|
تیل و ادبیّات
|
||
|
علمی،ادبی،تیلشناسلیک،حکایه،قصّه،درامه،رمان |
سۉزنینگ لغوی و کۉچمه معناسی
یوقاریده تاکیدله گنیمیزدیک، سۉز فقط نرسه- حادثهلرنینگ نامینی اته ش، ناملش بیلن بیرگه، اولر حقیده توشونچه هم بېرهدی. توشونچه بیریب، ناملب گینه قالمی، سۉز کیشینینگ ایجابی یا که سلبی(حس-هیجان) مناسبتینی هم بیلدیرهدی.مثلن: باش، کلله، اَفت(aft)، بَشَره، اوزون، کلته، بقهلاق سۉزلری اۉزی بیلن بیرگه سۉزلاوچینینگ واقعیلیکّه مناسبتینی هم بیلدیرهدی. سۉز بیر یالغیز اۉزی بیرار نرسهنی انگلهتیشی بیلن بیرگه متنده(جانلی نطقده هم)باشقه معنالرینی هم بیلدیریب کېلهدی. سۉزده دایما کېنگهیش و تارهیش حادثهسی یوز بېرهدی. نتیجهده سۉز تۉغری، انیق و کۉچمه، یَسَمه، مجازی معنالرگه اېگه بۉلهدی. سۉزده بوندهی معالرنی قایل بۉلیش نرسه- حادثه گه تورلی تاماندن یاندهشیش کېتیدن کېلیب چیقهدی. سۉزنینگ بیرلمچی معناسیدن بؤلگن باشقه معنالری اۉسیب چیقهدی. مثلن: کۉز انسان تنهسینینگ کۉریش اعضاسینی بیلدیرهدی. بونگه باش معنا دېیلهدی. نظر، قرهش؛ کۉریش قابلیتی؛ بیرار نرسهنینگ اجرهلیب تورهدېگن قسمی(قویاش نینگ کؤزی) کبیلر انهشو سۉزنینگ کۉچمه(یسمه) معناسی حسابلنهدی.
اۉزبېکچه سۉزلر کۉپ معنالی بۉلهدی. بونگه معنا کېنگهیشی دېیلهدی. «اۉزبېک تیلینینگ ایضاحلی لغتی»ده بوندهی کۉپ سۉزلرنی اوچرهتیش ممکن. بیرگینه«قۉیماق» فعلینینگ(30)ته معناسی بېریلگن.
تیرمینلر
تیرمین(لاتینچه،terminus- چېک، چېگره، چېگره بېلگیسی).
سۉزنینگ اتمهلیک خصوصیتی بۉلهدی. تیرمین هم اصلیده سۉز دیر. بیراق، سۉز تیرمیندن فرق قیلهدی. سۉز بیر و اۉندن آرتیق معناگه اېگه بۉلسه، تیرمین(اتمه) بیر معنالیگی بیلن عادّی سۉزلردن فرق قیلهدی. سۉز عامّه تامانیدن عمومی مسالهلرده ایشلهتیلهدی اتمه اېسه ایریم ساحه متخصصلری تامانیدن قۉللنهدی. مثلن: تیلشناسلیکده تاووش، فونیمه، اېگه کېسیم، تۉلدیروچی، گپ، سۉز، آتمه، آنیقلاوچی، اورغو، آت، آلماش، بۉغین سۉزلری تیرمین حسابنهدی. اولر انیق، چیگرهلنگن بیر معنانی انگلهتهدی. تیرمین ییغیندیسی و شو تیرمینلرنی اۉرگنوچی ساحه گه تیرمینالوگیه(اتمه شناسلیک) دېیلهدی. تیرمین معین بیر ساحهده قۉلهنهدی. تیرمین فن- تیخنیکه و علمنینگ کۉپلب ساحه لریگه عاید توشونچهنی افادهلهیدی. تیرمینلرنینگ ایشلهتیش دایره چیگرهلنگن بۉلهدی.
تیلنینگ لغت قتلملری
اۉزبېک تیلینینگ سۉز قتلمی(لغتلر) کۉپ ییللیک تاریخی ترقیّات نتیجهسیده شکلنگن. اوندهگی سۉزلرنینگ کېلیب چیقیشی، پیدا بۉلیش دوری و منبعلری هر خیل. اۉزبېک خلقینینگ باشقه خلقلر، ملتلر بیلن مدنی، اقتصادی، سیاسی علاقهلری، اۉزبېک تیلیگه تأثیر قالدیرگن. بیر- بیریگه سۉز بېریب- آلیشگن. شونگه کۉره اۉزبېک تیلینینگ لغت ترکیبی اۉز قتلم و اۉزلشگن قتلم گه بۉلینهدی.
اۉز قتلمگه اۉزبېک تیلینینگ اۉزینیکی بۉلگن سۉزلر همده عموم تورکی سۉزلر کیرهدی. مثلن: تاش، تاغ، تیل، آق، اېل، یېر، کۉک، آته، آنه، باله، بابا و باشقه لر. کېلیب چیقیشیگه کۉره اۉز قتلم سۉزلرنی قوییدهگی گروهلرگه اجرهتیش ممکن:
1. عموم تورکی سۉزلر، ایل بوتون، توار، آت و باشقه لر؛
2. عموم تورکی سۉزلردن یسهلگن اۉزبېکچه سۉزلر: تورک- تورکچه لشتیریش، یخشیلشتیریش، کؤرک- کؤکمگینه؛
3. چېت تیلی ایلیمینتی نیگیزیده، اۉزبېک تیلینینگ اۉزیده، اۉزبېکچه قۉشیمچهلر یاردمیده یسهلگن سۉزلر: عامه لشگن، دورلشتیریش، گله بالـله شو و باشقه لر؛
4. اۉز و اۉزلشمه سۉزلرگه چېت تیللریدن اۉزلشگن قۉشیمچهلر آرقهلی حاصل قیلینگن سۉزلر؛
اۉز قتلم و اۉزلشگن قتلمگه عاید قوییدهگی خصوصیتلرنی فرقلش ممکن:
1. اۉز قتلمگه عاید سۉزلر اکثریتی کۉپ معنالی دیر؛ اۉزلشمه قتلم سۉزلری بو جهتدن چیگره لنگندیر.
2. انیق معنالی سۉزلرنینگ اکثریتی اۉز قتلمگه خاص، موهوم معنالی سۉزلرنینگ اکثریتی اۉزلشمه قتلمگه خاص؛
3. اصل تورکی سۉزلر اساسن، بیر و ایکّی بۉغینلی بۉلهدی؛
4. بیر بۉغینلی سۉزلر کۉپراق اونداش+اونلی+اونداش شکلیگه اېگه؛
5. ایکّی بۉغینلی تورکی سۉزلر کۉپراق آچیق بۉغینلردن توزیلهدی. مثلن:ایکّی، آلمه.
6. تورکی سۉزلر«ر»، «ل»، «و»، «گ» تاووشلری بیلن باشلنمهیدی؛
7. تورکی سۉزلر آخری« Э/E»،«u»اونلیسی بیلن توگه مهیدی؛
8. تورکی سۉزلر ترکیبیده سیرغهلاوچی«J»، بۉغیز«h» تاووشلری اوچرهمهیدی؛
9. تورکی سۉزلرده بیرینچی بۉغیندن کېینگی بۉغینلر هیچ وقت اونلی تاووش بیلن باشلنمهیدی؛
10. بۉغین باشیده، اۉرتهسیده و آخریده اونداش یا که اونلی تاووش یانمه - یان کېلمهیدی؛
11. سۉز اورغوسی آخرگی بۉغینگه توشهدی؛
12. تورکی تیللرده افیکسلر کۉپینچه اونداش بیلن باشلنهدی؛
13. تورکی سۉزلرده آلد قۉشیمچه یۉق.(ح. اۉز. الف. ت).
حاضرگی اۉزبېک ادبی تیلینینگ لغت ترکیبی اساسن، بیشته منبع نیگیزیده تشکیل تاپگندیر:
1. عموم تورکی سۉزلر؛
2. اۉزبېکچه سۉزلر؛
3. فارس- تاجیکچه سۉزلر؛
4. روس و انترناسیونال سۉزلر.
1. اۉز قتلم
اۉز قتلم (تیلنینگ اۉزیده موجود سۉزلر)- دېیلگنده اۉزگه تیلدن قبول قیلینمهگن سۉز؛ ادبی تیلگه عموم خلق شیوهلریدن آلینگن همده شو خلق وکیللری تیلیده فعال ایشلهتیلهیاتگن سۉزلر توشینیلهدی. مثلن: قتلمه، سۉزمه، دوبولغه (تېمیردن ایشلنگن باش کییم) قیشلاق، اولاق، گزمه، سۉرتچی، سورمه، اۉتلاق، ایشچی، اۉقیتوچی، تورمه(قماق) یرهتمه، آلینمه، اۉزلشمه، ایرتغیچ، ققشتغیچ، سؤرگیچ، کییگیچ، کۉترگیچ کبی سۉزلر ایچکی منبع حسابیگه وجودگه کېلگن. یعنی، بو لیکسیمهلر(تیلنینگ لغوی ترکیبیگه خاص بیرلیک) عموم تورکی سۉزلر نیگیزیده وجودگه کېلگندیر. بو سۉزلر اۉزبېک تیلینینگ اۉز سۉزی حسابلنهدی. اۉز سۉزلریمیز یالغیزگینه تاریخی، یازمه و آغزهکی سۉزلریدن عبارت بۉلمهی، اۉز سۉزلریمیزگه قۉشیمچهلر، قۉشیش آرقهلی هم ینگی- ینگی سۉز و توشونچهلر حاصل قیلینهدی.
مثلن: یازووچی و یازووچیلیک، تیلچیلیک، تیرکهمه، اۉتکزگیچ، ایلنه، اوستقورمه و یانلمه سۉزلری ینگی سۉزلردیر، بو سۉزلر اۉتمیشده شو معنالرده قۉلهنیلمهگن. یا که شوندهی یسهلیشگه اېگه اېمس.
