مدل سۉزدن آلدین ویرگول قۉییلهدی. شوندهی قیلیب، هر بیر مدل سۉز یاردمیده ایستهگنچه گپ توزیش ممکن.
*******************************
قؤللـه نمه ده ایشله تیلگن ایریم سؤز واتمه لر
ا
آت - نرسه، واقعه- حادثهلرگه بېریلگن نام، بارلیقدهگی جانلی و جانسیز نرسهلر اسمی. بابر، تیمور، یولدوز، هولکر، تۉلقین، تاش، قۉی، درخت و باشقهلر.
آت کېسیم- گپ(جمله)ده اېگه افاده قیلهدیگن ایش-حرکت. گپده آت بیلن توگلنهگن فکر. مثلن: کـَلهوهنینگ اوچی- تورسونده.
آت باشقرو- فعلدن تشقری ایکّی سۉزنینگ اېگه – تابعلیک اساسیده بیریکیشی مثلن،کتته قؤرغان، تؤرت بؤلک، شور تیپه .
آت کمکچیلر- فعل بۉلمهگن سۉزدن کېلیب چیققن کۉمکچیلر. تامان، تشقری، کېین، آلدی، آرقه، یان، آره و باشقهلر.
آلینمه سۉز - باشقه تیللردن قبول قیلینگن، اۉزلشگن سۉزلر.
آلماش - آت، سان، صفت کبی سۉز اۉرنیده قۉلهنوچی مستقل سۉز تورکومی.
آلدقۉشیمچه- سۉزنینگ آلدیگه قۉییلیب گراماتیک معنا حاصل قیلیشده قۉلنهدیگن افیکس. مثلن: - بی،- نی،- نا کبی قۉشیمچهلر، تورکی- اۉزبېکچه قۉشیمچهلر سۉز آلدیدن کېلمهیدی.
آرت/آرقه قۉشیمچه - سوزنینگ آخریده قۉلـلّهنوچی افیکس. مثلن، بالهسیز، قلمچه، شهرلیک، چرایلی و باشقهلر.
آغزهکی نطق- یازووده اېمس، آغیزده ایتیلهدیگن گپ، نطق، سۉزله شو شکلی.
آتلهشیش- باشقه تورکومگه عاید سۉزلرنینگ آتگه کۉچیشی. مثلن: یخشیدن باغ قالر،یاماندن داغ.
آواز- اون (تاووش)پیچهلری تیترهشی نتیجهسیده آغیز بۉشلیغیده پیدا بۉلهدیگن تاووشگه ایتیلهدی.
آلد قۉشیمچه- سۉزنینگ آلدیدن کېلهیاتگن قۉشیمچهلر. تورکی و اۉزبېکچه سۉزلر آلد قۉشیمچه آلمهیدی.
امونیم- ایتیلیشی و یازیلیشی بیر خیل بۉلکن سۉزلر. مثلن: آت(حیوان)، آت(آتماق فعلینینگ بویروق شکلی).
الد قطار- تیل آلدی اونلیلری: i,e,a
آچیق بۉغین- اونلی تاووشلر بیله توگه یاتگن بۉغین. مثلن: با- له، تا- له.
الف
اتمه - اصطلاح، تیرمین. بیرار ساحه گه خاص توشونچهنی افاده قیلوچی، فقط بیر معناده قۉلـله نوچی سۉز.
اتاقلی آت- ( اسم عام) بیر توردهگی نرسهلر نامیگه نسبتن قۉللـهنوچی سۉز.
ادبی تیل - بیر معیارگه سالینگن، یازووده افادهلنگن نطق، برقرار نطق شکلی.
ادبی معیّار – قۉلهنیشی مجبوری، برچه گه بیر خیل خذمت قیلهدیگن، ستندردلشتیریلگن تیل.
اۉز سۉز - تیلنینگ اۉز امکانیتیدن حاصل قیلینگن، بیرار تیلدن آلینمهگن سۉز. بیر تیلگه خاص بۉلگن سۉزلر.
اۉزلشمه سۉز- باشقه تیلدن آلینگن سۉز.
اۉزهک- اېنگ کیچیک معنا بیلدیروچی نطق بیرلیگی.
اۉلیک تیل- معاملهدن چیقیب کېتگن ایشلهتیلمهیدیگن تیل.
اؤتیملی لیک- ایشنینگ بیرار نرسه گه اؤتگنینی بیلدیره دی.
اورغو- سۉز و گپنینگ بیرار بۉلهگینی علیحده اونداو، حس- هیجان بیلن افادهلاوچی سۉز.
