|
تیل و ادبیّات
|
||
|
علمی،ادبی،تیلشناسلیک،حکایه،قصّه،درامه،رمان |
- کونچه (اوتکونچه).
- گونچه(قیلگونچه، کېلگونچه، بارگونچه).
- یش (سوغاریش، تۉننتریش، باریش).
- ماق (کۉرماق، اورماق).
- و (بیلو، یوبارو، توزهتو).
- ش (کورهش، قرهش، ترهش).
- راق (اېرتهراق، کېچراق).
- یک (کۉریک).
v سۉز اۉزگرتوچی قۉشیمچهلر
بو قۉشیمچهلر سۉزلرنی بیر- بیریگه باغلهیدی. گپ(جمله)نینگ بیراربۉلهگی بیلن بیرگه کېلهدی. کېلیشیک قۉشیمچهلری اساسن، آت و آتشلشگن سۉزنینگ فعلگه ، آتگه، بعضن، باشقه بیر سۉزگه تابعلیگینی، مناسبتینی افادهلهیدی. کېلیشیک قۉشیمچهلری سۉزنینگ معناسیگه تاثیر کۉرستمهیدی.
سۉز اۉزگرتوی قۉشیمچهلر سۉزلرنی بیر- بیریگه باغلش، بیر سۉزنی ایکّینچی سۉز بیلن سینتکتیک مناسبتگه کیریشینی کۉرسهتیش اوچون ایشلهتیلهدی. بو توردهگی سۉزلرنی معلوم بیر وظیفه بجریشگه ماسلهیدی. اۉزگرتوچی قۉشیمچهلرگه آتلردهگی اېگهلیک افیکسی، کېلیشیکلر، فعللردهگی شخص- سان(توسلاوچی قۉشیمچهلر) کۉرستگیچلری کیرهدی. سۉز اۉزگرتوچی قۉشیمچهلر سۉزلرنینگ اېنگ آخرگی قسمی گه قۉشیلهدی.
مثلن، اۉکـَمنینگ کتابی، قاغذگه اۉرهلگن، ایشدن چیقّن باشقهلر. بو قۉشیمچهلرنینگ اۉزیگه خاص خصوصیتلریدن بیری شونده که، اولر هم معناداشلیک(باعقل، بی عقل)، کۉپ معنالیک (ایشله، آقله، سیزله، اوخله)، شکلداشلیک (اۉزبېکچه، اېسکیچه) و ضد معنالیک (آدابلی، آدابسیز) حالتلری هم اوچرهب تورهدی.
باشقچه ایتگنده، یسهوچیلر جمله دهگی صرفی و نحوی مناسبتلرنی تامینلشگه خدمت قیلهدی. اولر اصلیده اېگهلیک، کېلیشیک و شخص- سان قۉشیمچهلریدن عبارتدیر. مثلن، یورت+یم، قلم+نی، کۉچه دن، اکم گه، شهر+یمیز، ایشنینگ، آته ام باغی و باشقهلر.
آتلرده اېگهلیک قوشیمچهلری:
- م، یمآانهم، کتابیم).
- نگ، اېنگ (آتهنگ، آنهنگ).
ی، سی (بالهسی)قهیسی که، سۉز اونلیلر بیلن توگهسه، اېگهلیک قۉشیمچهسی «سی»شکلینی اۉزیگه آلهدی.
کېلیشیک قۉشیمچهلری:
- (نینگ، - نی،- گه ،- ده ،- دن) و فعلدهگی شخص- سان قۉشیمچهلری (- م،- نگ،-ی،- یمیز، ینگیز،- لر) سۉز اۉزگرتیروچی سنلهدی. سۉز اۉزگرتیروچی قۉشیمچهلر دن مثاللر:
کېلیشیک قۉشیمچهلری:
- نینگ(مېنینگ، سېنینگ).
- نی (آدمنی، اکمنی).
- گه (برچه گه، بیزگه).
- ده (تیپه ده، یوقاریده).
- دن (اۉیدن، کۉچه دن).
روش یسهوچی قۉشیمچهلر:
- چه (اۉزبېکچه، تورکچه، ایتگنچه).
معنداش سۉز یسهوچی قۉشیمچهلر:
- لی (ادبلی، اېسلی).
- با (با ادب- اۉزبېک تیلیده کم اونملی قۉشیمچه سنهلهدی).
قرهمه- قرشی معنالی سۉز یساوچی قۉشیمچهلر:
- سیز (آتهسیز، یېرسیز).
فعل یسهوچی قوشیمچهلر:
- له (توزله / توز+ له، تازهله/ تازه + له، اوخله، ایشله، تیشله کبی).
- چی (آت یسهوچی).
|
افیکس مورفیم |
اۉزه ک قۉشیمچه | ||
|
سۉزاۉزگرتیروچی قۉشیمچهلر |
شکل یساوچی قۉشیمچهلر |
سۉزیساوچی قۉشیمچهلر |
اۉزهک |
|
- گه - نی - میز - سی |
- لر - لر - ایشی - ته |
- چی - زار - له - |
- ایش - گل - ایش - اوچ |
سۉز یسهوچی، سۉز اۉزگرتیوچی وشکل یسهوچی قۉشیمچهلرنینگ جدولده کۉرینیشی
اۉزبېک تیلیده سۉزلرنینگ یسهلیشی
اۉزبېک تیلیده سۉزلر قۉییدهگی اصوللرده یسهلهدی.
1.مارفولوژی اصول
بو اصولده سۉزنینگ اۉزهگ ونیگیزی گه سۉز یسهوچی افیکسلر قۉشیلیب، ینگی سۉز حاصل بۉلهدی. اۉزبېک تیلیده بو اصول اساسی سۉز یسهش یۉلی حسابلنهدی. مثلن: تۉقیمهچی، اوراقچی، قرینداش، توتقی، فداکار و هکذالر.
2. سینتکسیس اصول
بو یسهلیش اصولی بیلن سۉزگه سۉز قۉشیلیب ینگی معناده گی سؤز حاصل قیلینهدی. سینتکسیس یۉل بیلن اساسن جفت، تکرار و قۉشمه سۉزلر یسهلهدی.
اۉزبېک تیلیده سۉزلر توزیلیشی گه کۉره قوییدهگی تورلرگه بۉلینهدی :
سادّه سۉز
بیتّهگینه اۉزهگ مورفیمی بۉلگن سۉزلر سادّه سۉز، دېب اتهلهدی. یا که بو سۉزلرنی حاصل قیلیشده سۉز یسهوچی قۉشیمچهلر قتنهشمهیدی. بوندهی سۉزلر بیرگینه اۉزهکدن تشکیل تاپیب، مارفولگیک یۉل بیلن یسهلگن بۉلهدی، یعنی سۉزگه یسهوچیلر قۉشیلهدی. مثلن: سوادسیز ، داوچهلر، تیلپهگیم، ایشله، ایشچی و باشقهلر.
توب سۉز
ترکیبیده سۉز یسهوچی قۉشیمچهسی بۉلمهگن سادّه سۉزلر توب سۉز دېیلهدی. باشقه چه ایتگنده، یسهوچی بۉلکلرگه اجرهتیلمهیدېگن، یعنی قۉشیمچهسی بۉلمهگن سۉزلرگه توب سۉز دېب یوریتیلهدی. سۉز اۉزگرتوچی، شکل حاصل قیلوچی قۉشیمچهسی بۉلسه هم اولر توب سۉزلرنی تشکیل اېتهدی. مثلن، کتاب، قیشلاق، تاقّه، باغلر، قیزیلچه، دوستلریمیز، اېرتهلبدن، سۉزله، کېتدی، قیزلر، کیچیکراق، یاشگینه، تۉرتاوی کبی سۉزلرگه اېگهلیک، کېلیشیک یا که شکل حاصل قیلوچی قۉشیمچهلر قۉشیلگنده هم بو لغت توب سۉزلیگیچه قاله ویرهدی. کېلیشیک قۉشیمچهلرینی آلگنده هم لغوی معنا اۉزگرمهیدی. مثلن: مکتبیم، مکتبگه، مکتبنینگ و مکتبدن کبی تورلنهدی. بو اۉرینده هم ینگی لغوی معنا حا صل قیلینمهیپدی. چونکه، اوسۉزلرده سۉز یسهوچی قۉشیمچهلر قتنهشمهگن.
یسمه سۉز
اۉزه ککه سۉز یسه وچی قۉشیلیب یسه لگن سادّه سۉزلر یسمه سۉز دیئیله دی. یا که، اصل(توب) سۉزگه قۉشیمچهلر قۉشیلیشی نتیجهسیده حاصل بۉلهدېگن کلمه یسمه سۉز، دېب اتلهدی. مثلن: اَوّلغِی، بیلیم، سیرگپ، چرایلی، زمانوی، تربیهچی، گوزهللیک، بیلیمسیزلیک، اچّیق-چوچیک، آچکوز کبی سۉزلر اۉزهگی گه(-چی)، (- لیک)، (- ی)، (سیزلیک)، (- وی) افیکسلری قۉشیلیب، ینگی لغوی معنا حاصل قیلینگن. یعنی توب سۉزگه سۉز یسهوچی قۉشیمچه قۉشیلگن.
قۉشمه سۉزلر
کمیده ایکّی اۉزهکدن عبارت بۉلیب، بیر توشونچه نی انگلهتهدېگن سۉزلر قۉشمه سۉز حسابلنهدی. مثلن، بېلباغ، بۉینباغ، باشیلنگ، ایشبیلرمان، یېریاغی، بیشیکتیبرهت، تاشچَینر، اۉرته بوزر، تیلیاغلمه، بۉینتیریق، یلنگتۉش و باشقه لر. بو سوزلر ترکیبیده بیردن آرتیق لغوی معنالی قسم یا که اۉزهک قتنهشهدی. بوندهی سؤزلر بیتته عمومی لیکسیک معنانی بیلدیرهدی. بوندهی معنا بیرلیکلری تورلی سوز تورکوملری دایرهسینی قمرهب آلهدی. مثلن: تاشبقه، یؤلتوسر، سیم تیکن، شومباله، تاشقورغان، گلتاج خوراس (خوراز) و باشقهلر. یوقاریدهگی مثاللرده ایکّی- اوچ لغوی معناسی بۉلگن سوزلر اشتراکیده بیرته معنالی سوز پیدا قیلینهیپدی.
مرکـّب سۉزلر
مرکّب سۉزلر ایکّی و اوندن آرتیق اۉزهکدن تشکیل تاپگن بۉلهدی. تکرار، جفت و
قۉشمه سۉزلر مرکـّب سوزلرگه کیرهدی.