2. اوزلشگن قتلم (اۉزگه تیلدن قبول قیلینگن سۉزلر).
تیلنینگ لغت ترکیبی فقظ گینه اۉز سۉزلردن عبارت بۉلمهی، بلکه، اۉزگه تیللردن هم سۉز اۉزلشتیریلهدی. اۉزلشگن سۉزلر هم اۉشه تیلنینگ بایلیگی حسابلنهدی. شونگه اساسن اۉزبېک تیلی باشقه تیللردن یېترلی درجهده سۉز اۉزلشتیرگن. دېمک، باشقه تیلدن سۉز قبول قیلیش حسابیگه هم تیل باییب باررکن. سۉزلر قرداش و قرداش بۉلمهگن تیللردن اۉزلشتیریلیشی ممکن. حاضرگی اۉزبېک ادبی تیلیده عرب، فارس، روس و باشقه چېت تیللردن جوده کۉپ مقدارده سۉزلر آلینگن. بو هم تۉختاوسیز بیر جریاندیر.
کیزی کېلگنده شونی هم علیحده تاکیدلش کېرهک که، حاضرگی اۉزبېک تیلیگه کیریب کېلگن سۉزلرنینگ اکثریسی، قندهی دیر احتیاج و ضرورت اساسیده اېمس، کۉپراق، شوقهکیلیک، آلفهگرچیلیک یۉلی بیلن اۉزلشتیریلگن. بو نرسه اۉزبېک تیلیدهگی بلانس(موازنتنی ) بوزیب یوبارگن دېیشگه بیزده تۉله اساس بار. بیزنینگ تخمینیمزچه، حاضرگی کونده اؤزبیک تیلیده بوندهی آلینمه سۉزلرمقداری 60%دن آشیقراقنی تشکیل بېرهدی. اۉزبېک تیلی اوچون بو تشویشلی بیرحالت. حال بو که، اۉزلشگن سۉزلرنینگ کمیده 20%نی تیلنینگ ایچکی امکانیتلریدن کېلیب چیقیب، مقابلینی یسهش یا که، معادلینی قوللـتهش ممکن. اینیقسه، عرب تیلیدن- اۉزبېک تیلیگه زورهکی روشده سوقیلیب کیرگن سۉزلر تهلی گینه.
شو سببدن اۉزبېک تیلی جدی محافظت گه محتاج. اۉزبېکچه فکرلب، سوز توزوچی انسانلر بو مساله گه مسوولیت بیلن دقت قیلماقلری ضرور. معلوم بیر تیلده اۉزلشگن سۉزلرنینگ مقداری 20%-30%دن آشمسلیگی کېرهک.
عرب تیلیدن اۉزلشگن سۉزلردن ایریملرینی مثال طریقهسیده کېلتیرهمیز:
مهاجرت، وطن، ملت، داخله، خارجه، اتحاد، اتفاق، خلق، حکومت، دولت، وزارت، معارف، مملکت، مدنیت، لغت، اوضاع، وضعیت، اقتصاد، دنیا، تجارت، ترقیات، اداره، ملیت، معنا، قیاس، مطبعه، حاصل، زراعت، صنعت، کتاب، ادب، ادبیات، قلم، صلح و باشقهلر. عرب تیلیدن جوده کۉپ سۉزلر اسلام دینی آرقهلی، سودا- ساتیق، ادبیات- هنر و کیشیلر نینگ اسمی آرقلی اۉزلشگن. شخص آتی قوېیشده، وضعیت شو درجه گه یېتیب بارگن که، بوگونگی عرب یېرلریده ایشلهتیلمهی قالگن، الهقچان اۉلیک سۉزلرگه ایلنگن کلمهلر اۉزبېک تیلیگه آلیب کیریلگن. بو وضعیت عین کونده هم دوام اېتیب کېلماقده. اۉزبېک تیلیگه عرب تیلینینگ تاثیری جوده کتته بۉلگن. باشقه تاماندن عربچه کۉپ سۉز بیلیش و اونی ایشلهتیش ایریم شخصلر اوچون آبرو، فخر- افتخار سنهلگن. حتا، دانشمندلیک وبیلیمدانلیک بېلگیسی بۉلیب کېلگن(؟). حاضرگی دورده عرب تیلیدن زورهکی و صنعی روشده کیریب قالگن سۉزلرنی اۉزبېک تیلیدن چیقهریب تشلش جوده ضرور. زیرا، بوگونگی علم- فن، تخنالوگیه و ترقیاتی آرتیدن پیدا بۉلگن ینگی- ینگی سۉزلر عرب تیلگه علاقهسی یۉق. بو سۉزلر اوروپا تیللریگه خاص. اۉشه تیللردن کیریب کېلگن سۉزلرنی ترجمه قیلیش یا که، اولرنینگ مقابلینی تاپیش ضرور بۉلهدی. ینگی سۉزلرنی یرهتیش و یسهشگه کۉپ جان فدالیک، پیشانه تېری تۉکیشگه تۉرغری کېلهدی.
اۉزبېک تیلیگه دری تیلینینگ هم تاثیرینی سېزسه بۉلهدی. دری تیلیدن آلینگن سۉزلردن مثال: تبار، خویش، دوست، آواره، زمینه، زور، پیاده، ارزش، پیمان، نوروز، بها، کارگر، بهار، زمین، پیمان، کاریز، هرگز، هنر، پولدار، آسایشته، پیاده، آفتاب، جهان، جشن، روشن، باغ، میوه، آسمان، درخت و هکذا لر. فارس - دری تیلیدن آلینگن سۉزلر عرب تیلیدن کېین ایکّینچی اۉرینّی اېگلّهیدی. فارس- دری تیلیدن آلینگن سۉزلر قۉشنیچیلیک، مدنی علاقهلر، تعلیم ، اداره و ادبیات آرقهلی اۉزلشگندیر.
افغان(پشتو) تیلیدن اۉزبېک تیلگه اۉتگن سۉزلر نهایتده آز. افغان تیلیدن اۉزلشگن بعضی سۉزلردن مثال:
پوهنتون، کندک، تولی، سارنوال، دلگی، پوهنیار، لوی سارنوال، سمونمل، سمونوال، سارندوی کبی سوزلر. افغان(اوغان- ایکّله شکلینی هم اۉزبېک تیلیده قولهسه بۉلهدی) تیلیدن اۉزبېک تیلیگه اۉتگن سۉزلر کۉپ اېمس. بولرنینگ ایریملری حربی اتمهلر بۉلسه بعضیلری جای و موسسه ناملری اۉلهراق اۉزلشگن. بوسۉزلر طبیعی یۉل بیلن اېمس، بلکه زورهکی روشده سینگدیریلگن. سانی اونچه کۉپ بۉلمهگن بوسۉزلر کوندهلیک حیاتده اونچهلیک فعال ایشلهتیلمهیدی.
روس و باشقه اوروپا تیللریدن اۉزبېک تیلیده فعال قۉلهنیلیب کېلهیاتگن سۉزلر سانی انچه گینه. بعضی مثاللرنی کېلتیرهمیز:
آرشیف، تلویزیون، تیلفون، موتر، ترافیک، انستیتوت، فاکولته، کوپراتیف، فیوز، اوپراتیف، گروپ، مین، ترموز، بورس، پاسپورت، پولیس، ویزه، تکت، کارت، بوت، سینما، انجنیر، ژورنالسیت، پولیتخنیک، کنترول، بایسکل، مارکیت، کمپیوتر، انتیرنیت وهکذالر.
روس تیلیدن هم ایریم سۉزلر(حربی، سیاسی) اصطلاحلر تۉغریدن تۉغری کیریب کېلگن. ایریم کیشلرنینگ اسمی(اتاقلی آتلر) هم اۉزلشتیریلگن.
مثلن، لینا، سویتا، ماریا ، ایناره، ندیژدا کبیلر. اشغال دوریده ساویت اتفاقی و وقتلی افغانستان رژیمی آرهسیده هر تامانلمه مناسبتلر یۉلگه قوییلگندی. اۉن مینگلب طلبهلر اتفاق دوریده شورویده تحصیل آلگنلر. مثلن، چاینک، سماوار و زکالت کبی سوزلر اېسه، اشغال دوریدن آلدین اۉزبېک تیلیگه کیریب کېلگن. روس تیلیدن کیریب کېلگن بو سۉزلر کۉپراق تکنالوژی، ساینس، طبیعی علوم، سیاسی، اقتصادی ساحه لرگه عاید دیر. اۉزبېک تیلینینگ لغت ترکیبی انهشوندهی قیلیب ایچکی و تشقی منبع حسابیگه باییب، تورلی- تومن سۉزلردن تشکیل تاپگن. اۉزگه تیلدن سۉز قبول قیلهیاتگنده، عاتده، اۉز تیلده افادهلهشی ممکن بۉلمهگن، معادل و مقابلی بۉلمهگن حالتلرده سۉز قبول قیلینهدی.
تیلنینگ سۉز ترکیبی
تیلیمیزدهگی سوزلر قندهی گروه سۉزلردن تشکیل تاپگهنینی بیلیش مهمدیر. تیلشناسلیکده بو سۉزلر کۉرینیشی و معنا خصوصیتلری گه کۉره، عمومی بیر شکلده تورکوملرگه اجرهتیلهدی. اولر قوییدهگی تورکوم سۉزلردن عبارت:
شیوه گه خاص سوزلر
هر بیر شیوهنینگ اۉزیگه خاص سۉزلری بۉلهدی. بو سۉزلر باشقه یېرلردهگی اهالیگه توشونرلی بۉلمسلیگی ممکن.
مثلن:«سطل»، «چېلک»، «پقیر» هر اوچله سۉز هم بیر معنانی انگلهتیشیگه قرهمی، تورلی جایلرده تورلیچه ایتیلهدی. شیوه گه خاص سۉزلر هم تیلنینگ لغت ترکیبنی تشکیل بېرهدی.
پرهفیسیانالیزیم(کسب- هنرگه عاید سوزلر).