اونداش- اۉپکهدن چیقهدیگن تاووشنینگ توسیققه اوچرهشی نتیجهسیده حاصل قیلینگن تاووش.
اېگه- حرکتنی بجروچی شخص، نرسه –حادثه، فاعل.
ایتمالوژی- سۉزنینگ کېلیب چیقیشینی اۉرگنوچی تیلشناسلیک ساحهسی.
اېرگش سۉز- حاکم سۉزگه تابعلهشیب کېلوچی سۉز، تابع سۉز.
ب
باش سۉز- لغت مقالهلریده ایضاحلنگن سۉز.
باغلاوچی - سۉز و جملهنی بیر- بیریگه باغلهیدیگن سۉزلر. مثلن: و، بیلن، همده، چونکه، شونینگ اوچون، یا که.
باغلاوچی سۉز- عینن باغلاوچی.
باغلمه - فعل بۉلمهگن سۉزنی فعلگه خاص معنا و وظیفه گه ماسلاوچی یاردمچی فعل.
بیرینچی شخص- ایش-حرکتنینگ بجروچیسی(مېن، سېن، او).
بیریکمه - بیردن آرتیق سۉزلرنینگ اۉز ارا بیریکیشی.
بیریکتیرو – بیریکتیرش، قۉشیش.
بۉغیز تاووشی- بۉغیز بۉشلیغیده حاصل بۉلهدیگن تاووشلر. مثلن، ح، ه.
بویروق گپ- بویوریش مضمونینی بیلدیروچی گپ توری.
بویروق مَیل - بویوریش یۉلی بیلن افادهلنگن فکر.
بۉغین - نطقده سۉزنینگ علیحده اجرهتیب تلفظ قیلینهدیگن اېنگ کیچیک قسمی.
بۉیاقلی سۉز- سۉزنینگ لغوی معناسیگه قۉشیمچه معنا سۉز، حس- هیجان بیلدیروچی سۉزلر.
پ
پَیت روشی - ایش، حرکتنینگ پَیتینی بیلدیروچی سۉز. مثلن: آلدین، اېرته، یازده، کوزده و باشقهلر.
پیچه - تاووش حا صل قیلیشده قتنهشهدیگن نطق اعضالریدن بیری.
ت
تاووش- نطق اعضالری یاردمیده حاصل قیلینهدیگن اېنگ کیچیک نطق بیرلیگی.
تنگلَی تاووشی – تنگلَیده حاصل قیلینهدیگن تاووش: ی (I).
تیزیم - سیستیم.
تېرمین- اصطلاح.
ترتیب سانلر- نرسهنینگ ترتیبینی، سناغینی بیلدیروچی سانلر. مثلن: بیرینچی، ایکّینچی، تۉرتینچی و باشقهلر.
تصویری سۉز - بدیعی قیلیب یازیلگن سۉز.
تیل- فکرلش وعلاقه واسطهسی، قورالی.
تیل آلدی تاووشلر – تیل آلدی بیلن ایتیلهدیگن تاووشلر. مثلن: ا، ی،
تیل آرقه تاووشلر- تیل آرقهسیده ایتیلهدیگن تاووشلر. مثلن: ک.
تیل اۉرته – فعال تیل اۉرتهسی بیلن ایتیلهدیگن تاووشلر. مثلن: ای .
توشوم کېلیشیگی - کیمنی؟ نیمهنی؟ سۉراغیگه جواب بۉلهدیگن کېلیشیک توری.
تورداش آت - (اسم عام) بیر توردهگی نرسه لرنینگ نامی.
تورغون – اۉزگرمس.
ج
جرنگلی- شاوقینگه آواز قۉشیلگن تاووش. مثلن: ب، دی، گ، ج کبیلر.
جرنگسیز- فقط شاوقیدن توزیلگن اونداش. پ، ت، ک، ق، ف، ش، س کبیلر.
جۉنهلیش کېلیشگی- حرکت یۉنهلگن نقطهنی بیلدیروچی کېلیشیک توری.
چ
چقور تیل آرقه تاووشی- چقور تیل آرقهسیده ایتیلهدیگن تاووشلر. مثلن: غ ، ع.
چمه سان- نا انیق مقدارنی بیلدیروچی سانلر. مثلن: اۉنلب، بیشته گه، مینگلرچه کبی سانلر.
چیزیقچه- جفت، تکرار سۉزلر آرهسیده قۉییلهدیگن (-)شکل.