جفت سۉزلر
ایکّی سۉزنینگ معنا و گراماتیک جهتدن تېنگ باغلهنیشیدن تشکیل تاپگن سۉزلر جفت سۉز سنهلهدی. یا که، ایکّی مستقل سوزنینگ اوز ارا بیریکیشیدن حاصل بۉلهدېگن سۉزلرگه جفت سۉزلر دېیلهدی .
جفت سۉزلر عادتده چیزیقچه بیلن یازیلهدی. مثلن: اکه-اوکه، کوچه-کوی، دله-دشت، آنه- باله و باشقهلر.
جفت سۉزلر هم هر خیل توزولیشی ممکن:
- هر ایکّی قسمی هم مستقل سۉز بۉلیشی ممکن. مثلن: قیغو-الم، یخشی- یامان، گپ- گورونگ و باشقهلر.
- هر ایکله قسمی هم مستقل قۉلنهآلمهیاتگن سۉز بۉلیشی ممکن. مثلن، غله-غاور، آنده- سانده، آلغاو- دالغاو کبیلر.
تکرار سۉز
بیر سۉزنینگ قۉشهلاق قۉللـهنیشیدن حاصل بۉلهدېگن سۉزلرگه تکرار سۉز دېیلهدی. تکرار سۉزلر آت، صفت، روشلردن کۉپراق قۉللنهدی. ترکیبی گه کۉره اولر هر خیل بۉلیشی ممکن. تکرار سۉزلر کانتیکستده(اؤقیله یاتگن متن) سۉزلرنینگ معناسینی کوچیتیریش و کېنگهیتیریش گه خذمت قیلهدی. ترکیبدهگی سۉزلر بیرخیل یا که هرخیل معنالی اۉزهکنینگ معنا و گراماتیک تاماندن، تېنگ باغلهنیشیدن حاصل بۉلهدی. بیراق، بو ایکّی سۉز علیحده اېمس، بلکه بیرگهلیکده عمومی معنا کسب قیلهدی. مثلن: آلدی- قاچدی، کیردی- چیقدی، باله-چقه، آته- آنه، کېلین- کویاو، آته- اۉغیل، تاغه-جیین، کوچه-کوی، دال-درخت، پست-بلند و باشقهلر. اوشبو سوزلر بیر- بیری گه معناداش، معنالری قرمه-قرشی، معنالری اوخشش بولیشی ممکن. عین سۉزلردن بیری معنالی، ایکّینچیسی معناسیز؛ ایکّله سۉز هم معنالی؛ هرایکّی سۉز هم علیحده آلگنده معنا بیلدیرمسلیگی ممکن. جفت سۉزلر انهشو جهتلری بیلن فرقلهنیب تورهدی. مثلن: بیر-ایکّی، چای-پای، دان- دون، یم-یشیل، ییغی-سیغی و باشقهلر.
سۉزلرنینگ گراماتیک معنالری و سۉز تورکوملری
مورفولوگیهده اساسن سۉزنینگ قوریلیشی تېکشیریلهدی. سۉز مورفولوگیهنینگ موضوعسی حسابلنهدی. اولا سۉزنی توشینیب آلسک.
سۉز
سۉز تاووش یا که تاووشلردن ترکیب تاپگن؛ بیرار معنا بیلدیروچی اېنگ کیچیک نطق بۉلهگی دیر. سۉزلر واسطهسیده نرسه، جریان، واقعه- حادثهلر ناملنهدی. دېمک، سۉز تورلی گراماتیک معنا و گراماتیک وظیفهلرده قۉللنهدیگن اساسی تیل بیرلیگی سنهلهدی. سۉز نرسه واقعه- حاد ثهلر حقیده توشونچه بېرهدی و اولرنی اتهیدی. تورلی قۉشیمچهلر آلیب، اولر اۉرتهسیدهگی علاقه و مناسبتنی افاده اېتهیدی.
هر بیر سۉزنینگ تاووش ومعنا تامانی بار. هر قندهی تاووشلر ییغیندیسیدن سۉز حاصل بۉله ویرمهیدی. نطق تاووشلردن سۉز حاصل قیلیش اوچون اېنگ اولا، او انسان نطقیده شکللنماغی کېرهک. بیرار شخص یا که جمعیت تمانیدن ایشلهتیب توریلگن سۉز کیم یا که نیمهنی دیر افاده قیلهدی. سۉزنینگ گراماتیک بېلگیلری اونینگ تورکوملرگه اجرهتیلیشی دیر. سۉزلر لغوی معنا افاده قیلهدی. اساسی و یاردمچی سۉزلر بَری سۉز حسابلنهدی. چونکه، اولر بیرار نرسه حقیده توشونچه بېرهدی. مثلن: کؤکلم، یورت، آنگ، کۉز، قیلماق، واه!، آچّیق، دۉکیر- دۉکیر و هکذا لر.
سۉزلر معنا وتوزیلیشی گه قرهب تورلرگه بۉلینهدی. شونینگدېک، سۉز معنالری اۉزگروچن یا که بر قرار بۉلیشی هم ممکن. اېندی، سۉزلرگه تورکوملر نقطۀ نظریدن قرهب چیقهمیز.
سۉز تورکوملری
سۉزلر بیر- بیری بیلن معنا و گراماتیک خصوصیتلری گه قرهب فرقلنهدی. بعضی سۉزلر مستقل معنا بیلدیرسه، ایریملری باشقه سۉزلر بیلن بیرگهلیکدهگینه معلوم گراماتیک معنا انگلهتیشی ممکن. بوندهی سۉزلر لغوی معنا بیلدیرمهگنی باعث مستقل قۉلّنمهیدی. مثلن:
اېگمبېردی خط بیلن تهنیشکندن سۉنگ، قاغذنی اۉرهب، پاکتگه سالدی و یۉلیگه روانه بۉلدی. اوشبو گپده، بیرگینه «بیلن»، «و» سۉزلری لغوی معنا بیلدیرمهیدی. بلکه، شو گپدهگی سۉزلرنینگ گراماتیک علاقهسینی روشنلشتیرهدی. گپدهگی قالگن برچه سۉزلر مستقل لیکسیک(لغوی) معناگه اېگه. تیلیمیزدهگی سۉزلر اۉزینینگ لغوی، گراماتیک(صرفی و نحوی) معنالریگه اېگه. یعنی اولر طبیعتده اۉز-اۉزیچه موجود تیل عنصر لری حسابلنهدی. بولرگه، تیل طبیعتی دېسه هم بۉلهدی. سۉزلر عمومیلیک خصوصیتی گه قرهب گروهلرگه اجرهتیلهدی. سۉزلرنینگ اۉزیگه خاص خصوصیتلری قوییدهگیچه دیر. مثلن :
-آتلر اساسن، کېلیشیک، اېگهلیک و سان کتگوریهسیگه اېگه؛ آتلرده اېگهلیک و ناملش خصوصیتی؛
- فعللرده حرکت یا که حالت افادهلَهیدېگن؛ اۉتیملی-اۉتیمسیزلیک، میل، زمان، شخص کتگوریهلریگه اېگه. فعلده حرکت و حالتنی؛
- صفتلرده بۉلسه درجه بېلگیسی؛
- سانلرده سنهش؛
- آلماشلرده سۉزلرنینگ المهشیب کېلیشی؛
- روشلرده حرکت بېلگیسینی بیلدیریش کبی خصوصیتلر بارکه، اولر گروهلرگه، تورکوملرگه بۉلیب اۉرگهنیلهدی. شونینگدېک، سۉزلرنینگ گپده هم بجرهیاتگن وظیفهسی و باشقه خصوصیتلری هم بۉلهدی. قالگن سۉزلر بوندهی خصوصیتگه اېگه اېمس. بېلگی معناسینی افادهلاوچی صفت گپده انیقلاوچی و ظیفه سیده قۉللنهدی. فعللر اېسه، گپده کېسیم وظیفهسیده کېلهدی. یوقاریده گیلرگه کۉره، سۉزلر تۉرته اساسی گروه گه اجرهتیلهدی :
1.مستقل سۉزلر: آت، صفت، فعل، روش، سان و آلماش سۉز تورکوملریدن عبارت. بو سۉزلر مستقل معناگه اېگه بۉلیب، گپده بیرار وظیفه نی بجریب کېلهدی.
2.یاردمچی سۉزلر: کۉمکچی، باغلاوچی و یوکلمهلر. بو سۉزلر یالغیز حالده معنا انگلتمهیدی، گپده هم بیرار و ظیفه بجرمهیدی. یاردمچی سۉز تورکوملری علیحده آلگنده لغوی معنا افاده لهمهیدی، گپ(جمله)ده بیرار بیر وظیفه بجرمهیدی هم. اولرجمله توزهیاتگنده سۉزلرنی بیر-بیریگه باغلب، سۉزلرگه قۉشیمچه معنا یوکلهیدی، یعنی گراماتیک معنا انگلتهدی. یاردمچی سۉزلر گپده آت و آتلشگن سۉزلردن کېین کېلهدی.
کۉمکچی سۉزلرنینگ جمله ده ایشلهتیلیشی گه مثال :
کۉمکچی سۉزلرگه مثال :
- یشش اوچون کۉرهشماق کېرهک.
- بورگه گه کۉره، کۉرپه نی یاندیرمسلیک کېرهک. (مقال)
- او چپ تامانگه کېتدی.
- عقلینگ بیلن ایش توت.
- ییل اۉتگن سهیین اقلیم اۉزگرماقده.
مذکور گپلرده«تامان»، «بیلن»، «سهیین»، «اوچون»، «کۉره»سۉزلری کۉمکچیلردیر.
باغلاوچی سۉزلرگه مثال:
- ایشلریم بعضن یخشی،
- ایشیم کۉپ بیراق، وقتیم یۉق.
- چنار کبی عمر تیلهیمن سېنگه!
سادّه جمله لرده:«بعضن»، «کۉپراق»، «کبی» سۉزلر یاردمچی اۉلهراق قتنهشهیپتی. یاردمچی سۉزلر سۉز و گپنینگ مناسبتینی کۉرسهتهدی همده سۉز و گپنینگ مضمونی گه قۉشیمچه معنا یوکلهیدی.
یوکلمهلر گه مثال :
- گپ کۉپ - کو، عمر آز،
- مېن هم شو یورتنینگ اۉغلانی من.
3. اونداو و تقلید سۉزلر: اونداو سۉزلر تورلی حس- هیجان بیلدیرسه، تقلید سۉزلر آواز یا که تورلی نرسه- حادثه گه تقیلدنی بیلدیرهدی.