عامه ایشلتهیاتگن سۉزلردن تشقری، تیلگه تورلی کسب- هنر اېگهلری تامانیدن کۉپلب سۉز و توشونچهلر تیلگه آلیب کیریلهدی، هر بیرساحهنینگ اۉز اتمهلری بار. زرگر، کولالچی، اېتیکدوز، نیلگر، دوردگار (اوسته- نجار)، لایچی(گلکار)، بلیقچی، دهقان، سرتراش، قصاب، تېمیرچی، نان وای، باغبان، تیمیرچی، بزازلیک، تیکوچیلیک و باشقه ساحه اېگه لرینینگ، اۉز ایش دایرهسیده قۉلهیاتگن سۉزلری بۉلهدی. شوساحه لرگه عاید سۉزلرنینگ کتته قسمی ادبی تیلگه اۉزلشتیریلهدی. خلص، کسب- هنر کۉ پهیگنی، ترقی قیلگنی سری، ینگی سۉز و توشونچه لر هم کۉپهییب بارهوېرهدی. بو جریان بیواسطه تیلگه کۉچهدی. شو حسابدن تیل باییب بارهدی. مثلن:
باغیچ، قالب، بیلیم، دستگاه، تیشه، ارّه، بالغه، چاک، قیراق، چوکات، ایلنه سۉزلری کسب هنر ساحهسیگه تېگیشلیدیر.
اتمه یا اصطلاحلر
اتمه لر هم تیل نینگ سۉز باییشی منبعی سحابلنهدی. تیرمین (اتمه)لر علم، فن، تکنالوژی، تیل، ادبیّات، صنعت و باشقه سا حه لرگه عاید بۉلهدی. مثلن:
گپ، اېگه، کېسیم ، آت، صفت، روش، اۉزهک، نیگیز، اورغو، تاووش، اونلی، اونداش، کېلیشیک، سوز، عباره، تینیش بېلگیسی (تیلشناسلیک تیرمینلری)؛ شعر، وزن، قافیه، ردیف، بیت، رمان، یؤل، غزل، حکایه، توراق، سربست، تۉرتلیک (ادبیاتشناسلیک اصطلاحلری)؛ مربّع، مکعب، اوچ بورچک، چیزگی، الکترون، اتوم، پنسیلین، اسپرین، اتوموسفر، باسیم، اینتیرنیت، فایل، ویبلاک، ویب سایت(علم - فنگه عاید). اتمه لرنینگ کتتهگینه قسمی باشقه تیللردن اۉزلشتیریلسه، بیر مونچه قسمی تیلنینگ اۉزیده یسهلهدی.
اېسکیرگن سؤزلر
وقت اۉتیشی بیلن تیلدهگی سۉزلر بیر تاماندن باییب بارسه، باشقه تاماندن ایریم سۉزلر تورلی سببلرگه کۉره اېسکیریب، استعمالدن تشقریگه چیقیب قالهدی. مثلن:
انگلیس تیلیدن اۉزبېک تیلیگه اۉتگن سفرمَینه-superman (ایشباشی، ایش بیلرمان، خبرچی، زور آدم)، کوتوالی(عسکر)، داکّی(پُستچی)، دَوَک(قریه دارنینگ یاردمچیسی) و باشقهلر بوکونگی کونده ایشلهتیلمیدی. بو سۉزلر اېسکیرگن سۉزلر سیرهسیگه کیرهدی.
نیالوگیزیم (ینگی سۉزلر)
انساننینگ تورموشی اۉزگریب، حیاتی ینگیلهنیب بارگن سری ینگی- ینگی سۉز و توشونچهلر هم تیلگه کیریب کېلهدی. تیلیمیزدن مستحکم اۉرین توتگن: پروگرام، رادیو، تیلفون، ماشین و تلویزیون، موتر، تیپ، میکره فون، لاودسپیکر، بایسکیل، میتر، کیلو، بس، انجینیر، دوکتور کبی سۉزلری بیر پَیتلر ینگی سۉزلر بۉلگن بۉلسه، اېندی بوسۉزلر نیالوگیزیم اېمس؛ بو سۉزلر یانیده، تیلیمیزگه کمپیوتر، ویبسایت، چت، آنلاین، اینتیرنیت، کلیپ، وبلاگ، ایمیل، ویبکم، ویندوز، اس ام اس، میسج، ویندوز، ورد کبی سۉزلر کیریب کېلگن. بولر فعال سۉز اۉلهراق تیلیمیزدن جای آلماقده. دورلر آشه، ینگی حسابلنگن سۉزلر برقرار سۉزگه ایلهنیب، ینه ینگی- ینگی سۉزلر وجودگه کېلهویرهدی. بو حالت اساسن، کشفیات، اختراع و علم- فننینگ گورکیرهب رواجلهنیب باریشی بیلن باغلیق.
ژرگونلر
اهالی آرهسیده شوندهی گروه آدملر بۉلهدی که، اولر اۉزلریچه سۉزلر توزیب، بیر- بیری بیلن فکر المهشیب یورهدیلر. اولر ایشلتهدېگن سۉزلرنینگ کۉپینی باشقهلر توشونمهیدی. بوندهی سۉزلر عموم تیلدهگی سۉزلرگه نسبتن، معنا جهتیدن«یشرین» بۉلهدی. انه شوندهی سۉزلرنینگ ییغیندیسی گه ژرگون دېیلهدی. مثلن:
کَرمهی(کېسهتیش (اېرکهلش، پیچینگ معنالریده)، توبن آدم، اورتاق- اندخویده)، دُم کلته (پولیس)- معناسیده. بوندن اۉتیز ییل بورون چمهسی میمنه و سرپل شهرلریده زرگری سۉزلهشوو(ژرگون)تیلی هم پیدا بۉلگن اېدی. بونده ایستهلگن بیر سۉزنینگ حرفلری اۉرنیده «یزه» معناسیز سۉزینی قۉشیب، گپ توزیلر اېدی. مثلن:
اور، آل، کېت فعلینینگ بویروق شکلیدهگی سۉزلرینی افاده قیلیشده(ازه وزه ، ریزه؛ ازه، لزه؛ کیزه؛ ایزه، تیزه) کبی موهوم سۉزلردن فایدهلنیلردی و شو شکلده بوس - بوتون گپ توزیب ایشله تیلردی. بوندهی یشیرین گپ توزیشدن مقصد، بجریلیشی کۉزده توتیلگن نرسهنی اۉزگه لردن یشیریش مقصد بۉلگن. بونی هم بیر معناده ژرگون دېب اتهسه بۉلهدی.
سۉزلرنینگ شکل ومعناسیگه کۉره تورلری
سۉزلر معنا مناسبتی گه کۉره قوییدهگیلرگه بۉلینهدی:
پرهنیملر(paranoyma).
پرهنیم دېب ایتیلیشی(تلفظی) بیر خیل، یازیلیشی و معناسی هرخیل بۉلگن سۉز لرگه دېیلهدی. بونده، اصل سۉز بوزیب ایشلهتیلهدی. مثلن:
دریا- دیرا ، بوریا- بویرا، باد- بات، مسجد، مچیت، محراب - میراب، ضرور- ضریل و باشقهلر پرهنیم سۉزلرنی تشکیل بېرهدی.
شکلی اوخشش سوزلر(hmosonymo).
امونیم دېب، تلفظی و یازیلیشی بیر خیل بۉلگن سوزلرگه اَیتیلهدی.
قاش(آدم اعضاسیدن بیرینینگ نامی، قاون تیلیمی، حضوریده بۉلماق معنالری بار؛ اۉت (الاو)، آۉت(اوتماق)؛ یاز (فصل)، یاز (گناه، عیب)، یاز (دستورخواننی آچماق، یازیشنینگ بویروق شکلی).
معناداش سوزلر(sinononymmos).
سینونیم یازیلیشی و اَیتلیشی هر خیل معنالری بیر خیل سۉزلرگه معنداش یا که مترادف سۉزلر دېیلهدی. معناداش سۉزلرنینگ قولهنیش دایرهسی کېنگدیر. اولرتورلی سۉز تورکوملریدن تشکیل تا پگن بۉلهدی. مثلن:
- یوز: بیت، افت، بشره، تورخ، شمایل، قیافه، روی، سیما، چهره ، سومبت، و شکل. بو سوزنینگ اۉندن آرتیق معناداش شکلی بار.
- قیلماق: بجرماق، ایتماق، ایلهماق ، عملگه آشیرماق، اجرا قیلماق (آلتیته معناداش شکلی بار).
- گوزهل: چرایلی، مقبول، زیبا، حسندار، سولو، کۉرکم، کۉرکّهبای، خوشروی (توققیزته معناداش شکلی بار) و هکذا لر.
معنالری قرهمه- قرشی سوزلر(antionyma).
انتینوم، یازیلیشی واَیتیلشی هر خیل معنالری بیر- بیریگه قره- مه قرشی بۉلگن سۉزلر ضد معنالی سۉزلر دېیلهدی. مثلن:
کېچه- کوندوز، آق- قاره، کتته - کیچیک، قویی- یوقاری، چرایلی- خونیک و باشقهلر.
کۉپ معنالی سوزلر(polysema).
تۉغری و کۉچمه معنالرکه اېگه سۉزلرگه پولیسیمیه(polysema) دېب یوریتلهدی. اۉزبېک تیلیده بیردن آرتیق معنالی سۉزلر کۉپلب اوچرهیدی. نوایی اثرلریده ایلیک(ilik) سۉزینینگ(8)ته معناسی (پنجه)، (اوزوک)، (قرهم)، (یخشی عمل)، (بویروق)، (بساط)، (اختیار)کبی معنالری بېریلگن. اۉزبېک تیلیده (30)گه یقین کۉپ معنالی سۉزلر هم اوچرهیدی. اۉزبېک تیلیده بوندن هم آرتیق معنالی سۉزلر تاپیلیشی ممکن. « اۉزبېک تیلینینگ ایضاحلی لغتی»ده، بیرگینه جان سۉزینینگ 13ته معناسی؛ آلماق سۉزینینگ (16 ته معناسی بېریلگن)، بیرگینه قۉیماق سۉزینینگ 30 ته معناسی بېریلگن. بو سؤ پیدا بؤلیشی بیلن اؤزیده شونچه معنانی سیغدیرگن ایمس. عقل رسا، قیل قلم شاعر و یازووچیلر خلق تورموشیدن کیلیب چیقیب سؤزگه شو معنالرنی یوکله گنلر.