ح
حرکت نامی- فعلنینگ آتگه یقینلهشوی یا که فعلنینگ آتگه تامان سیلجیشینی
افاده قیلوچی سۉز. مثلن: قیلیش، باریش، اۉقیش، آیتماق، اوچرهشو و باشقهلر.
خ
خلق ارا تیل- دنیا مقیاسیده ملتلر ارا قبول قیلینگن تیللر. مثلن: انگلیس، فرانسه،
چین، اسپن، روس وعرب تیللری خلق ارا تیللرگه کیرهدی.
خلق ایتیمالوژیسی- بیرار سۉزنینگ کېلیب چیقیشینی علمی اېمس، تخمینی قیلیب ایتیش، توشونتیریش.
خصوصی تیلشناسلیک- انیق بیرار بیر تیلینی اۉرگنوچی تیل ساحهسی.
د
دیالیکت- عینن لهجه.
دانه سان- نرسهلرنی سنشده دانهلب افادهلنهیاتگن سانلر. مثلن: بیتّه، ایکّیته، اوچته و باشقهلر.
ر
روش- حرکتنینگ بېلگیسینی بیلدیروچی سۉز تورکومی.
ژ
ژرگون- اۉز ارا مناسبتلرنی یشیریش مقصدیده تورلی طایفه آدملر آرهسیده قۉلهنیلهیاتگن سۉز، یشیرین تیل.
س
سان- نرسهلرنینگ مقدارینی بیلدیروچی، ترتیبلرنی انگلهتوچی سۉز.
سناق سان- نرسهلرنینگ سناغینی بیلدیروچی، مقدار سانلر.
ساده سان- بیرته سۉز بیلن افادهلنگن سان.
سۉز- کلمه، لغوی معناگه اېگه بۉلگن اېنگ کیچیک نطق بیرلیگی.
سۉز بیریکمهسی- بیر- بیری بیلن تابعلهنیش بیریککن، معنا و کراماتیک جهتدن اۉز ارا باغلنگن، یخلیت، بیراق، قسملرگه اجرهلهدیگن ایکّی و اوندن آرتیق سۉزلر باغلنمهسی.
سۉنگ قۉشیمچه - سۉز آخریده ایشلهتیلوچی قۉشیمچه.
سۉز یساوچی قۉشیمچه- اۉزهککه قۉشیلیب ینگی معنادهگی سۉز یساوچی قۉشیمچهلر. مثلن: لیک، گی، له، چی قۉشیمچهلری اۉزبېک تیلیده ینگی معنادهگی سۉزنی یسهیدی.
سۉز اۉزگرتوچی قۉشیمچه- سۉزنی باشقه بیر سۉزگه باغلش اوچون خذمت قیلهدیگن قۉشیمچهلر. مثلن: نگ، یم، سی، ینگیز، نینگ، نی، ده، گه دن قۉشیمچهلری سۉز اۉزگریتوچی قۉشیمچه حسابلنهدی.
ش
شاوقین- آغیز بۉشلیغیده اون اشتراکیسیز حاصل بۉلهدیگن تاووش.
شکل یساووچی قۉشیمچه- سۉز شکلینی حاصل قیلیوچی افیکس. مثلن: سۉزگه ایرکهلش، کیچرهیتیریش، دوامیلیک، تکراریلیکنی بیلدیروچی قۉشیمچهلرگه ایتیلهدی.
شیوه - لهجه.
ص
صفت - نرسه، واقعه - حادثهلرنینگ بېلگیسینی افاده قیلوچی مستقل سۉز تورکومی.
صفتداش- صفتگه یقین تورهدیگن فعل شکلی. مثلن: کۉرگن، بارگن، اۉقیگن گبیلر.
ق
قۉشیمچه- سۉزنینگ آلدی یا که آخریده ایشلهتیلوچی اېنگ کیچیک نطق بۉلهگی.
قرهتقیچ- بیرار نرسهنینگ کیمگه، نیمهگه قرهشلیلیگی.
قرینداش تیللر- بیر تیل عایلهسیگه منسوب تیللر.
قیسقرتمه آت- سۉزلرنینگ قیسقرتریلیشیدن توزیلگن آتلر.
قۉشمه سۉز- ایکـّی واوندن آرتیق سۉزدن تشکیل تاپگن سۉزلر.
ک
کۉرستگیچ آلماشی- کۉرسهتوچی او، بو، شو کبی سۉزلربیلن افاده قیلینوچی آلماش توری.
کۉچمه معنا- مجازی معنا.
گ
گپ- (جمله) اېگه و کېسیمدن انگلهشیلگن فکرنینگ یازودهگی افادهسی.