4.مودل سۉزلر: اولر اۉز معنالرینی معلوم درجهده یۉقاتیب، سۉزلاوچینینگ اۉز فکری گه تورلی خیل مناسبتینی بیلدیرهدی.
اۉزبېک تیلشناسلیگیده سۉزلرنی تورکوملشتیریشده خیلمه- خیل یانده شو بار. ایریم عالملر، یۉقاریده ایتگتنیمیزدېک، سۉزلرنی تۉرته تورکوم گه بۉلیب کۉرستهدی. اولردن ینه ایریملری سۉزلرنی اوچته گروه گه بۉلهدی:
1. مستقل سۉزلر- مستقل لیکسیک، گراماتیک معناگه اېگه بۉلیب، گپنینگ بیرار بۉلهگی وظیفهسیده قۉللنهآلهدېگن همده شونگه کۉره، اۉزگریش خصوصیتی گه اېگه سۉزلر مستقل سۉز تورکومیگه کیریتیلهدی: آت، صفت، سان، آلماش، فعل و روش.
2. یاردمچی سۉزلر- بو توردهگی سۉزلر لغوی معنا انگلتمهیدی، مارفولوژیک اۉزگریش تیزیمی، یسهلیش خصوصیتی هم یۉق بولرده، گپ بۉلهگی بۉلیب هم کېلهآلمهیدی. اولر سۉز و گپلرنی اۉز ارا باغلش، اولرگه قۉشیمچه معنا یۉکلش، سۉزلرنی بیر- بیریگه تابعلش کبی تورلی مناسبتلرنی انگلهتوچی سۉزلرگه یاردمچی سۉزلر دېیلهدی: باغلاوچی، کۉمکچی و یوکلمه.
3. علیحده سۉزلر- اولر نه مستقل، نه یاردمچی سۉزلرگه اۉخشهیدی. اولرنینگ اۉز ارا عمومی جهتلری هم یۉق و شو سببدن بو سۉزلر علیحده سۉزلر اۉلهراق اجرهتیلهدی : مودل سۉزلر، تقلید سۉزلر و اونداو سۉزلر.
سۉزلرنی تورکوملشتیریشده باشقچه یانده شو هم بار. شوندهی تصنیفلردن بیریده سۉزلر بیش گروه گه اجرهتیلهدی:
1.مستقل سۉزلر (آت، صفت، سان، آلماش، فعل و روش)، 2 . یاردمچی سۉزلر (باغلاوچی، کومکچی و یوکلمه)، 3. مودل سۉزلر، 4. اونداو سۉزلر، 5. تقلیدی سـۉزلر.
تصنیفلرنینگ ینه بیریده سۉزلر قوییده گیلرگه بۉلینهدی:
1.ناملاوچی سۉزلر(اتاوچی) آت، صفت، سان، آلماش، فعل و روش.
2. یاردمچی سۉزلر: باغلاوچی، کومکچی و یوکلمه.
3. افادهلاوچی سۉزلر: اونداولر ، مودل سۉزلر و تقیلدی سۉزلر.
4.کۉرسهتوچی سۉزلر: آلماش.
عنعنوی تورکوملشتیریش بۉییچه مستقل سۉزلرگه الیته سۉز تورکومی گه کیریتیلهدی:
آت، صفت، سان، آلماش، فعل، روش.
ایریم تیلشناسلر تقیلد سۉزلرنی هم مستقل سۉز تورکومی گه کیریتیلهدیلر.
سۉزتورکومینی ترتیبلشتیریشده تورلی-تومن یاندهشو موجود. انسان دنیاگه کېلیشی بیلن بیرینچی مرته نرسه، بویوم، واقعه-حادثه گه دوچ کېلهدی. باشقه تاماندن هر قندهی ایش-حرکت نرسه-حادثه یا که شخص تامانیدن بجریلهدی. شوندن کېلیب چیقیب، بیرینچی قیلیب آت، کېین اېسه فعل سۉز تورکومی کېلتیریلهدی. باشقه سۉزلر اولردن سۉنگ جایلشتیریلهدی.
گراماتیک کتگوریه
بیر- بیریگه قیاس قیلیب آلینهیاتگن ایکّی و اوندن آرتیق گراماتیک معنا بیلن شو معنانی افادهلاوچی شکل گراماتیک کتگوریه دېیلهدی. عمومی قیلیب ایتگنده، مستقل سۉزلرگینه گراماتیک کتگوریه گه اېگه دیر. اولرنینگ هر بیری اۉزی گه خاص شکل حاصل قیلوچی و سۉز اۉزگرتیروچی قۉشیمچهلر واسطهسیده اۉزگرهآلهدی. سۉز تورکوملری ایچیده فعل البته(بۉلیشلیلیک، بۉلیشسیزلیک، میل، نسبت، شخص- سان و زمان)، آت اوچته(سان، اېگهلیک، کېلیشیک)، صفت اېسه بیته(درجه) کتگوریهسی گه اېگه. سان علیحده کتگوریه گه اېگه اېمس، او شکل حاصل قیلوچی قۉشیمچهلرگه اېگه. آلماش سۉز تورکومیده گراماتیک کتگوریه اېگه اېمس، اما، آتگه اۉخشب، کېلیشیک، اېگهلیک و کۉپلیک قۉشیمچهلرینی آلیب، اۉزگریب کېلهدی.
خلاصه قیلیب ایتگنده حاضرگی اۉزبېک تیلیده ایکّی اساسی سۉز تورکومی بۉلیب، اولر 12ته سۉز گروهینی حاصل قیلهدی.
مستقل سۉز تورکوملری
اۉزبېک تیلیده مستقل سۉز تورکومی: آت، صفت، سان، آلماش، فعل و روش گه اجرهتیلهدی.
آت سۉز تورکومی
آت شخص، نرسه، واقعه- حادثهلرنینگ نامینی بیلدیریب، کیم؟ نیمه؟ کیملر؟ نیمهلر؟ کبی سوراغلریدن بیری گه جواب بۉلهدېگن مستقل سۉز تورکومی گه ایتیلهدی. آسمان(نیمه)، قیز(کیم)، آلاو(نیمه)، تولقین(نیمه)، آنه(کیم)، تیکن(نیمه)، بالهلر(کیملر)، تاشلر(نیمه لر) و باشقهلر. آتلرنینگ نرسهلیک معناسی سان، اېگهلیک و کېلیشیکلر بیلن بیرگه افاده لنهدی. مثلن: عزیز وطنیمیزنینگ صادق اۉغلانلریمیز گپیده: وطن(آت) یمیز(اېگهلیک-بیرینچی شخص کۉپلیکده) نینگ(قره تغیچ کېلیشیگی)، لر(کۉپلیک قۉشیمچهسی)کبی اۉزهک قۉشیمچهلرگه اجرهتیلهدی. مثلن، یاتاقخانه(بیرلیک)، بالهلر(کۉپلیک). سۉز تورکومی ایچیده آت کتته اهمیتگه اېگه. فعل و روشدن تشقری برچه اساسی سۉز تورکوملری آتنینگ بیلگی- خصوصیتلرینی کۉرستهدی. جملهدن صفت آتنینگ بېلگیسینی، سان آتنینگ مقدار و ترتیبینی افادهلهیدی؛ آلماش آت اۉرنیده المهشیب قۉللنهدی. کېرهک پَیتیده صفت و سان آتنینگ اۉرنیده قۉلهنیلهبېرهدی. شونینگ اوچون هم صفت، سان و آلماش، آت تورکومیدهگی سۉزلر دېب اتهلهدی. آت سۉز تورکومی ایچیده باش بۉغیننی تشکیل اېتهدی.
آت سۉز تورکومی بیر نیچه خصوصیتلری بیلن باشقه سۉز تورکوملریدن فرقلهنیب تورهدی:
1. آتلر یسهلیش خصوصیتیگه اېگه.
2. برچه آت تورکومیدهگی سۉزلر قۉشیمچهلر آلیب کېلهدی.
مثلن، چرایلی، تېریمچی، بالهلیک، محنتکش، توزله و مهربانچیلیک کبی سۉزلر.
2. آتلر سان مقدارنی بیلدیریش خصوصیتی گه اېگه. مثلن: قیز- قیزلر، کتاب- کتابلر، یازوو - یازوولر.
3. آتلر اېگهلیک کۉرستگیچی گه اېگه.
یورتیم(بیرینچی شخص بیرلیکده)، یورتینگ(ایکینچی شخص بیرلیکده)، یورتی(اوچینچی شخص بیرلیکده)، یورتیمیز(بیرینچی شخص کۉپلیکده)، یورتینگیز(ایکینچی شخص کۉپلیکده) و یورتلری(اوچینچی شخص کۉپلیکده)کبی.
4. آتلر کېلیشیک شکللرینی آلیب اۉزگرهدی.
اتم، آتمنینگ، آتمنی، آتمگه، آتمده، آتمدن.
5. آتلر گپده برچه گپ بۉلهگی وظیفهسیده کېلهآلهدی.
- قوشلر سهیرهدی(اېگه).
- همّه سیگه اۉزینگ جوابگر(کېسیم).
- قیزیل آلمه(انیقلنمیش).
- شعرنی سېوهمن(تۉلدیروچی).
- یاشلیگیم - بی باشلیگیم(انیقلاوچی).
- جانیم - قیلگه آسیلگن(حال) و باشقهلر.
آت اوچ خیل کتگوریه(عمومیلیک)گه اېگه :
1. سان گتگوریسی،2. اېگهلیک گتگوریسی،3.کېلیشیک کتگوریسی.
یعنی آتلرسان، اېگهلیک و کېلیشیکلر بیلن بیرگه قۉلنهدی.
آتلرنینگ معناسیگه کۉره تورلری
آتلرنینگ نرسهلیک-اتهلیش خصوصیتی بار. یعنی آتلر ریال بارلیقدهگی موجود نرسهلر، شخصلر، واقعه- حادثهلر بیلن بیر قطارده، نرسه صفیده موجود بۉلگن تورلی موهوم توشونچهلرنی هم انگلتهدی. مثلن: سېزگی، توش، آنگ، اېزگولیک، ایشانچ، قوانچ، سیوینچ، کۉکلم، قیش، کوز وییل کبیلر.
معناسیگه کۉره تلر: اتاقلی، تورداش، انیق، موهوم، یکّه و جمعلاوچی تورلرگه بۉلینهدی.