کۉپ معنالی سۉزلر انهشوندهی خیل- مه خیل توشونچه لرنی افادهلهیدی. اولرنینگ معنالر اۉرتهسیده منطقی یقینلیک بۉلهدی. چونکه، شکلداش سۉزلرنینگ یازیلیشی اوخشش بۉلسه-ده، مضمونی توبدن فرق قیلهدی. کۉپ معنالی سۉزلرده معنالرنی بیرلشتیریب تورهدېگن عمومیلیک بۉلهدی. مثلن:
کول (یاقیلگن نرسهنینگ قآلدیغی)، کول (کولماق فعلینینگ بویروق شکلی)، اوزون سۉزی(بویی بلند، ناوچه، اوزاق وقت) کبی معنالرگه اېگه بۉلگن سۉزلرده اولچاو معنالری هم بار. شونینگدېک، تیلیمزده شوندهی سۉزلر هم بۉلهدی که اۉزمعناسیدن تشقری، کۉچمه معنالرده هم قولـلهنیلهدی. بوندهی سۉزلر قوییدهگی اصوللرده حاصل قیلینهدی:
میتافره(–metephrکۉچیریش).
بیر نرسهنینگ نامی یا که بېلگیسی اۉخششلیک، باغلیقلیک تامانیدن، باشقه بیر نرسه گه کۉچیریلهدی. مثلن: کۉز (ko`z)، اۉپماق و یوز سۉزلرینینگ معنالری درختنینگ کۉزی(درخت تنهسیدهگی بیرتوگون)، آسمان اوپر بنالر(بلند بنا)، ملتنینگ یوزی (بیرار شهکارلیک، اۉته استعدادلی بیر شخص یا اثر)کبی بیریکمهلر گه کۉچگن.
میتانومیه (mtanymia- قَیته ناملش).
بیر نرسه یا که حادثهنینگ نامینی باشقه نرسه، حادثه گه نسبتن قۉللـهشیگه ایتیلهدی. بو ایکّی نرسه، حادثه اۉرتهسیده ایچکی یا که تشقی تاماندن اۉز ارا باغلیقلیک بۉلهدی. مثلن:
اوسته سۉزی نجّار، گلکار، سرتراش گه نسبتن میتانوم حسابلنهدی. شونینگدېک، خلیفه سۉزی هَیداوچی، دینی وکیل- پیر، سۉزلری گه نسبتن میتانوم دیر. نوایی نی اۉقیدیم، سادّه گپیده نوایی اثرلریدن بیری یا که، نوایی نامی بیلن باغلیق قندهیدیر کتاب اۉقیلگنی کؤزده توتیلهدی. نوایی و کتاب سۉزلری اۉزارا میتانوم دیر.
سینیکدوخ (Synekdoche).
(بیرگه نظرده توتماق دېگنی) تیلده بیر نرسهنینگ قسمینی اَیتیش بیلن اونینگ بوتونی یا که بوتونینی اَیتیش بیلن اونینگ قسمی توشونیلهدی. بو حادثگه سینیکدوخ، دېب ایتیلهدی. مثلن: بیش کونلیک دنیا بریکمهسیده دنیانینگ عمری بیش کون اېمس، بلکه انسان گه تېگیشلی قسمی(عمری)توشینیلهیپدی. ابدی قماق جزاسی(آدم قیامتگچه قماقده یاتمهیدی)بریکمهسی هم خودّی شو ذیل حا صل قیلینگن.
فونکسیانالیک(وظیفه داشلیک اساسیده کۉچیریش).
بیر نرسهنینگ نامینی باشقه نرسهنینگ نامیگه بجرهدېگن وظیفهسیگه قرهب کۉچیریلیشگه ایتیلهدی. یا که بیر- بیریگه اۉخشمهگن ایریم نرسهنینگ نامی بجرهدېگن وظیفهسیگه قرهب، ایکّینچی بیر نرسه گه کۉچیریلهدی. مثلن:
تاش سۉزی قتیق جسمگه نسبتن قۉلهنیب کېلینگن بۉلسه، «باشینگ تاشدن اېکن». ساده گپده اېسه، تاش سۉزی آدمگه نسبتن کؤچمه معناده ایشلهتیلهیپدی. یعنی آدم ذاتی واقعه- حادثهلر آلدیده قنچهلیک برداشلی اېکنی معناسی افاده قیلینهیپدی.
اۉزبېک تیلیده بۉیاقلی و بۉیاقلسیزسۉزلر
سۉزلر نرسه حادثهلرنینگ نامینی اتهش بیلن بیرگه کیشیلرنینگ، نرسه، واقعه - حادثهلرگه مناسبتینی هم افاده قیلهدی. شو نقطهی نظردن سۉزلر بۉیاقلی و بۉیاقسیز کبی تورلرگه اجره تیلهدی.
بۉیاقسیزسۉزلر
قۉشیمچه معنا بیلدیرمهیدېگن همده سۉزلاوچینینگ مناسبتینی افاده قیلمهېدگن سۉزلرگه بۉیاقسیز سۉزلر دېیلهدی. مثلن:
قلم، تېمور، قیشلاق، کتاب، قاغذ، دفتر، تاش، بورچک، کیمیا، ایدیش- تاواق، تخته، کۉچه، باغ و باشقهلر. بو سۉزلر گپده اۉز معناسیده قۉلهنیلگن بۉلهدی. اتمه سۉزلرهم انهشوندهی خصوصیتگه اېگه. بۉیاقسیز سۉزلرنی بۉیاقلیسیگه ایلنتیریشده ینه سۉزلاوچی همده تینگلاوچینینگ واقعیلیکّه مناسبتی و تاثیری آرقهلی افاده لنهدی. دېیلیک، قیشلاق، تیمور سۉزلری عادّی تورداش و اتاقلی آتلر دیر. شکل یسهوچی قۉشیمچهلر قۉشیلیشی بیلن اولر بویاقدار سۉزگه ایلنتیریلهدی. مثلن:
قیشلاقیسن (ساده آدم)، باتیرچه بالم(ایرکهلش) بیریکمهلریده بۉیاقدار آهنگی یاتیبدی. بو سۉزلرنی قوللـهش بیلن کیشینینگ واقعیلیکّه مناسبتی هم افادهلنهدی.
بۉیاقلی سۉزلر
یوقاریده ایتگنیمیزدېک، سۉز نرسه، بېلگی، واقعه- حادثهلرنی اتهش بیلن بیرگه، شو نرسهلرگه کیشیلرنینگ مناسبتی، حس- تویغوسی ارهلهشگنی هم افاده قیلینهدی دېدیک. انهشو مناسبت، حس- تویغو تاثیری سبب بۉلیب، سۉزگه قۉشیمچه معنا یوکلنهدی. مثلن: بقهلاق (سیمیز کیشیگه)، حضرتیم (روحانی، دیندار و سیوملی آدملرگه)، بۉغیرساق (بالهنی اېرکهلش) معناسیده ، تنتی(مرد کیشی)، شومشیک (ایسکهلهنوچی آدم)، دَیدی(بیکارچی، ایزغیب یوروچی آدم)، سۉتک(بی ثمر)، داودیر(اوقووی یوق آدم)، قیزهلاق ( شیرینگینه قیزچه- اېرکهلش معناسیده)، یاقیمتای، بیلقیلمه(ملایم)، کمپیرشاه(عجایب قریه عیال)، آتهگینم (رحمگه سزاوار کېکسهکیشی)، یتیمچه (تربیتسیز)، جگریم(عزیز دوست، یا که قرینداش)، تایچاغیم(باله نی ایرکه له گنده)بایبچه(پولی کوپ آدم) و باشقهلر. هر خیل معنا انگلهتیب کېلهیپدی. کۉریب تورگنیگیزدېک، یوقاریدهگی مثاللرده هم سلبی(منفی) همده ایجابی(مثبت) معنالرافادهلنگن. شو سۉزلرنی بیرار کیشی و نرسه گه نسبتن قۉللـهسنگیز، سیزنینگ اۉشه نرسه گه مناسبتینگیز یعنی قندهی قرهشینگیز، یاندهشگنینگیز بیلینهدی. بو سۉزلر واسطهسیده کیشی، نرسه یا که واقعه - حادثه گه نسبتن سیزده سیونیش، اچینیش، کیسهتیش، نفرت، یاقتیریش، ایرکهلش و شونگه اۉخشش حس- تویغولر پیدا بۉلهدی. شو تامانلمه بو سۉزلرگه بۉیاقدار سۉز دېب ایتیلهدی.
اۉزبېک تیلیده تصویری افاده
یازووچی یا که سۉزلاوچی نرسه، حرکت، واقعه-حادثهلرحقیده گپرهیاتگنده یاخود قۉشیمچه معلومات بیره یاتگنده، اۉقووچی و تینگلاوچی گه تاثیر قیلیش مقصدیده، فکرنی یخشیراق یېتکزیب بېریش نیتیده، بدیعی اوسلوبدن ایش آلهدی. مثلن: گاز اۉرنیده- زنگاری الاو، اوچوچی- پیلوت اۉرنیده -آسمان لاچینلری، نفت اۉرنیده - قاره آلتین، پخته اۉرنیده - آق آلتین، آلتین اۉرنیده سریق شیطان، پول اۉرنیده- ملاجیرینگ، آلداقچی کیشیگه نسبتن- ایلاننینگ یاغینی یلهگن، سپورتگه نسبتن، تینچلیک اېلچیسی، آته- آنه سۉزی اۉرنیده قبلهگاه؛
باشنی فدا قیلغیل اتا باشیغه،
جسمنی قیل صدقه انا قاشیغه.