گمان آلماش- اللـه کۉمکچیسی بیلن گمان بیلدیریب نرسه، شخص، حادثه-واقعه اۉرنیده قۉلهنیلهدیگن آلماش توری.
ل
لب - لب اونداشلری- لب- یاردمیده ایتیلهدیگن تاووشلر. او، ای، ی.
لب- تیش تاووشلری- لب- تیش یاردمیده ایتیلهدیگن تاووشلر. و، ف.
لب اونلیلری- لب بیلن تلفظ قیلینهدیگن اونلیلر.
لبلنگن اونلیلر- لبلر اشتراکیده ایتیلهدیگن اونلیلر.
لبلنمهگن اونلیلر- لبلر سیز ایتیلهدیگن اونلیلر.
م
مقدار سان – نرسه لرنینگ مقدارینی بیلدیروچی سانلر.
موهوم آت- موهوم نرسهلرنینگ نامینی بیلدیروچی آتلر. مثلن: جن، پری، فکر، خيال و باشقهلر.
ن
نطق- فکرنینگ سۉز وگپده افاده قیلینیشی.
نسبت- ایش- حرکت بیلن بجروچی آرهسیدهگی مناسبتنی کۉرستهدیگن فعل شکلی.
ی
یوکلمه- گپده قۉشیمچه معنا افادهلش اوچون قۉلنهدیگن یاردمچی سۉز.
یسهمه سۉز- بیرار قۉشیمچه یاردمیده حاصل قیلینگن سۉز.
فایدهلهنیلگن ادبیاتلررویخطی
1. اۉزبېک تیلی گراماتیکهسی. تاشکینت،«فن»، 1975 .1- قسم.
2. اۉزبېک تیلی گراماتیکهسی. تاشکینت، «فن»، 1976. 2- قسم.
3. تورسون اف، ع. محموداف ج. رحمت الهیف ش. حاضرگی اۉزبېک ادبی تیلی. تاشکینت. «اوقیتوچی». 1999 ییل.
4. کریم نظر اف. خوجن اوه. اۉزبېک تیلی. تاشکینت - 2003.
4. ایرس قو ل اف. م. تیلشناسلیککه کیریش.«اوقیتوچی»تاشکینت - 1992.
5. غلام اف الف. اسقروه . م. حاضرگی اۉزبېک ادبی تیلی. «اۉقیتوچی». تاشکینت- 1978 ییل.
6. شاه عبدالرحمن اف ش. اسقروه .م. حاحی یف ع. رسول اف. دانیار اف. خ. حاضرگی اۉزبېک ادبی تیلی. «اوقیتوچی» . تاشکینت - 1998 ییل.
7.میرزا حکیم توخته میرزایف. عبدالرزق رفیع یف. جمعه علی شبان اف.
اۉزبېک تیلینی بیلهسیز می؟ تاشکینت - 2004.
8. اۉزبېک تیلینینگ ایضاحلی لغتی. مسکوه « روس تیلی» نشریاتی. تاشکینت-1981 ییلی. 1- توم.
9. اۉزبېک تیلینینگ ایضاحلی لغتی. -جلد. مسکوه « روس تیلی» نشریاتی. تاشکینت1981 ییلی.
10 اۉزبېکستان ملی انسکلوپیدیهسی. 13توملیک. 2000 تاشکینت- 200ییلر.
11. دکتر محمّد معین. فرهنگ معین. شش جلدی. تهران - 1382.
12. پولت اف ع. مومینوه ت. پولتوه ای. دنیاوی اۉزبېک تیلی.1- جلد. تاشکینت 2003 ییل.
14. حاجییف ع. تیلشناسلیک تیرمینلرینینگ ایضاحلی لغتی. تاشکینت - 2002.
15.م. اسقروه. خ.عبدالرحمن اف. اۉزبېک تیلی گراماتیکهسینینگ پرکتیکومی. تاشکینت. اۉقیتوچی نشراتی-1976ییل.
16. خ. یحیی آلدینوه، د.خدایبرگنوه، ای.عمراف. ای. جینوه. حاضرگی اۉزبېک تیلی. تاشکینت«علم ضیا» نشریاتی.2004. تاشکینت.
17.م. اسقروه. عبدالرحمن اف. اۉزبېک تیلی گراماتیکه سینینگ پرکتیکومی. تاشکینت.«اۉقیتوچی»1981.
اؤزبیک تیلی وادبیّاتی مساءله لری بؤیچه سؤراقلرینگیز بؤ لسه جواب قیله میز.
منبع نی کؤرسه تیش بیلن موضوع ومقاله لردن فایده له نسنگیز بؤله دی .
|