اتاقلی آتلر
شخص یا که نرسه، واقعه- حادثه گه اتب قۉییلگن ناملرگه اتاقلی آت دېیلهدی. یا که بیر توردهگی نرسه لردن بیرینی اییریب کۉرسهتگن آتلر اتاقلی سنهلهدی. بو آتلر شخص، نرسه، واقعه گه مخصوص اتب قۉییلگن ناملر دیر. مثلن :
• کیشی ناملری: بابر، تیمور، خان اېرکه، خاقان، اېزگو، کولتگین، علیشیر ، قارهتېپه، آی بېک، بېگلر بېگی، میرحکیم خان(آتهلیق)، ایشان (اۉراق) ، دولت(کپتان)، تورسون، آلپامیش، اۉزبېکخان، افراسیابو هکذا لر.
• ادبی تخلص: نوایی، فانی، فاریابی، مشرب، کاشغری، ربغوزی، بابر، بلاساغونی، آتایی، گدایی، دُربېک، ، سرایی، غریبی، حسینی، اسیری، خوارزمی، فارابی و باشقهلر.
• جای آتلری : شبرغان، میمنه، خواجهتامچی، توران، تورکستان، فاریاب، قندوز، تخار، بدخشان، کابل، کاشغر، تاشکینت، اۉزبېکستان، تاشکینت، کابل، شبرغان، و باشقهلر.
• علمی- بدیعی کتابلر: «اۉغوزنامه»، «بابرنامه»، «نوایی»(رمان)، «مجالس النفایس»، «گل و نورروز»، «قوتادغوبیلیک»، «دیوان الغات التورک»کبیلر،
• اوی حیوانلریگه اتب قۉییلگن ناملر: الهپر، تولپار، تۉرت کۉز، دُلديل، کبیلر.
• جریده و مجله لر نامی: «خلق سۉزی»، «یولدوز»، «یاشلیک»، «شرق یولدوزی» و باشقهلر.
• آسمان جسملری: چۉلپان، هولکر، سامان یۉلی، آی، قویاش کبیلر.
• کارخانه، فابریکه :«کود وبرق»،«سیلو»،«نغلو»، «ماهیپر»، «سروبی»، «کجکی»کبیلر.
• علمی موسسهلر، وزیرلیکلر و هر خیل تشکیلآتلر: افغانستان فنلر اکادیمهسی، ایچکی ایشلر وزیرلیگی، ملی امنیب و باشقهلر.
• دولت مکافآتلری : فغانستان قهرمانی، بویوک خذمتلری اوچون، خلق صنعتکاری کبیلر.
• تاریخی سنهلر، علمی انجمنلر: استقلال کونی، آنهلر خلق ارا کونی اۉقیتوچیلر کونی و باشقهلر.
• باش حرفلری قیسقرتیریلگن قیسقرتمه آتلرنینگ بیرینچی قسمی: بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی، مستقل دولتلر همدوستلیگی کبیلر.
• قوشلرگه اتب قۉییلگ ناملر: لاچین، شونقار، سیمرغ کبیلر. خلص اتهلگن هر قندهی نام اتاقلی ات توریگه کیرهدی.
تورداش آتلر
بیر توردهگی نرسه واقعه - حادثهلرنینگ عموملشتیروچی نامی بۉلیب، انهشو تورده گی ناملر بیلن اتهلوچی سۉزلر گه تورداش آتلر دېیلهدی. قیشلاق، مملکت، تاغ، تاش، کۉچه، بازار، کینت، سرای، ولایت، قیز، آۉغیل، قۉی، قوزی، تاووشقان، چومچوق، قار، یامغیر، کۉز، یورهک و باشقهلر. آت تورکومیگه کیریتیلگن آتلرنینگ اساسی قسمی تورداش آتلر دیر.
کانکریت(انیق) بیرشخص، نرسه، حاثه- واقعهنینگ نامی اتاقلی آت بۉلسه، شو نرسهلرنینگ عمومی نامی تورداش آت بۉلهدی. مثلن: یولدوز(اسمان جسم لریدن) تورداش ات، یولدوز/ یولدوز عثمانوه (مشهور قوشیقچی) اتاقلی آت، تۉلقین(موج- تورداش آت) تۉلقین کیشینینگ اسمی(اتاقلی آت) بۉلهدی. اتاقلی و تورداش آتلرنی انهشو تاماندن اجرهتیش کېرهک. تورداش آتلر کۉپراق عمومی، اتاقلی آتلر اېسه تورداشلیک خصوصیتیگه اېگه. هر ایکلهسیده هم آتلر تکرارلهنیب کېلهبېرهدی.
انیق آتلر
بیواسطه کۉریش، سنهش ممکن بۉلگن نرسهلر، جان ذاتلر، شخص ناملری انیق آتلرگه کیرهدی. مثلن: قلم، کۉچه، اېشیک، درخت، دیوار، اۉچاق، کتابچه، چاینک، موتر، قیشلاق، اۉقیتوچی، دکان و باشقهلر.
موهوم آتلر
بو توردهگی آتلر موهوم توشونچه، بېلگی، خصوصیت، حرکت و حالت کبی لرنی افاده لهیدی. عمومن، اولر نرسه- حادثه صفتیده تصوّر قیلینهدېگن انیق توشونچه نی افادهلهیدی. مثلن: لذت، تفکّر، تویغو، آرزو و ایستک، اویقو، توش، سېزگی، قدر، قیمت، عشق، کوی، آچون(دنیا) قوت، بخت، آۉقیش، بیلم، شعر، اېرتک، مزه، قیغو، درد، حسرت، دولت، حکومت و باشقهلر.
یکّه آت
بیرتوردهگی(توده آتلر ایچیگه کیرهدېگن) نرسهلرنینگ نامینی یکّه-یکّه بیلدیروچی آت توریگه یکّه آت دېیلهدی. مثلن: بشر، ایشچی، ایشچیلر، حیوانلر، گل، انسان، آدم، طلبه و باشقهلر.
جمعلاوچی آت
بیر توردهگی نرسه لرنینگ ییغیندیسیگه جمعلاوچی آت دېیلهدی. مثلن، لشکر، ملت، سوریک، گله، خلق، توده، قۉشون، رمه، اردو، میوه و باشقهلر.
آتلرده سان
آتلرده سان گتگوریسیگه اېگه.
سان کتگوریهسی عادتده، بیرلیک وکۉپلیک شکللریده قۉلهنیلهدی. درختلر، تاشلر، قوشلر، بالهلر. اۉزبېک تیلیده قوییدهگی آتلر کۉپلیک(- لر) قۉشیمچهسینی آلمهیدی:
- موهوم آتلر: عشق، سېوگی، محبّت، جسارت، شجاعت، مردلیک، رشک. بعضی موهوم آتلردن ایریملری کۉپلیکده هم ایشلهتیلهویرهدی. مثلن، یالغان- یالغانلر، گپلر کبیلر.
- سنهلمهیدېگن آتلر: توز، شکر، بوغدای، یاغ، قار، یامغیر، برنج، ساچ، زیغیر، یولدوز. بو سۉزلر کۉپلیک(- لر)قۉشیمچهسینی آلمهیدی.
- جفت اعضالر: کوز، قاش، قول، قولاق، آیاق، قاش، بویرهک. جفت اعضالرنی کۉپلیک شکلیده یازیش(کۉپراق شعریتده) حاللری هم اوچرهب تورهدی.
- یکّه اعضالر: تیل، جگر، یورهک، بورون.
- اتاقلی آتلر:علیشیر، تیمور، اولوغبېک، کوموش، یولدوز، آیدین. سونگـّی اوچ حالتده (- لر) اینیقسه جانلی تیلده ایشلهتیلهدی.
|
- لر افیکسینینگ قۉشیمچه معنالری
|
فقطگینهبیرلیک شکلیده قۉللنهدېگن آتلر
|
بیرلیک و کۉپلیک شکلیده قۉلنهدېگن آتلر
|
|
1. معنانی کېنگه یترهدی: باتیر کابللرنی ایلهنیب کیلدی 1. معنانی عموملشتیرهدی: چیرای آچماقده شبرغانلر، یم-یشیلدیر یتیم تاغلر.
2. معنانی کوچهیتیرهدی : قوانچلریم دریادهی تاشیب، سېنی کۉرماقّه آشیقهمن یار.
4. تورنی افادهلهیدی: انسانلر تینچلیک اوچون کورهشماقده لر. 5. خیل، نوعنی بیلدیرهدی: دکانده یاغلر، چایلر، اونلر ساتیلهدی. 6 . معنانی تاکیدلهیدی: بو قۉللر آلتین قۉللردیر. 7. معنانی کوچهیتیرهدی: بۉیلرینگدن ایلهنهی! 8. حرمتنی بیلدیرهدی: بووملر سکسان یاشدهلر. |
اتاقلی آتلر
موهوم یا که ابسترکت آتلر
جمعلاوچی آتلر - جمعلیکنی بیلدیروچی آتلر؛ - سنهلمهیدېگن آتلر؛ - جفت آتلر؛ نرسهلر نینگ نامی، - اصلیده بیتّه بۉلگن نرسهلرنینگ نامی. |
1. تورداش آتلر
2. آنیق، کانکریت آتلر
3.یکّه آتلر |
آتلرنینگ بیرلیک و کۉپلیک شکلیده قۉلهنیشی(ح. اۉز. الف. ت).
اۉزبېک تیلیده ات تورکومیگه قۉشیلیب، شکل حاصل قیلوچی ینه قوییدهگی قۉشیمچهلر هم موجود:
- چه،- چاق،- لاق(الاق)،- گینه قۉشیمچهلری کیچرهیتیریش، اېرکهلش معنالرینی افادهلهیدی. مثلن: باله چه، قیزهلاق، قۉزیچاق، کېلینچک، اویینچاق، بۉتهلاق، قیزگینه.
- جان،- خان،- آی،- بی بی،- بېک، تای،- بای،-آغه قۉشیمچهلری اتاقلی آتلرگه قۉشیلیب، اېرکهلش، سېویش و حرمت قیلش معنالرینی بیلدیرهدی. مثلن، آیخان، یولدوزخان، برچینآی، انارتای، تۉرهبېک، تۉختهبای، چنگیزآغه کبیلر.
آتلر ده اېگهلیک
آتلر اگهلیک کتگوریسیگه اېگه دیر. بو آتنینگ خصوصیتی گه کیرهدی. آتلرگه اېگهلیک قۉشیمچهلری قۉشیلیب نرسهنینگ اوچ شخصدن بیریگه تېگیشلیلیگینی، قرهشلیلیگینی، تعلــّقلیلیگینی بیلدیرهدی. انهشو تېگیشلیلیکنی اېگهلیک قۉشیمچهلری افادهلهیدی. اېگهلیکنی بیلدیروچیگه شخص دېیلهدی.