توتن-کونونگگه ایله گه لی نور چاش،
بیریسین ای انگله بیریسین قویاش.
(نوایی)
اشو شعرده«آی»،«قویاش»سؤزلری بؤیاق کسب ایتماقده. یعنی، آی آسمان جسمی -صنعی یؤلداش، قویاش پله نیته(planeta) اؤز معناسیده قؤلـله نه یاگتنی یؤق. آن-آی گه، آته قویاشگه مینزه له یپتی.
اۉقو یورتلری معناسیده- بیلیم اۉچاغی، عقل چراغی- علم اۉرنیده قۉلهنیلهدی. بۉیاقدار سۉزلر اصلیده، معلوماتنی تینگلاوچیگه یېتکزیش، اونی فکر تاثیریگه آلیش، نطقنی بیزهش یا که کیشی گه گوزهللیک حسینی اویغهتیش اوچون وجودگه کېلنگ دیر. « دنیانی سۉز باشقره دی» حکمتلی گپ زمینیده هم بۉیاقدارلیک معنا و توشونچهسی یاتهدی. بولر اساسیده اېسه سۉزلرگه قۉشیمچه معنا یوکلش حرکتی یاتگن بۉلهدی. بوکبی فکرلش جوده قدیمدن موجود بۉلگن. بۉیاقدار سۉزلر خلق عبارهلریده کۉپراق اوچرهیدی. شعریتده هر دایم انهشوندهی نطق شکلی اوستونلیک قیلهدی. بویاقسیز-بدیعی ترکیبلر سیز، شعر لرگه سیقهسی چیقّن جؤن نظم دېب تعریفب ېریلهدی.
شاعرلر ایجاد قیلهیاگنده سۉزنینگ انهشو تامانیگه اهمت قرهتماقلری ضرور.
نطق اسلوبلری
کېنگ معناده یازووچی تیل واسطهلریدن فایدهلنهیاتگنده، تنلنگن موضوع و فکر یۉنهلیشگه قرهب، تورلی اوسلوبلردن استفاده قیلهدی. شونگه اساسن یازووچی نطق قیلهدی، سوز تنله یدی و گپ توزهدی. اۉزبېک تیلیده نطقنینگ قوییدهگی اسلوبلری فرقلنهدی.
سوزلهشوو اسلوبی
بو اسلوبده تیل واسطهلریدن اۉیلب تنلشگه رعایه قیلینمهیدی، قندهی سۉزلرنی تنلش آلدیندن بېلگیلنمهیدی. بیواسطه، تۉغریدن- تۉغری فکرلهنیلهدی. بونده جمله اۉرنی ایستهگنیچه المشه ویرهدی. گپیروچی کېسهتیق و کنایه سۉزلرینی کۉپ ایشلتهدی، بو اسلوبده تاکید، کنایه، قرغیش، ژرگون، حس - هیحان بیلدیروچی سۉزلردن(قیغوریش، خفهگرچیلیک، ییغله ش، کولیش) اونیملی فایدهلنهدی. سۉزلهشو اسلوبده سۉز قۉللـهشده اېرکینلیک بۉلهدی.کۉپراق جانلی یعنی تۉغریدن - تۉغری فکر المهشیلهدی. سۉزلهشو اسلوبیده ایما-اشاره کبیلردن هم فایده لهنیلهدی. سۉزلهشو اسلوبی شخصی بۉلیب، اونینگ تهشیاتگن معناسی، یوکی، تاثیری هم شو دایره ده بۉلهدی و بو طبیعی سۉز اسلوبی سنهلهدی. سۉزلهشو اسلوبیده، هر خیل معنا افادهلاوچی سۉز و عبارهلر ایشلهتیلهدی. مثلن: سؤزله شو اسلوبیده هم هر خیل تیار عباره لردن استفاده قیلینه دی. بونده هم گپنینگ تاثیرچنلیگیگه اهمیت قره تیله دی. مثلن، طنابینی تارتیب قویماق؛ بورنی اۉسیب کېتیبدی؛ بیقینیدن دریچه آچماق؛ تیلیب- تیلیب توز تیقهدی؛ آزگینه آشیب توشدی؛ توزلهماق، ساقالینینگ آستیدن اۉتماق؛ دریاگه سوسیز آلیب - باریب کېلماق؛ اوستهسی فرهنگ؛ بېش قۉلینگ لندن گچه آزاد! کبی بیریکمه و گپلرده شو اسلوب قوللنگندیر. بو اصلوبده گپ بؤۀکلرینینگ ترتیبی هم بر قرار ایمس. مثلن، اؤتیب کیته دی بو دنیا بیرکون؛ غمینی یدیم ایرته نی و باشقه لر. اېرتکلر، متنلر، داستانلر، تېرمهلر، ایتیم، هرخیل تۉقیمهلر و روایتلرده فایدهلهنیش بو اسلوبگه خاصدیر.
رسمی اسلوب
اجتماعی، حقوقی مناسبتلر، سیاسی ، مدنی علاقهلر، اقتصادی ساحهلرده خلق ارا و دولت مقیاسیده یازیلهیاتگن متنلر: قانونلر، حجتلر، فرمانلر، قرارلر، تاپشیریقلر، ریجهلر، شرطنامهلر، کۉرستمهلر، یارلیقلرمتنی، بویروقلر، یوریقنامهلر، اعلانلر، تیل خط، معلوماتنامه، عریضه و بیانات شونینگدېک، ادارهلر ارا باشقه رسمی یازیشمهلردن عبارت بۉلهدی. بو اسلوب خصوصیتی شوندن عباره ت که، اونده گپلر تیّار عبارهلر، شکللر، قبول قیلینگن معیارلر اساسیده یازیلهدی. فکرلر انیق، تینیق، گپ بۉلکلری اۉز اۉرنیده ایشلهتیلهدی. تورغون بیریکمه و اتمهلردن استفاده قیلینهدی. بونده سۉزلر بیر معناده، بدیعی ، بۉیاقدار سۉزلر ایشلهتیلمسلیک طلب قیلینهدی.
علمی اسلوب
اجتماعی حیات وطبیعتده موجود نرسه، واقعه- حادثهلر حقیده انیق- تینیق وایزچیل معلومات بېریلیب، واقعیلیک چیگرهلهنیب تعریفلنهدی. اونده ییغمه فکتلر تحلیل قیلینهدی. شونینگدېک تاپیلمه، کشفیات، نظریهلر دلیللر بیلن علمی اساسلب بېریلهدی. بونده علمی اتمهلردن کۉپ استفاده قیلینهدی. علمی اسلوبده ادبی معیّارگه قطعی رعایه قیلینهدی. بو اسلوبده بۉیاقدار سۉزلر، عبارهلر، تصویری افادهلر ایشلهتیلمهیدی. شو معناده هر بیر ساحهنینگ سۉز و اصطلاحلری بۉلهدی. علمی اسلوبده هر خیل رمز، اشاره، بېلگی، حرف وشکللردن کۉپ ایشلهتیلهدی.
مطبوعات اسلوبی
اجتماعی حیاتده یوز بېرهیاگن واقعه- حادثهلر نشر واسطهلری(روزنامه، مجله، رادیو، تلویزیون)آرقهلی مقاله، طنز، هجو و باشقه یۉنهلیشده عکس اېتدیریلهدی وعامه گه یېتکزیلهدی. بو اسلوبده حاضرجوابلیک، بار نرسهنی اساسلی یازیش، یاریتیش طلب قیلینهدی. واقعه - حادثهلر جؤشقین و تاثیرچن افاده اېتیلهدی. تحلیل قیلینگن، انیق و روشن یازیلگن بو اسلوبده بدیعی، آغزهکی نطق گه خاص سۉزلرهم ایشلهتیلهدی.
بدیعی اسلوب
اجتماعی حیاتنینگ برچه تامانلرینی قمرهب آلوچی، برچه گه برابر بو اسلوبده تیل واسطهلرینینگ همّه امکانیتیدن ایش آلینهدی. کۉپ معنالی و کۉچمه معنالی سۉزلر، یوکلَمهلر، مدل سۉزلر، تقلید و اونداو سۉزلری چېکلنمهگن حالده ایشلهتیلهدی. بدیعی اسلوبده یازیلگن متنلر کیشیلرگه حسی تاثیر کۉرسهتیشی بیلن بیرگه باشقه اسلوبلردن اجرهلیب تورهدی. بدیعی نثر و نظم (بدیعی صنعت تورلری)اسلوبیده یازیلهدی.
علیشیر نوایی بیر رباعیسیده شوندهی فکر یوریتهدی:
جاندین سېنی کۉپ سېورمن ای عـمر عزیز،
ساندین سېنی کۉپ سېورمن ای عمـرعزیز.
هر نې نی که سېومک انـدین آرتیـق بۉلمس،
آندین سېنی کۉپ سېور مـن ای عــمر عزیز.
یا که قوییدهگی بیر پرچه بدیعه گه اهمیت قرهتینگ.
«قاره تقدیرگه زنجیر بند مېن عاصی، بو«لعنتلنگن» یېرده قَیته توغیلسم، ینه شورلیکلر باشیمگه کېلمهسه؛ مېنی اۉشه زور و ظلم ینه اۉز اۉپقانیگه سودره تارتمهسه؛ اۉز قسمتیمنی باشقتدن قوره ردیم. انسان و حیاتنی سېویب، انگلب، انسانلرچه یشر اېدیم بو زمینده. و اۉزیمدن ایز قالدیرهی دېب تفکّر گلچراغینی یاقرایدیم. سۉنگ بیزاوته روحیمنی انهشو نورلرگه چَهیقب، منگولیک بوساغهسیگه باش قۉیردیم؛ سونگ بغریمنی ساووقّینه سکوت گه آچیب. آنه یېرنینگ ایسّیقّینه مهرینی سېزگیلریم گه جا قیلردیم. واه دریغ! آدم بیر مرته دنیاگه کېلرکن. «اۉکینچ،بدیعه- موللف».
یوقاریده کېلتیریلگن بو بیرگینه بدیعی پرچهده حیاتنی اولوغلش فکری مجسّمدیر. شو نرسه فقط تصویری افادهلر، تاثیرچن سۉزلر واسطهسیده بیان قیلینگن. عینن شو پرچهنی جون سۉزلر بیلن هم بېریش ممکن. او خالده بوتون پروگراف اؤز تاثیرینی یوقاتیب عادّ گپگه ائله نیب قاله دی.
بېشینچی فصل
فرهزیالوژی(عباره حقیده تعلیمات)
(-phrasisعباره، -logos تعلیمات) تیلشناسلیکنینگ بو بۉلیمیده، بیرار تیلگه خاص برقرار جمله (مقال، متل) سۉز بیریکمهسی و عباره بیرلیکلری اۉرگنیلهدی. فرهزهلوژی اساسن، فرهزهلوگیزیم ترکیبینی، عبارهلرنینگ نطقده قۉللـهنیش قانونیتلرینی انیقلشگه قرهتیلگن تیلشناسلیک ترماقلریدن سنه له دی. فرهزهلوژینینگ اساسی وظیفهسی عبارهلرنینگ بېلگی خصوصیتلرینی انیقلشدن عبارت. عباره لر ییریک تیل بیرلیگی بؤلیب، اولر کمیده ایککی مستقل سؤز(لیکسیمه)دن ترکیب تاپه گن بؤله دی. دیمک، عباره لرهم سؤزگه اؤخشب، اؤزینینگ افاده و مضمون قمرویگه ایگه. عباره نینگ افاده پلانی(قمروی) سؤزلر بؤلسه، اونینگ مضمون پلانی (قمروی) بیریکمه دن انگله شیله دیگن یخلیت، اوستمه معنا حسابله نه دی.مثلن، «آغزی قولاغیگه چه» عباره سی مضمون پلانیگه کؤره، اؤته خورسند آدمنی گوده لنتیره دی. بونگه فره زه لوگیک معنا دییله دی. فره زه لوگیک بیرلیک شو عباره نینگ افاده قمروی: کیشی اناتومیه سیده عاید اعضالر(آغیز و قولاق) بیلدیره دی. کؤرینیب تورگنیدیک، «آغیز» و «قولاق» بیلن شادیانه لیک اؤرته سیده هیچ قنده ی باغلیقلیک یؤق. دیمک عباره نینگ مضونی بیلن اونینگ افاده پلانی اؤرته سیده هیچ قنده ی علاقه بؤلمه یدی. اگر «آدمنینگ آغزی، قولاغی بؤله دی»دیسک بو جمله اؤزی نینگ عباره لیک خصوصیتینی بوتونلی یؤقاتگن بؤله دی.عباره نینگ ته گیده فره زه لوگیک بیرلیک یاته دی. فره زه لوگیک عباره اوچون کمیده ایککیته مستقل سؤز اؤز ارا سینتیکتیک بیریکیب کیلماغی بؤلماغی لازم. انه شولردن فره زه لوگیک معنا یوزه گه کیله دی. فره زه لوگیگ عباره لر گپگه تینگ بؤله دی. «کؤنگلی قالدی»، «تیلی اوزون»، «باشی تاشدن» عباره لری اصلیده گپ(جمله)گه تینگ.
تیلشناسلیکنینگ بیر ترماغی صفتیده فرهزهلوژینینگ گپدهگی وظیفهسی :
معناداش عبارهلر، معنالری قرهمه- قرشی، معنالری اۉخشش و کۉپ معنالی عبارهلرنی توصیفلشگه قرهتیلهدی. عبارهلر بیر بوتون گپگه تېنگ، تیّار حالده قۉلـلهنوچی تیل بیرلیکلریدن حسابلنهدی. عباره ترکیبیدن بیرار قسمینی آلیب تشلش ممکن اېمس. عبارهلر تیلده گپیریلهیاتگن پیتده اېمس، بلکه آلدیندن تیّار حالده موجود بۉلهدی. عبارهلر بیردن آرتیق سۉزلردن توزیلهدی. بوندهی بیریکمهلر اصل معناسیده بۉلمهی، بلکه کۉچمه معنالرده ایشلهتیلهدی. تیلیدن بال تامماق عبارهسی (شیرین سۉزلیکنی) انگلتهدی. کۉنگیل اَولهماق (بیراونی اۉزیگه رام قیلماق)؛ (بیرار جاینی) قیچیمسدن قهشیماق(سېزگیرلیک)؛ تۉیدن آلدین ناغره چلماق(شاشیلیش)؛ بۉرینی یۉقلهسنگ قولاغی کۉرینهدی (کوتیلمهگنده پیدا بۉلیش)؛ کۉزیارماق(توغیش)؛ توپّه- توزیک بالم اېدی، تربوز یېدی تېنتک بۉلدی(بیردن اۉزگرماق)؛ بیرنی کی مینگّه مینگنیکی عالمگه(شور پیشانه)، تۉی گه بارسنگ تۉییب بار و بلیق باشیدن سهسیدی/ آتینگنی قاضی اوغیرلسه عرضینگنی کیمگه ایتهسن کبی عبارهلری رهبر، باشلیق، آقساقال یامان بۉلسه نیمه هم قیله آلردینگ؟ کبی معنالرده قۉلنهدی. عبارهلرنینگ اهمیتی شونده که، اولر واسطهسیده اېنگ نازک ایچکی کېچینمهلر، حس- تویغولر، اچینیش، کېسهتیش کبی معنالر افا ده قیلینهدی. باشقچه ایتگنده عبارهلر فکرلرنی تصویری افادهلب، نطقنی بیزهیدی. عبارهلر عادتده بدیعی اثرلرده، خلق نطقیده کۉپ اوچرهیدی. عباره لرنین قمروی کینگ بؤلیب، مقال، حکمتلی سؤزلرنی-ده اؤز ایچیگه آله دی.
اۉزبېک تیلیده جوده کۉپ عبارهلر بار. بوعبارهلر تیلیلشناسلیکده علیحده اۉرگنیلهدی؛ علمی تدقیق قیلینهدی؛ عبارهلر تۉپلهنیب لغت توزیلهدی؛ شونینگدېک عبارهلر گرامری تحلیل قیلینهدی.
اۉزبېک تیلیدهگی عبارهلرنینگ قوییدهگی تورلری بار :
فرهزهلوژیک چتیشمه
بو تور عبارهلردن انگلهشیلگن معنا اونینگ ترکیبدهگی سۉزلر بیلن ایضاحلنمهیدی. فرهزهلوژیک چتیشمهده عبارهنینگ معناسی اوندهگی سۉزلرنینگ معنالریگه باغلیق اېمس. مثلن، ایکّی ایاغینی بیر اېتیکّه تیقماق، پنجه آرهسیدن قرهماق، اوروشده حلوا بۉلینمهیدی، قاش قۉیه من دېب کۉز چیقرماق کبیلر. هر بیرعبارهنینگ معناسی شو عباره ترکیبدهگی سۉزلرگه باغلیق اېمس. باشقچه ایتگنده، بو سۉزلر عباره تهشییاتگن معنالرگه تاثیر قیلمهیدی.
فرهزهلوژیک بوتونلیک (بیرلشمه).
فرهزهلوژیک چتیشمهنینگ تیسکریسی. بوندهی عبارهلر معناسی شو عبارهدهگی سۉزلرنینگ معنالری بیلن باغلیق بۉلهدی. یعنی فرهزه ترکیبیدهگی سۉزلر معناسی بیلن عبارهنینگ معناسی بیرگه ایضاحلنهدی. سۉزلرنینگ معناسی اساسیده عموملشتیروچی کۉچمه معنا افاده قیلینهدی. مثلن: یاغ توشسه یلهگودېک، تۉیدن آلدین ناغره چلماق، شپ - شپ دېگونچه شفتالو دی! قیمیرلهگن قیر آشر کبیلر. شو عبارهلر ترکیبیدهگی سۉزلر، عباره افاده قیلوچی عمومی معنا بیلن باغلنگن دیر. مثلن: تۉی، ناغره، چلماق، آلدین، کېین سۉزلریدن«تۉیدن آلدین ناغره چلماق»عبارهسی حاصل قیلینگن. یوقاریدهگی سۉزلر البته که، هلی عملگه آشمهگن بیر نرسه نی آلدین اعلان قیلیش معناسی بیلن منطقن باغلیق دیر. فره زیه لوگییه ساحه سی اؤزبیکستانده ایشلنگن. بیر نیچه فره زیه لوژیک لغتلر توزیلیب، علمی ایشلر بجریلگن. فره یه لوگییه بؤییچه یریک متخصصلر یتیشیب چیققن.
فره زلوژیک قۉشیلمه
بو عباره ترکیبدهگی بیر سۉز کۉچمه معناده قۉلنهدی. سۉزلرنینگ باشقهسی اېسه اۉز لغوی معناسینی سقلهیدی. گپنینگ جانی، یوزی قیزیل، چنارنینگ عمری کبی عبارهلرگه شو تعریف صدق قیلهدی. افغانستان اؤزبیکلری تیلیده هم فره زیه لوژیک عباره لرنی جوده کؤپ اوچره ته میز. فره زیه لوگییه حقیده کینگ و چوقوراق معلوماتنی شو ساحه دایر ادبیّاتلردن اؤقیب آلیش ممکن. فره زه لوگیک بیرلیکلر (سؤز)بیرلیکلر کبی معنا ترقــیاتیگه ایگه. اولر هم پولیسیمه- polisema(کؤپ معنانی)، معنالری قره مه قرشی(انتونیم)، معنالری اؤخشش(سینونیم)، شکلی اؤخشش(امونیم)، شکلی یقینلیک(پره نیم)لردن توزیلگن بؤله دی.