آتلرنینگ شخصلرده قۉللـهنیشی قوییده گیچه:
شخص بیرلیکده:
بیرینچی شخص - مېن ،
ایکّینچی شخص - سېن،
اوچینچی شخص - او.
شخص کوپلیکده:
بیرینچی شخص - بیز،
ایکّینچی شخص - سیز،
اوچینچی شخص - اولر.
شخصده اېگهلیک قۉشیمچهلری:
بیرینچی شخص - قۉشیمچهسی بیرلیکده(- یم)کتابیم، (دفتریم)، (یورتیم).
ایکّینچی شخص - قۉشیمچهسی بیرلیکده(ینگ)کتابینگ، (وطنینگ).
اوچینچی شخص - قۉشیمچهسی بیرلیکده(-ی)کتابی، قلمی، کوزی.
بیرینچی شخص کۉپلیکده :
بیرینچی شخص قۉشیمچهسی کۉپلیکده(- یمیز)کتابیمیز، آنهمیز، بالهمیز.
ایکّینچی شخص قۉشیمچهسی کۉپلیکده(ینگیز)-کتابینگیز، آتهنگیز، شعرینگیز.
اوچینچی شخص قوشیمچهسی کوپلیکده (- لری)کتابلری، دفتر لری، تیشلری.
نیگیزنینگ سونگی تاووشی اونلی یا که اونداش بولیشیگه قرهب قوییدهگیچه کۉرسهتیلهدی.
آتگه اېگهلیک قۉشیمچهسی قۉشیلگنده
|
کۉپلیک |
بیرلیک |
شخص
| ||
|
اونداشدن سۉنگ
|
اونلیدن سۉنگ
|
اونداشدن سۉنگ |
اونلیدن سۉنگ
| |
|
کتاب+یمیز=کتابیمیز |
آته+میز+آتهمیز |
باش+یم=باشیم |
باله+م = بالم
|
1. بیرینچی شخص
|
|
کتاب+ینگیز=کتابینگیز |
آته+نگیز=آته نگیز |
باش+ینگ= باشینگ |
باله+نگ+بالهنگ
|
2. شخص
|
|
کتاب+لری=کتابلری |
آته+لری=آتهلری |
باش+ی=باشی |
باله+باله+سی= بالهسی |
3. شخص
|
جدولده اېگهلیک قۉشیمچهلرینینگ کۉرینیشی
اېگهلیکنی بیلدیروچی مستقل آلماش
اۉزبېک تیلیده تعلقلیکنی فقطگینه اېگهلیک قۉشیمچهلری بیلدیریبگینه قالمَی، بلکه اونی کېلیشیک آلماشلری بیلن قۉللنهدېگن«- نیکی» قۉشیمچهسی هم افاده اېتهدی. «- نیکی»افیکسی بیر پَیتنینگ اۉزیده کېسیملیک قۉشیمچهسی هم سنهلهدی. اوشبو قۉشیمچه شخص معناسینی افادهلاوچی آت یا که آلماشگه قۉشیلیب کېلیب، اونی کېسیم گه ایلنتیرهدی. نرسهنی افادهلاوچی آت اۉزگرمهیدی. شونگه کۉره«- نیکی» افیکسی کېسیملیک قۉشیمچهسی دېب اتهلهدی.(ح. اۉز. الف. ت).
«- نیکی»قۉشیمچهسینینگ شخص- سانلرده قۉلهنیشی:
بیرلیک:
1. شخص- کتاب مېنیکی،
2. شخص- قلم سېنیکی،
3. شخص- دفتر اونیکی.
کۉپلیک:
1. شخص - کتاب بیزنیکی،
2. شخص - قلم سیزنیکی،
3. شخص - دفتر اولرنیکی
سۉزگه اېگهلیک یا که«- نیکی» قۉشیمچهسی قۉشیلگنده، سۉز ترکیبیده قوییدهگی سۉز اۉزگریشی یوز بېرهدی. و فونیتیک قاعده اساسیده یازیلهدی:
v «ک»، «ق»اونداشی بیلن توگهگن آتلرگه اېگهلیک یا که کېسیملیک«- نیکی» افیکسی قۉشیلگنده«ک» تاووشی، «گ»گه «ق»اېسه، «غ»گه اۉزگرهدی و شوندهی یازیلهدی:
اۉرتاق- اۉرتاغیم، تیلک- تیلهگیم کبی. بو حادثه کۉپراق ایکّی بۉغینلی سۉزلرگه تېگیشلی. بیر و اوچ بۉغینلی سۉزلرده اۉزگریش کوزهتیلمهیدی: ناک- ناکی، تاک-تاکی اتفاق- اتفاقی، اشتراک-اشتراکی کبی.
آتلرنینگ تورلهنیشی
معلوم که، آتلر کېلیشیک قۉشیمچهلری بیلن تورلنهدی. اۉزبېک تیلیده آلتیته کېلیشیک بۉلیب، اولر آت و آتلشگن سۉزلرنینگ باشقه سۉزلر بیلن گراماتیک علاقهسینی کۉرسهتیشگه خدمت قیلهدی. آتلرنینگ اېگهلیک، کېلیشیک قۉشیمچهلرینی آلیب کېلیشیگه تورلهنیش دېیلهدی. یعنی آتلر، آتلشگن سۉزلر، فعلگه، آتگه یا که باشقه سۉز تورکومیگه تابعلیگنی بیلدیرهدی. آتلر کېلیشیک قۉشیمچهسینی الیب اۉزگرهدی. کېلیشیک قۉشیمچهلری تورلاوچی قۉشیمچهلر سنهلهدی.
v ایکّی بۉغینلی سۉزلرنینگ ایکّینچی یاپیق بۉغینیدهگی«ی»، «ای» اونلیلری توشیب قالیشی ممکن: قارین- قارنی، کۉنگیل-کۉنگلی کبی. بیراق صابون، قاوون، قویوق، اوزوم، قیلیق وسالیق کبی سۉزلرده بوحالت اوچرهمهیدی.
v «- نیکی»قۉشیمچهسی بیرینچی و ایکّینچی شخص بیرلیک شکلیدهگی آلماشلرگه قۉشیلگنده بیتّه«ن»تاووشی توشیب قالهدی وشوندهی یازیله دی: مېنیکی، سېنیکی کبی.
v آبرو، آرزو، اوضاع، پروا کبی سۉزلرگه اېگهلیک قۉشیمچهسی قۉشیلیشیدن آلدین«یی»تاووشی آرتیریلهدی: پرواییم، آبروییم، آرزویینگ کبی.
v سینگیل سۉزیگه اوچینچی شخص اېگهلیک قۉشیمچهسی ایکّی مرته قۉشیلهدی: سینگیل- سینگلیسی کبی.(ح. اۉز. الف. ت).
اۉزبېک تیلیده کېلیشیکلر
آتلرنی تورلاوچی گراماتیک قۉشیمچهلرگه کېلیشیک دېیلهدی. آت یا که آتلشگن سوزنینگ فعلگه، آتگه یا که باشقه بیر تورکوم سوزگه مناسبتینی افادهلب، تابعلیک کورسهتوچی شکللر تیزیمی.«ت. ت ایض.ل». کېلیشیکلر آت یا که آتلشگن سۉزلرنینگ باشقه سۉزلر بیلن گراماتیک علاقهسینی کۉرسهتهدی و اولرنینگ گپدهگی وظیفهسینی بېلگیلهیدی.
اۉزبېک تیلیده آلتیته کېلیشیک بار:
1. باش کېلیشیک، 2. قرهتقیچ کېلیشیگی، 3. توشوم کېلیشیگی، 4. جۉنهلیش کېلیشیگی، 5. اۉرین- پَیت کېلیشیگی، 6. چیقیش کېلیشیگی.
اوشبو کېلیشیکلر معّین قۉشیمچهلر آلهدی و انهشو قۉشیمچهلر بیلن ایشلهتیلهدی.
قۉشیمچهلرنینگ کۉرستکیچلری قوییدهگیچه:
- باش کېلیشیک قۉ شیمچهسینینگ کۉرستگیچی(0)؛
- قرهتقیچ کېلیشیگی قۉشیمچهسی(نینگ)؛
- توشوم کېلیشیگی قۉشیمچهسی(نی)؛
- جۉنهلیش کېلیشیگی قۉشیمچهسی(گه)؛
- اۉرین- پَیت کېلیشیگی قۉشیمچهسی(ده)؛
- چیقیش کېلیشیگی قۉشیمچهسی(دن).
کېلیشیکلر قوییدهگی سوراقلر بیلن قۉلّنهدی.
باش کېلیشیگ(کیم؟، نیمه؟، قی یېر؟)؛
- قرهتقیچ کېلیشیگی(کیمنینگ؟، نیمهنینگ؟)؛
- توشوم کېلیشیگی(کیمنی؟، نیمه نی؟، قی یېرنی؟)؛
- جۉنهلیش کېلیشیگی(کیمگه؟، نیمه گه؟، قی یېرگه؟)؛
- اورین - پَیت کېلیشیگی(کیمده؟، نیمهده؟، قی یېرده؟، قچان؟)؛
- چیقیش کېلیشیگی (کیمدن؟، نیمهدن؟، قچاندن؟، قَی یېردن؟).
کېلیشیکلر سۉزلرنی بیر- بیریگه باغلهیدی. بو کېلیشیکلردن ـ توشوم و قرهتغیچ کېلیشیکلری گینه بېلگیسیز قۉلّنهدی.
کېلیشیکلرنینگ گپدهگی وظیفهسی
الف)باش کېلیشیک
باشقه کېلیشیکلر اوچون اساس بۉلیب خدمت قیلهدی، اېگهنی شکلّنتیرهدی. اونینگ علیحده کۉرستگیچی، بېلگیسی یۉق. برچه آتلر باش کېلیشیکده کېلیشی ممکن. مثلن، اېرکین، کتاب، تپـّه، یېر، تاغ. بو سۉزلر باش کېلیشیکده کېلگنی اوچون بیرار- بیر بېلگی آلمهگن. باشدهگی آتلر گپ(جمله)ده دایم اېگه بۉلیب کېلهدی.
ب) قرهتقیچ کېلیشیگی
بو کېلیشیک اېگه بیلن نرسه اۉرتهسیدهگی باغلیکلیکنی انگلتهدی. نرسه، کیمگه؟ نیمهگه؟ قرهشلی اېکهنینی بیلدیرهدی. یا که بۉلمسه قرهتیچ و قرهلمیش اۉرتهسیدهگی مناسبت انهشو کېلیشیکده افاده قیلینهدی. تیمورنینگ کتابی عبارهسینی کۉزده توتسک، تیمور(قرهتغیچ -آت)نینگ(قرهتغیچ کېلیشیگی)، کتاب اېسه(قرهلمیش-آت). قرهتغیچ کېلیشیگی بېلگیلی، بېلگیسیز بۉلیشی ممکن. مثلن، اۉزبېک تیلی بیریکمهسیده قرهتغیچ بېلگیسی ایشلهتیلمه گن. اونینگ کۉرستگیچی«0».
ج) توشوم کېلیشیگی
حرکتنینگ آتگه تامان یۉنهلیشینی افادهلهیدی. آت بیلن فعلنی بیر- بیریگه باغلهیدی. یعنی فعلنینگ بیرار- یېرده بجریلگهنینی انگلتهدی. آلمهنی آلدیم. سادّه گپ(جمله)نی آلیب کۉرسک(آلمه حرکتنی اوزیگه آلگن آت) نی(توشوم کېلیشیگی)، آلماق اېسه فعل.
انگلهشیلگنیدېک، توشوم کېلیشیگی آت بیلن فعلنی حرکت آرقهلی باغلب توریبدی.
قرهتقیچ کېلیشیگی گه اۉخشب، توشوم کېلیشیگی هم بېلگیلی، بېلگیسیز بۉلیشی ممکن. مثلن، کتابنی اۉقیدیم، کتاب اۉقیدیم. بیرینچی گپده توشوم کېلیشیگی قۉلّهنیلگن، ایکّینچی گپده توشوم کېلیشگی قۉلهنیلمهگن.
د) جۉنهلیش کېلیشیگی
وقت، سبب و اۉرین معنالرینی افادهلب، حرکت یۉنهلگن نقطهنی بیلدیرهدی. قامتیگه کۉزیم تیکیلیب قالدی (قی یيریگه- اۉرین معناسیده) یا که بیرنیکی مینگگه مینگنیکی عالمگه(سبب معناسیده)(خلق مقالی). بوکېلیشیک(- گه،- که،- قه) قۉشیمچهلرینی آلهدی، موتر آلیشیم کېلهسی ییلگه قالدی(پَیت معناسیده).
ح) اۉرین- پَیت کېلیشیگی
اورین، پَیت، سبب واسطه، معنالرینی بیلدیریب، ایش-حرکتنینگ بیر مکانده بجریلگهنینی انگلتهدی. حرکت بیرار تامانگه یۉنلتیریلمهیدی. بو کېلیشیک(- ده) قۉشیمچهسینی الهدی. عقل بازارده ساتیلمهیدی(اۉرین معناسیده)، کوزده میوه - چیوهلر مۉل بولهدی(پیت معناسیده). یا که اورا قده یوق، مشاقده یوق. (پیت معناسیده) مقال.
اۉن سکیز مینگ عالم آشوبی انینگ باشینده دور،
نی عجبکیم سـرو نازیم اون سکیز یاشینده دور.
نوایی
(سبب معناسیده).
طیّآره ده اوچیب کېلدیم. (واسطه معناسیده)، فکر و ذکریم اۉقیشده(مقصد معناسیده). اوزاقدهگی آنهدن یقیندهگی قینانه یخشی(مقصد معناسیده) (مقال).
خ)چیقیش کېلیشیگی
ایش- حرکتنینگ باشلهنیشی، سببی، قیاسی، منبعی، اورنینی افادهلب، چیقیشگه یۉنلتیریلگهنینی بیلدیرهدی. بو کېلیشیک شکلی(- دن)قۉشیمچهسینی آلهدی. مثلن، آنتظارلیک اۉلیمدن یامان(قیاس معناسیده)(مقال)، جاهللیکدن جان چیقر(سبب معناسیده)-خلق مقالی.
اېسکی متنلرده یعنی شعری ونثری اثر لرده چیقیش کېلیشی(دین)شکلیده قۉلهنیلگن. حاضرگی دورده بوندهی یازیش معیّار اېمس. بدیعی اثرنینگ قهرمانی تیلیدن تشقری وضعیتده، ایشلتمسلیگی کېرهک.
جاندین سېنی کۉپ سېورمن ای عمری عزیز،
ساندین سېنی کۉپ سېورمن ای عمر عزیز .
هر نی که سېوماک اندین آرتیق بۉلماس،
آندین سېنی کۉپ سېورمن ای عمر عزیز .
نوایی
خلق عبارهلریده :
بلیق باشیدن سهسیدی- خلق مقالی.( خیانتکار رهبرمعناسیده).
جدولده آتلرنینگ کېلیشیکلر بیلن تورلهنیشی
|
گپده گی وظیفهسی |
سۉراغی |
قۉشیمچهسی |
کېلیشیکلر | |||
|
اېگه |
|
کیم؟ نیمه؟ قی یېر؟ |
0 |
|
باش کېلیشیک |
|
|
انیقلاوچی |
|
کیم نینگ؟ نیمهنینگ؟ |
نینگ |
|
قرهتقیچ کېلیشیگی |
|
|
واسطهسیز تۉلدیروچی؟
|
|
کیمنی؟ نیمه نی؟ قی یېرنی؟ |
نی |
|
توشوم کېلیشیگی |
|
|
واسطهلی تۉلدیروچی اۉرین حالی |
|
کیمگه؟ نیمهگه؟ قی یېرگه؟ |
گه
|
|
جۉنهلیش کېلیشیگی |
|
|
واسطهلی تۉلدیروچی اۉرین - پَیت حاللری |
|
کیمده؟ نیمه ده؟ قی یېرده؟ قچان؟ |
ده |
|
اۉرین- پَیت کېلیشیگی |
|
|
واسطهلی تۉلدیروچی اۉرین- پَیت حالی |
|
کیمدن؟ نیمهدن؟ قی یېردن؟ قچاندن؟ |
دن |
|
چیقیش کېلیشیگی |
|
آتلرنینگ یسهلیشی
اۉزبېک تیلیده آتلر ایکّی اصول بیلن یسهلهدی.
1. مارفولوژیک
بو اصولده آتلر سۉز یسهوچی قۉشیمچهلر قۉشیش یۉلی بیلن یسهلگن بۉلهدی.
قۉشیمچهلر شخص، نرسه و قورال آتینی، اۉرین، جای نامی و موهوم آتلر یسهیدی.
شخص آتی یسهوچی قوشیمچهلر
- ر (محنتسېور، اېل سېور).
- ان(خوران، اورهغان، بیلهغان).
- خاتینینگ خوران بۉلسه اوردی خدا، سیگیرینگ خوران بۉلسه بیردی خدا.
خلق مقالی
- برار(عهده برار).
- دار(باغدار، گلدار، پولدار).
- فروش(چای فروش).
- باز(کبوتر باز، سیاست باز).
- خان (گل خان، تیمورخان).
- بچّه (بای بچّه، خاله وچـّه).
- هم ( همدرد، هم صحبت).
- گوی (تورکی گوی، ترانه گوی).
- چی (ساقچی، ایشچی).
- کار (مددکار، گلکار).
- کش (محنتکش، زحمتکش).
- شناس(تیلشناس، ادبیاتشناس).
- داش(وطنداش، قانداش).
- بان (پاسبان، باغبان).
- ساز (رادیو ساز، گلساز).
- پز (نانپز، آشپز).
- دوز(یېتیک دوز، اېسکیدوز).
- خوان (شعر خوان، کتابخوان).
- وای (نان وای).
- دار (دوکاندار، خریدار).
- گر(سوداگر، آفسونگر).
- پرست (وطنپرست، عقیده پرست).
- خور(پاره خور، غمخوار).
- انداز(چاپ انداز، آتش انداز).
- باز (دارباز).
- ان (خوران).
- انده (سازنده).
- جوی (خدا جوی).
- تاز (اولاقتاز).
- اول ( قراول).
- ماچ (تیلماچ).
- اق (قۉرقاق).
- ان (نالان).
- زاد (نامزاد / اونشتیریلگن شخص
- زد (نامزد/ کاندیدات).
- بر (دلبر).
- روی (خوشروی).
- بېگی (اېلبېگی).
- باشی (یوزباشی، یورت باشی).
- مان (ایش بیلرمان).
یوقاریده کۉریب تورگنینگیزدېک، اۉزبېک تیلیده فارس- دری تیلیدن اۉزلشگن سۉزلر بیلن کېلگن قۉشیمچهلر سانی انچهگینه، اولر سۉز یسهشده فعال قتنهشهدی.
نرسه - قورال آتینی یسهوچی قۉشیمچهلر
- اک (زمبرهک، دمترهک، اېلَک).
- یک (کۉریک، کوپریک).
- اوک (سوروک).
- اق (تۉغهناق، توزاق، توپراق، اوشپولاق، قیزغلداق).
- کی (تورتکی، یوزهکی).
- گی (قیشگی، خانگی، اوزهنگی).
- قی (اوییتقی، سیرتقی).
- غی (قارانغی، بورناغی).
- غیچ (قره تغیچ، توتقیچ).
- کیچ (اوزهتکیچ).
- گیچ(کیېگیچ، کیگیچ، پورکهگیچ).
- قیچ (اوچقیچ، توتقیچ).
- م (ترهم، اۉرهم، بورهم).
- یم (تیلیم، سۉلیم).
- اوم (کۉروم، توزوم، قوروم).
- مه (دیملَمه، قهینتمه، کۉرستمه).
- اک (کورهک، یورهک).
- اق (تراق، قورغاق، سیراق).
- یم/ام(اۉریم، تؤپله م).
- یندی (یویندی، چیقیندی، قیریندی).
- ایلداق (شقیلداق).
اۉرین- جای نامنی یسهوچی قۉشیمچهلر:
- لاق (اولاق، اۉتلاق، چقهلاق، اۉتلاق).
- زار (گلزار، چمنزار، تاکزار).
- ستان (تورکستان، اۉزبېکستان، گلستان)
- پایه (غوزهپایه، پیلهپایه).
- تو(شیباختو، چېچکتو، شیبرتو).
- خانه (مهمان خانه، توکهلیخانه [تورک اېتیخانه]، توپخانه).
- گاه (سَیلگاه، نمازگاه، زیارتگاه).
موهوم آت یسهوچی قۉشیمچهلر
-چ ( تینچ ، قوانچ).
- لیک (آسایشتهلیک، شهرلیک).
- چیلیک(دهقانچیلیک، ساتوچیلیک).