- کؤپ معنالی عباره لر
بیتته دن آرتیق معنانی انگلتگن عباره لرگه کؤپ معنالی عباره دیب تعریف بیریله دی. پولی سیمنتیک عباره لرنینگ کؤپی ایککی معنالی دیر. مثلن، باشیگه تاش یاغسه هم(بیتته معنانی)، عقلی یته دی عباره سی(ایککی معنانی)، بؤینیگه قؤیناق(اوچ معنانی)، قؤلگه آلماق(تؤرت معنانی)بیلدیره دی.
- معناداش عباره لر
معناداشلر عباره لردن یالغیزگینه بیر معنا انگله شیله دی. مثلن، کؤز اوستیکه، جانیم بیلن، بیر توتم کون، بیر زوم، بیر آغیر، بیر شینگیل عباره لری اؤز ارا سینونیم سنه له دی.چونه، اولر بیرگینه معنانی انکله تیب کیله یپتی.
- معنالری قره مه قرشی عباره لر
عباره لر افاده له یاتگن معنالر بیر- بیریگه تیرس، قره مه قرشی بؤلدی. مثلن، سوال بیرماق، جواب قه یترماق، آسمانگه کؤترماق، یرگه اورماق عباره لری معنالری قره مه شی عباره لرحسابله نه دی.
- شکلی اؤخشش عباره لر
إیککی عباره اؤرته سیده شکلی اؤخششلیک وجودگه کیله دی.مثلن، 1. باشینی ایلنتیرماق(الده ماق) بیلن باش ایلنتیرماق(باشینی قیمیرلتماق)کبیلر امونیم عباره سنه له دی.
- شکلی یقین عباره لر
عباره لر نینگ شکلن یقین کیلیشیگه ایتیله دی. مثلن، یوره گی ترس یاریه یازدی بیلن یوره گی یاریلدی؛ توشگه کیردی بیلن توشیده کؤردی عباره لری اؤز ارا پره نیمدیر. بولردن تشقری فره زه لوژیک عباره لرنینگ اؤزیگه گرمه تیک قورشاوی، یسه لیشی وباشقه خصوصیتلری هم موجود. بولر فره زیه لوگییه کورسیده اؤرگه نیله دی.
آلتینچی فصل
گرامر
(grammatike- اۉقیش و یازیش حقیده توشونچه)
تیلشناسلیکنینگ بیر بۉلیمی بۉلیب، او تیلنینگ گراماتیک قورولیشیگه خاص قانون- قاعده لرنی اۉرگنهدی. سۉزنینگ توزیلیشی، سۉزلرنینگ شکلگه اېگه بۉلیشی و شکل اۉزگریشی، شونینگدېک، سۉز بیریکمهلری، گپ توزیش قانونیتلرینی تدقیق قیلینهدی. سۉزنینگ معناسیگه کۉره تورلری هم انهشو ساحهده تېکشیریلهدی. بونده اساسن، سۉز وگپ(سۉز تورکوملری، سۉز شکللری، سۉز بیریکمهلری، گپ تورلری)اۉرگنیلهدی. گرامر یا که تیل دستوری ایکّیگه بۉلینهدی :
1.مارفو لوژی
2. سینتکسیس
مارفولوژی
(شکل+ تعلیمات = morfhe+logos)
مارفولوژی گراماتیکهنینگ بیر بۉلیمی؛ سۉز شکللری حقیدهگی تعیلمات دیر. بو ساحهده سۉزنینگ گراماتیک خصوصیتلری، سۉزنینگ توزولیشی، سۉز اۉزگریشی، مافولوژیک کتگوریهلر؛ سۉزنینگ یسهلیشی؛ سۉز تورکوملری و اولرنینگ گراماتیک معنالری؛ سۉز شکللرینی حاصل قیلیش یۉللری تدقیق اېتیلهدی و اطرافلیچه اۉرگنیلهدی.
هر بیر سۉزنینگ لغوی و گرامری معنالری بۉلیشی بیلن بیرگه اولر، اۉز طبیعیتیگه کۉره، معلوم سۉز گروهلری گه اجره تیلهدی. اېندی انهشولر حقیده توشونچه بیرسک. مثلن:
آلمه لرنی تېردیک. ساده گپ(جمله)نی آلیب کۉرهیلیک. بو گپده ایکّی معنانی کۉریشیمیز ممکن:
1.لغوی معنا، 2.گراماتیک معنا.
بو جملهده تورلی قۉشیمچهلر آلگن ایکّی(آلمه و تېردی) سۉز قتنهشگهنی کۉزگه تشلنهدی. یعنی، اولر آلمهلرنی، تېردیک سۉزلریدن تشکیل تاپگن. بیرینچی سۉزنینگ لغوی معناسی(میوه) ایکـّنچی سۉزنینگ معناسی(حرکتنی، بیرار ایشنینگ بجریلیشی)نی افادهلهماقده. بولر یوقاریدهگی سۉزلرنینگ لغوی معناسی دیر. خودّی، شو سۉزلرنینگ گرامری معنالری هم بار. بیرینچی سۉزده (لر) قۉشیمچهسی بیلن کۉپلیک معناسی(بیر نېچه آلمه)، توشوم کېلیشیگیده(نی) یعنی حرکت المه گه اۉتگهنینی، ایکّینچی سۉزده (- دی) قۉشیمچهسینی الگن اۉتگن زمان فعلی، بیرینچی شخص کۉپلیک(- یک)، انیق مَیل، بۉلیشلیک کبی گرامری معنالرنی افادهلهیدی. شوندهی قیلیب سۉزلرنینگ لغوی(لیکسیک) و گرامری معنالرینی توشونیب آلدیک. اېندی شوندهی سۉزلرنینگ مورفیمیک معناسی حقیده هم توختلسک. بو اتمهنی توشونمسدن سۉزلرنی موفولوژیک تحلیل قیلیب بۉلمهیدی.
مورفیم
(یونانچه- morph- شکل)دېگن معنانی انگلهتهدی.
مورفیم- باشقه معنالی قسملرگه بۉلینمهیدگن، سۉز یسهش یا که سۉز شکلینی حاصل قیلیشگه خذمت قیلهدېگن لسانی بیرلیکدیر. سادهراق قیلیب ایتگنده، سۉزنینگ اېنگ کیچیک بۉلینمس معنالی قسمی گه مورفیم دېیلهدی. یا که سۉزلرنینگ اېنگ کیچیک معنالی قسملری حقیدهگی تعلیمات دیر. گرمه تیک معنانی انگله توچی بیرلیک مورفیم سنه له دی. لیکسیک معنانی گرمه تیک معنادن فرقله لازم. مثلن، - باردی –boradi سؤزینی آلیب قره سک، بو سؤز ترکیبیده گی دی- di «اوچینچی شخص»(اوu-) معناسی بار. - الف-a قؤشیمچه سی «حاضرگی کیله سی زمان»معناسینی بیلدیره دی. بولرگه سؤزنینگ گرمه تیک معناسی دییله دی. ایندی شو سؤزنینگ اؤزه گینی تشکیل ایتوچی- بار- bor بؤلسه بوتونله ی باشقه معنانی بیلدیره دی. یعنی، «بیر جایده گی یقین نقطه دن اوزاققه قره حرکتنی افاده له یدی». بونگه لیکسیک معنا دییله دی. لیکسیک معناانگله توچی بیرلیک لیکسیمه بؤله دی. بیر پیت نینگ اؤزیده سؤز هم لیکسیک همده گرمه تیک معناگه ایگه بؤله دی. سؤزلر لیکسیمه و مورفیمه دن توزیله دی. مورفیملر قۉشیمچه کۉرینیشیده بۉلهدی. ایستهلگن بیرسۉزنی اېنگ کیچیک معنالی قسملرگه بۉلیش ممکن. مثلن:
کۉمکچیلر سۉزی اوچ قسمدن(مورفیم) ترکیب تاپگن. کۉمک + چی+ لر. اولرنی ینه باشقه - باشقه معنالی بۉلکلر(مورفیم)گه اجرهتیب بۉلمهیدی. یا که، قیشلاقداش سۉزی: قیش+لاق+داش(ایندیلیکده بو سؤ زبیر مورفیم حسابله نه دی) شکلیدهگی اوچ مورفیم گه اجرهتیلهدی. شونگه کۉره، مورفیملر ایکـّیگه بۉلینهدی: اۉزهک مورفیم و قۉشیمچه مورفیم.
مورفیم و سۉز بیر حادثه اېمس، سۉز مورفیمدن فرق قیلهدی. اولر اۉرتهسیده قوییدهگی فرقلر موجود:
1. سۉز مورفیم لر گه بۉلینمهیدی.
2.مورفیملر نطقده باشقه سۉزلر بیلن مناسبتگه کیریشمهیدی.
3.گپ بۉلهگی وظیفهسیده کېلیش خصوصیتی گه اېگه اېمس.
4.مورفیم نطقده مستقل روشده قۉللنمهیدی.
5.مورفیم فقط سۉز ترکیبیدهگینه موجود بۉلهآلهدی،
6.مورفیملر معنالی قسملر گه بۉلینمهیدی.
سۉلرنینگ موفولوژیک توزیلیشی
سۉزلر تیلنینگ اېنگ مهم بیرلیگی صفتیده، شکل یسهلیشیگه اېگه بۉلیشی، یا که اېگه بۉلمسلیگی ممکن. مورفیم لرنینگ یسهلیشیده قتنهشیب، هرخیل معنا انگلهتهدېگن سۉزلرنینگ مورفولوژیک توزیلیشینی تشکیل بېرهدی. مثلن، کتابلریمنی سۉزی اۉز موفولوژیک توزیلیش جهتیدن: کتاب+ لر+ ایم+نی طرزیده اجرهتیلهدی. بو سۉزده کتاب- اۉزهک مورفیم، شکل یسهش اساسی،- لر کۉپلیک شکلنی یساووچی مورفیم،-ایم اېگهلیک شکلی یساووچی مورفیم، و - نی چیقیش کېلیشیگی شکلی یساووچی مورفیم. کۉره یاتیرمیز، سۉزلشدینگیز، کۉچه لریمیزده، کۉچه لریمیزنینگ کبی سۉزلر هم مورفولۉژیک توزیلیشی جهتیدن: کۉر، سۉز، قیشلاق و کۉچه کبی مورفیملری شکل یسهش اساسی، اوندن کېینگی مورفیم لر اېسه شکل یساووچی قۉشیمچهلر حسابلنهدی.