- یت (جمعیت، مدنیت، شعریت).
- گرچیلیک(آدمگرچیلیک).
- چه (توشونچه) بوسۉز کۉپراق، روش معناسیده ایشلهتیلهدی.
- لیک(منگولیک، اېزگولیک، بایلیک).
اېرکهلش وکېچرهیتیریش، بۉرتیریش قۉشیمچهلر
- چه (قلمچه، رومالچه، قیزیلچه، قهرمانلرچه)
- چک (بیلنچک، تیلچک).
- الاق (چقهلاق، بقهلاق).
- م (توته م ، اۉره م).
- گینه (قیزگینه، بالهگینه).
- جان (آنه جان، گلجان).
- خان (بومین خان، تیمور خان).
- بای (کتته بای، قربان بای).
- کینه (توزوکّینه)
- یندیق (قاقیندیق، اۉریندیق).
2. سینتکتیک اصول
بو یۉل بیلن آتلر قۉشیمچهلر واسطهسیده اېمس بلکه، اېگه تابعلیک اساسیده یعنی سۉزنی سۉزگه قۉشیش آرقهلی یسهلهدی. قۉشمه و جفت سۉزلر انهشو اصول بیلن یسهلگن سۉزلر دیر.
بخت - سعادت.
خط - خبر.
تۉی- تماشا.
باغ - راغ.
یخشی- یامان.
اپاق- چپاق.
بیل باغ.
آتقولاق.
بلند پرواز.
ایشلب چیقهریش.
قویاشگه باقر.
آقرسو.
توررجای.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی.
سینتکتیک اصول بیلن یسهلگن سۉزلر بیر و اوندن آرتیق سۉزلردن توزیلگن بۉلیشی هم ممکن.
نېچهته سۉز بۉلیشیدن قطع نظر بوندهی آتلر بیر معنانی بیلدیرهدی.
آتلرنینگ توزیلیشیگه کۉره تورلری
توزیلیشیگه کۉره آتلر قۉشمه، جفت، قیسقرتمه آتلرگه بۉلینهدی.
قۉشمه آتلر
قۉشمه آتلر ایکّی و اوندن آرتیق مستقل سوزلرنینگ قۉشیلیشیدن وجودگه کېلهدی. قۉشمه آتلر آت+آت (تاش+ بقه = تاش بقه)، سان+آت (اوچ + بورچک = اوچ بورچک)، فعل+ فعل (اور- ییقیت = اور ییقیت)، آلماش+آلماش (کیم + سن = کیمسن)، روش+ فعل(تیز+ پیشر= تیز پیشر)، روش+ اونداو(داد + وای= داد وای) و آت+ صفت(آی+ سلو= آیسلو).
اۉزبېک تیلیده قۉشمه آتلر یسهوچی ایریم قۉشیمچهلر:
- اک (کوزعینک/کۉزلیک).
- یق (بیش اریق).
- آق (آش پیچاق).
- ر (کون باتر، کون چیقر).
بو وضعیتده قۉشیمچهلر قۉشمه سۉزنینگ ایکّینچی بۉلهگیگه تیرکلهدی.
بوندن تشقری، بیرته نرسهنی انگلهتوچی ایریم قۉشمه آتلر افیکسیز(قۉشیمچه) مستقل سۉزلردن هم توزیگن بۉلهدی. مثلن :
اۉرینباسر، آتباقر، بیشقیز، تاش اریق، قهیتردنیا، بیرکم دنیا، زر قه ینر، یېریاغی، امودریا، طلا تېپه، کونگهباقر، سۉزمه قلعه، یکّه باغ و با شقهلر.
جفت آتلر
ایکّی سوزنینگ تینگ گراماتیک باغلهنیشیدن حاصل بۉلهدېگن سۉزلرگه جفت آتلر دېیلهدی. یعنی، بوندهی سۉزلر قۉشیمچهسیز باغلنهدی. قۉشیمچهلر جفت سۉزلرنینگ ایکّینچیسی گه قۉشیلهدی. جفت آتلرنینگ هر ایکـّله قسمی هم علیحده اورغو بیلن ایتیلهدی. مثلن:
کتـّه - کیچیک ، آته- آنه ، عرف -عادت ، سایه- سلقین. قۉشمه آتلر آرهسیده، اگر کۉمکچیلر ایشلهتیلگن بۉلسه، چیزیقچه(-)قۉللش شرط اېمس، عکس حالده چیزیقچه بیلن یازیش کېرهک بۉلهدی .
قیسقرتمه آتلر
بیرنېچه سۉزدن ترکیب تاپگن بیریکمهلرنینگ باش حرفلرینی آلیب یازیش بیلن حا صل بۉلگن سۉزلرگه ایتلهدی. مثلن:
ب م ت(بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی)، آقش (امریکا قۉشمه شتتلری(ایالتلری)، م ا ه (مستقل آسیا همدوستلیک مملکتلری)، م د ه(مستقل دولتلر همدوستلیگی) افغانستان اۉزبېکلری یازمه نطقیده، قیسقرتیریب یازیش کۉپ هم اونیملی اېمس، بو یازمه نطقنینگ رواجلنمهگنیدن نشانه دیر. فعال تیللرده قیسقرتمهلردن اونیملی استفاده قیلینهدی. بیراق آلینمه(چېت تیلیدن آلینگن) سۉزلرده کۉپ اوچرهیدی. مثلن، بی بی سی، نا تو، آیساف، دایاک، پی آر تی و باشقهلر. قیسقرتمه آتلرنی حاصل قیلیشدن مقصد ایخچملیکّه اېریشیشدیر. قیسقرتمه سؤزلرنینگ تیلده آرتیب باریشی ایجابی حادثه.بو هم اؤز نوبتیده تیلنینگ بایلیک، رنگمه - رنگلیگینی تامینله یدی. تیلنینگ بایلیگی سنهلهدی.
صفت سۉز تورکومی
آت یا که نرسهنینگ بېلگیسینی بیلدیروچی قندهی؟ قــّنــقَه؟ و قیسی؟ سۉراقلریگه جواب بېرهدېگن سۉز تورکومیگه صفت دېیلهدی. گرامرده بېلگی سۉزی کېنگ معناده توشینیلهدی. بېلگی دېگنده اوّلا، نرسهنینگ رنگ- توسی، حجمی، شکلی- کۉرینیشی، خیل-خصوصیتی، اۉرین- وقتگه مناسبتی، مزهسی و آتلرنینگ کریکتری توشینیلهدی. مثلن: قیزیل، مهیین، یاقیملی، قوناق، چوچوک، گوزهل، آغیر، دومهلاق، یالغانچی کبی سوزلر نرسه، واقعه- حادثهنینگ بېلگیسی سنهلهدی. صفتلر نرسهنینگ بیگیسینی درجهلب، بعصن کوچهیتریب یا که، کمهیتیریب کۉرسهتیش کبی اۉزیگه خاص مورفولوژیک خصوصیتگه اېگه. مثلن، آق-آقراق(صفت درجهسی)، قیزیل- قیـپقیزیل، قیزغیش(بېلگینی کوچهیتیریش، کمهیتیریش)کبیلر. شونینگ اوچون درجه صفتنینگ کتگوریسی حسابلنهدی. یوقاریده صفت نرسهنینگ، مزهسی، رنگ-توسی، حجمی(سیغیمی)، شکلی، خیلی و باشقه خصوصیتلرینی انگلهتهدی دېدیک. مثلن: کۉک، آچّیق، کتته، اوزون، سېمیز و خوش خُلق کبی توشونچهلر نرسهنینگ بېلگیلریدن سنهلهدی. باردی شو بېلگیلر حرکت بیلن افادهلنسه، اونده روشگه ایلنگن بۉلهدی. چونکه، روش هم بېلگینی افادهلهیدی. بیراق، اولرنینگ فرقی شونده که، صفت نرسه، واقعه-حادثهنینگ بېلگیسینی، روش بۉلسه، حرکتنینگ بېلگیسی نی بیلدیرهدی. اوزون درخت(صفت)، آقسَب یورماق اېسه(روش)دیر.
صفت آتگه(بهارده مهیین شبّادهلر اېسهدی) و فعلگه(یېلیب- یوگیریب، یشهماقدهمن) باغلهنیب کېلهدی، نرسه و حرکتنینگ خصوصیتینی بیلدیرهدی. صفتلر گپده انیقلاوچی، حال و کېسیم وظیفهسیده کېلهدی.
صفت گپده، کۉپراق انیقلاوچی و حال وظیفه لریده قتنشهدی.
- جانکویرینگ بۉلمَسه، جان بیرماغینگ قیین(انیقلاوچی)(مقال). بواۉرینده جانکویر،- کیمنینگ؟ شخص یعنی آتنینگ صفتینی کۉرسهتیب کېلهیپدی .
- یخشی پرورش بالهنینگ اونیب-اۉسیشیگه سبب بۉلهدی(حال).
- وضعیتی بیرقدَر آغیر(حال).
صفتلرنینگ کتگوریهسی
صفتلر اساسن درجه کتگوریهسیگه اېگه. چونکه صفتلر نرسه، حادثه- واقعهنینگ بېلگیسینی درجهلب کۉرسهتهدی. درجه بېلگی- خصوصیتنینگ آرتیق- کملیگینی افادهلاوچی گراماتیک شکلدیر.
صفت درجهلری
بیر نېچه نرسه دهگی بیر خیل بېلگینی مقدار جهتدن فرقلش حادثهسی یا که نرسه لرنینگ کۉپ-آزلیگی جهتیدن فرقلهنیشیگه صفت درجهلری دېیلهدی. شونگه کۉره، صفتلر اوچ تور درجه گه بۉلیب کۉرسه تیلهدی:
1. عادّی درجه
بیرنرسهنینگ بېلگیسینی ایکّینچی بیر نرسهنینگ عینن، شوندهی بېلگیسی و تېنگلیگی گه عادّی درجه دېب ایتیلهدی. یا که، ایکّی نرسه، حادثه- واقعهدهگی بیر خیل بېلگینینگ اۉز ارا قیاسلنمهگن شکلی عادّی درجه حسابلنهدی. مثلن: کیچیک، ایسیق، یامان، ساووق، یخشی، قیزیل، شیرین، چوچوک و باشقهلر. عادّی درجه صفتلرنینگ باش شکلی سنهلهدی. درجهنی بیلدیریش اوچون علیحده قۉشیمچه قۉللـهنیلمهیدی. سیز قوییده گی صفتلرده معلوم بیر آتنینگ قندهی؟، قنقه؟ و قَیسی؟ شکلده گی بېلگیلرینی بیلیب آله سیز. مثلن:
یشیل(یپراق)، قیزیل(آلمه)، کیچیک(اوی)ویخشی(قیز)کبی بیریکمه عادی درجه سنهلهدی.
2. قیاسی درجه
بیر نرسهنینگ بېلگیسینی باشقه بیر نرسهنینگ، عینن، شوندهی بېلگیسی گه نسبتن آرتیق یا که آزلیگیگه قیاسی درجه دېیلهدی. باشقهچه ایتگنده، عادّی درجه بیلدیروچی صفتلرگه(- راق) قۉشیمچهسینی قۉشیش بیلن قیاسی درجه حاصل قیلینهدی. یعنی بو درجهنی یسهشده،(- راق)، قۉشیمچهسی اشتراک اېتهدی. مثلن: کتته راق، کیچیکراق، سیمیزراق، تاتلیراق، قولهیراق، آقراق، سېزگیرراق و باشقهلر. مذکور مثالده نرسهدهگی بیر بېلگینینگ باشقه بیر نرسه گه خودّی شوندهی بېلگیدن آرتیقراق یا که کملیگینی کۉرسهتیب توریبتی.
3. آرتیرمه درجه
درجهنینگ بو توری بېلگینینگ معیاریدن آرتیق اېکهنینی بیلدیرهدی. بونده هم بیر نرسهدهگی بېلگینینگ باشقه اۉخشش نرسهدهگی شوندهی بېلگینینگ مقدار جهتدن انچه کۉپ اېکَنینی کۉرسهتوچی درجه آرتیرمه درجه دېیلهدی. آرتیرمه درجه افادهلاوچی صفت آلدیگه، -اېنگ(عزیزدوست)،- جوده(مهم آدم)، نهایتده(هوا ایسیب کیتدی) کبی سۉزلردن بیرینی کېلتیریش بیلن افاده قیلینهدی.
- غایتده- بغایت(ضرور و مهم)، - همـّهدن(اوستون ذات) و اۉته(یالغانچی آدم) کبی سۉزلرنی قۉییب یازیش بیلن هم آرتیرمه درجه حاصل قیلینهدی. آرتیرمه درجه نی حاصل قیلیشده قۉشیمچهلر قتنشمهیدی یعنی، درجهلر سینتکتیک اصول بیلن یسهلهدی. بو سۉزلر واسطهسیده صفتلشگن باشقه سۉز تورکوملری هم آرتیرمه درجه گه ایلنتیریلهدی. مثلن: اېنگچیرایلی، جودهسیمیز، نهایتده بلند، غایت دانا. اۉزبېک تیلیده چېکسیز، حدّ دن تشقری سۉزلر واسطهسیده هم آرتیرمه درجه حاصل قیلینهدی.
4. آزهیتیرمه صفت
بېلگینینگ معیاریدن کملیگی، آزلیگینی افادهلاوچی صفتلرگه آزهیتیرمه صفت دېیلهدی. اۉزبېک تیلیده آزهیتیرمه صفتلر(- راق)، (- متیر)، (- یمتیر)، (- ایش)، قۉشیمچهسی یاردمیده حاصل قیلینهدی. شونینگدېک، آچ، نیم، تۉق، تؤله سۉزلری یاردمیده هم صفت درجهسینینگ بو توری یسهلهدی. مثلن: یاریقراق، کۉکیمتر، قارهمتیر، قیزغیش، سرغیش، آچ قیزیل، تۉقسریق، آدم کیبیلر.
شونینگدېک، آزهیتیرمه صفتلر سینتکتیک اصول بیان هم یسهلهدی. مثلن:
- سل- پل(سل- پل شرین)، (سل- پل اچّیق)کبی.
بولردن تشقری اۉزبېک تیلیده بعضن، صفتدن آلدین کېلگن آتگه جۉنهلیش کېلیشیگی افیکسی «گه» و «کۉره»، «گنده»، «نسبتن» کبی کۉمکچیلرنینگ قۉشیلیب کېلیشی، قیاسلشنی ینهده کوچهتیریشی یا که آزهیتیریشی ممکن.
5. کوچهیتیرمه صفت
کوچهیتیرمه صف درجهسیده بېلگینینگ معیاریدن آرتیقلیگی، کۉپلیگی افاده قیلینهدی. صفت آلدیده،-جقـّّه(مشت)، بیحد( ساووق)، جوده(خونیک آدم)، غایت(مهربان)، نهایتده(نازک)، اېنگ(سولوقیز) تیم(قاره بولیت) سۉزلرینی قۉییش بیلن یسهلهدی. شونینگدېک، صفت سۉزی آلدیدن تۉق سۉزینی قۉشیش بیلن هم کوچهیتیرمه صفت یسهلیشی ممکن. مثلن: قیپ قیزیل، قاپ- قاره، یم- یشیل، بوب- بوز، آپ-اق، و کۉمکوک کبی شکللرده یسهلهدی. صفتلر نینگ بوندهی یسهلیشی بابیده اولوغ نوایی اۉزینینگ«محاکمة اللغتین» («ایکی تیل محاکمهسی»)اثریده شوندهی سۉزیوریتهدی: «..و ینه بیر رنگ یا بیر صفتنینگ حمولی حالیغه مبالغه اوچون انینگ اولیده، اول حرفیغه بیر«پ» یا «م» اضافه قیلیب، اول شی غه زاید قیلورلر؛ «پ»مثالی: آپ-آق، قاپ- قاره، قیپ- قیریل، سپ- سریق، یپ- یسّی، آپ- آچوق، چوپ- چوقور، بو نوع خیلی هم تاپیلور؛ «م»مثالی: کوم- کوک، یم- یشیل، بۉم- بوز».(« محاکمة اللغتین».
صفت تورلری
صفتلر بیرار بېلگینی بیلدیریش خصوصیتلریگه کۉره قۉییدهگی تورلرگه بۉلینهدی :
1. نرسه لرنینگ رنگینی بیلدیروچی صفتلر: آق، مامیش(قیزیلگه یقین)، کؤک، قاره، سریق، یشل، ماوی(هوا رنگ) و باشقهلر.
2. نرسه لرنینگ خصوصیتینی بیلدیروچی صفتلر: اولوغوار، مغرور، مهربان، کمترین، تهمتچی، ایشیاقمس، ایشچن، یالغانچی.
3. شکل و حجم بیلدیروچی صفت: کلته ، تار، اوزون، یېنگیل، سېمیز، تۉله، بلند، بقهلاق.
4. حالتنی بیلدیروچی صفتلر: زیریکرلی، خفه، خرسند، چقچهقی، تینچ، شوخ، قوناق وکۉترینکی.
5. طعم- مزه بیلدیروچی صفتلر: شیرین، آچّیق، ناردان، توزسیز، شور، اقرهوه، زهکهتاب، تهقیر، بی مزه.
6. وقت و اۉرین بیلدیروچی صفتلر: زمانوی، حاضرگی، اېسکی، کهنه، اوبهدی، یازگی، قیشگی، افسانوی، تیسکری .
صفتلرنینگ آتلهشیوی
صفتلر آتلهشیشی ممکن. یعنی اولر آتگه ایلنهآلهدی. یخشینی(آت)کۉرماق صواب(مقال)، یاماندن(آت)خدا بیزار.(مقال) گوزهلیک(آت) اۉتکینچی نرسه دیر.
اۉزبېک تیلیده آتگه ایلنگن صفتلر اېگهلیک(گوزه لیم)، کوپلیک(یخشیلر)، کیشیلیک(کیچیکنی، کتتهنینگ، اولوغگه، سېمیزدن، اوزونده) قوشیمچهلرینی قبول قیلهدی. شونینگدېک، آتلهشگن صفتلر آتگه اؤخشب تورلنهدی. (شیرینیم، اکهنگ، سېمیزی، یامانلری، یخشیلریمیز، بایلرینگیز، گۉزهللری کۉپ).
آتلشگن صفتلر گپده، اساسن، اېگه وظیفهسیده کېلهدی. کتـه گه حرمت، کیچیکّه عزت.(مقال).
صفتلرنینگ توزیلیشیگه کۉره تورلری
1. سادّه صفتلر- توب سۉزدن توزیله دی.او نینگ یساوچی قۉشیمچهسی بولمهیدی. (قیزیل، یشیل، قِرمِزی).
2. یسهمه صفتلر- یساوچی قۉشیمچهلر یاردمیده حاصل قیلینهدی. (اۉیچن، ایشچی، ملاحظهکار، تینیمسیز) کبیلر.
3. قۉشمه صفتلر - بیردن آرتیق مستقل معنا بیلدیروچی سۉزلردن توزیلگن بۉلهدی: تیز یورر، ملتسیور، ایش یاقمس، تدبیرکار، اولوغ ایام، عسل آیی کبیلر.
4. جفت صفتلر- ایکّی سادّه اۉزهکلی صفتلرنینگ تېنگ باغلهنیشیدن حاصل قیلینهدی: کـته- کیچیک، یخشی- یامان.
4. تکراری صفتلر- صفت بیلدیروچی بیر خیل سۉزلرنینگ تکرار قۉللـهنیشدن حاصل بۉلهدېگن سۉزلرگه ایتیلهدی. بوندهی صفتلر معنا تاکیدلش و معنا کوچهیتیریش گه خدمت قیلهدی. مثلن: کتته- کتته، اوزون-اوزون، پست-پست، کیچیک-کیچیک کبیلر.
صفتلرنینگ یسهلیشی
اۉزبېک تیلیده صفتلرنینگ یسهلیشی انچه اونیملی. اۉزبېک تیلیده قۉشیمچهلر یاردمیده دېیرلی برچه سۉز تورکوملریدن صفت یسهلیشی ممکن. صفتلر قۉییدهگی قۉشیمچهلر آرقهلی یسهلهدی. اولرنینگ بعضیلری آتدن، آلماش و مدل سۉزلردن، ایریملری اېسه فعلدن صفت یسهیدی.
آتدن صفت یسهوچی قوشیمچهلر:
- لی (شهرلی، بولوتله ی، شبههلی).
- سیز (قۉلسیز، کوچسیز، تیلسیز).
- چن (ایشچن، کورهشچن، اۉیچن).
- چیل (ایزچیل، خلقچیل، ایپچیل).
اؤزبیک تیلی وادبیّاتی مساءله لری بؤیچه سؤراقلرینگیز بؤ لسه جواب قیله میز.
منبع نی کؤرسه تیش بیلن موضوع ومقاله لردن فایده له نسنگیز بؤله دی .
|