سۉزنینگ مورفولوژیک توزیلیشیده شکل یسهش اساسی و شکل یساوچی واسطه موجود بۉلهدی. اۉزهک مورفیم ترکیبیده بیردن آرتیق شکل یساوچی قۉشیمچهنینگ اشتراک اېتیشیگه قرهب، اونینگ موفولوژیک توزیلیشی هم مرکـّبلشیب بارهبېرهدی. مثلن: قیشیلاقلر، قیشلاقلری، قیشلاقلریدن، قیشلاقلریمیزنی کبی. بوندهی وضعیتده مورفیم ترکیبیدهگی هر بیر شکلنینگ یسهش اساسی و یساوچی واسطه(قۉشیمچهلر)علیحده-علیحده اجرهتیلهدی. مورفیملر اۉزهک و افیکس مورفیم لرگه بۉلینهدی.
اۉزهک مورفیم
سۉزنینگ قۉشیمچهلر آلمهگن توب معنالی قسمیگه اۉزهک مورفیم دېیلهدی. یعنی، اۉزهک مورفیم سؤز نینگ لیکسیک معنا افادهلهی آلهدېگن قسمی گه ایتیلهدی. اوندن کېین کېلگن(-چی)+(- لر)، (- گه)کبی افیکسلر اۉزهک کیېتیدن کېلگن قۉشیمچهلر دیر. سۉزلرنینگ نیگیز قسمی هم بۉلهدی. ایشچی(نیگیز)+ لر، «قۉشیمچهسیگه»نسبتن ایشچی سۉزی نیگیزی سنه لنهدی. یعنی، سۉزده سۉنگی قۉشیمچه گچه یسهلگن قسم نیگیز دېیلهدی.
ایشچیلرسۉزیدهگی(ایش)توب معنا، چی(آت یساوچی)+ لر(کۉپلیک) قۉشیمچهلریگه نسبتن، اۉزهک سنهلیب، بو سۉز اېندی باشقه معنالی قسمگه بۉلینمهیدی. اۉزهک مورفیم سۉز یسهلیشی اوچون هم شکل یسهلیشی اوچون هم اساس بۉلهآلهدی. قۉشیقچی، قۉشیقسیز، قۉشیقسېور سۉزلریدن ینگی سۉز یسهلهیپتی. قۉشیقنی، قۉشیقدن، قۉشیققه کبی سۉزلردن شکل یسهلیشی حاصل بۉلهیپتی. سۉزلرگه افیکسلر قۉشیلگنده هم اۉزهک مورفیمنینگ معناسی یۉقالمهیدی. اوندن یسهلگن ینگی سۉزلرنینگ، یسلمهلرنینگ معناسی هر وقت اۉزهک مورفیم بیلن باغلنگن و شو معنا گه اساسلنگن بۉلهدی.
قۉشیمچه مورفیم
یالغیز حالده معنا افاده قیلمهیدېگن، بیراق، اۉزهکّه قۉشیلیب اونینگ معناسینی اۉزگرتیرهدېگنِ یا که باشقه - باشقه معنا حاصل قیلهدېگن قۉشیمچهلرگه(افیکس) مورفیم دېیلهدی. اۉزهک(توب)سۉزگه قۉشیلگن قۉشیمچهلر معلوم معنا افاده قیلهدی. مثلن: دهقانچیلیک سۉزیده(دهقان- اۉزهک+ چی+ لر- قوشیمچه)لر بۉلیب، اولر اۉزکّه نسبتن، آت یساوچی وکۉپلیک کبی گراماتیک معنالرنی افادهلهیدی. شو قۉشیمچهلر یالغیز اۉزی هیچ قندهی معنانی انگلتمهېدی. لیکن همّه سۉزلرنی هم اۉزهکّه اجرهتیب بۉلمهیدی. چونکه، او سؤزلر اصلیده توب سۉزگه قۉشیلیب کېتگن بۉلهدی. مثلن: قیشلاق، انسانیت، سولاق، بکاول و باشقهلرنی مورفیم قسملرگه بۉلمهیدی.
اۉزهک و نیگیز
اۉزهک
اۉزهک اساس دېگن معنانی انگلتهدی. سۉزنینگ توب معناسینی بیلدیرهدی. «بازارچیلرگه»سۉزی اصلیده بازار سۉزیدن یسهلگندیر. اېندی شو سۉزنی مورفیملر یعنی معنالی قسملرگه اجرهتیب چیقسک، «بازار- چی- لر- گه» (تورداش آت- آت یساوچی قوشیمچه - کۉپلیک قۉشیمچهسی - چیقیش کېلیشیگی)سۉزی انهشوندهی گرامری معنالرنی افاده قیلهدی. بازار سۉزی اېندی باشقه مورفیم بۉلکلر(با+زار)گه بۉلینمهیدی. مورفیم بۉلکلر گراماتیک قۉشیمچهلرنی شکللنتیرهدی. شوندن کېلیب چیقیب اۉزهکنی توب معنا بیلدیروچی، باشقه معنالی بۉلکلرگه بۉلینمهیدېگن قسم، دېب تعریف لنهدی. گرا ماتیک قۉشیمچهلر یکّه حالده لغوی معنا بیلدیرمهیدی. سۉزگه تورلیچه افیکسلر قۉشیلگنده هم اۉزهکنینگ معناسی یۉقالمهیدی. مثلن:
سۉراق سۉزینینگ اۉزهگی- سۉر، یورهک سۉزینینگ اۉزهگی - یور، اوستقورمه سۉزینینگ اۉزهگی اوست دیر و باشقهلر. بو سۉزلر تورلی قۉشیمچهلر آلیب، اولردن «سۉراقچی»،«یورهکلی»کبی سۉزلر حاصل قیلگنده هم اۉزهکنینگ معناسی اۉزگرمهیدی. اوندن یسهلگن سۉزلرنینگ معناسی اۉزهک معنا بیلن باغلنگن بۉلهدی. گلدان، گل بته، گل اندام، گلزار، گلبهار، گلناز، گلچی، گلستان، گلپوش وگللهماق سۉزلری بیر اۉزهکدن یسهلگندیر. بولرگه اۉزهکداش سۉزلر دېیلهدی.
نیگیز
اۉزهکّه یعنی اساس سۉزگه قۉشیمچهلر قۉشیلیب ینگی گراماتیک معنا حاصل قیلیشیگه نیگیز دېیلهدی. اۉزهکّه سۉز یساوچی قۉشیمچه قۉشیش نتیجهسیده نیگیز حاصل قیلینهدی.«یورتداشلردن»سۉزینی معنالی قسملرگه اجرهتیب کۉرهیلیک(یورت- داش- لر- دن) اېندی انهشو سۉزدن قندهی قیلیب نیگیز حاصل قیلیشینی کۉرهمیز: « یورتداشلردن» سۉزی (یورتداش- یورتداشلر- یورتداشلردن) کبی نیگیزلر گه اجرهلهدی. نیگیز سۉز یساوچی قۉشیمچهلر آرقهلی حاصل قیلینگن.
قۉشیمچهلر و اونینگ تورلری
قۉشیمچه یا که افیکس(affixus)- بیرلشتیریلگن، بیریکتیریلگن معنالرینی بیلدیرهدی. اۉزهکلرگه قۉشیلیب ینگی سۉزیسهش، سۉز اۉزگرتیش همده سۉزلرنی تورلش اوچون خذمت قیلهدېگن یاردمچی قسم مورفیمگه، قۉشیمچه دېیلهدی. قۉشیمچهلرنینگ هر بیری اۉزیگه خاص معناگه اېگه. مثلن، ایشچیلر سۉزیدهگی، ایش- اۉزهک(توب معنا)، چی- قۉشیمچه بۉلیب، او شخص آتی یساوچی قۉشیمچه، (- لر) اېسه سۉز شکلینی یَسب، کۉپلیک سانینی بیلدیرهدی. (- گه) قۉشیمچهسی شو سۉزنی باشقه سۉزگه باغلش اوچون خذمت قیله دی. قۉشیمچهلر هیچ قچان بیر اۉزی لغوی معنا انگلتمهیدی، بلکه، اۉزهکّه قۉشیلیب لیکسیک و گراماتیک معنا بیلدیرهدی. مثلن: مهمانخانه سۉزینی آلسک، مهمان سۉزی گه خانه قۉشیمچهسی قۉشیلیب، اوندن مهمان تورهدېگن جای معناسی انگلهشیلهدی. شوندهی قیلیب سۉزلرگه افیکسلر قۉشیلیب ینگی معنالر حاصل قیلینهدی. برچه قۉشیمچهلر هیچ پَیت بیر معنا و بیر وظیفهده قۉللـهنیلمهیدی. قۉشیمچهلر انهشو اۉزیگه خاص معنالری و بجرهیاتگن وظیفهسی گه قرهب اوچ تورگه بۉلینهدی.
v سۉز یساوچی قۉشیمچهلر
اۉزهکّه قۉشیلیب ینگی لغوی معنا بیلدیرهدېگن قۉشیمچهلرگه سۉز یساوچی قۉشیمچه دېیلهدی. سۉز یساوچی قۉشیمچه ینگی سۉز یسب، نیگیز ترکیبی گه کیرهدی، سۉزنینگ لیکسیک معناسینی توبدن اۉزگرتیرهدی. اولر اۉزهکدن کېین بیرینچی اۉرینده تورهدی. سۉز یساوچیلر بیر تورکوم دایرهسیده، سۉز یسهشی هم، بیر تورکومدهگی سۉزدن باشقه بیر تورکومدهگی سۉز یسهشی هم ممکن. مثلن: مردکار، باله لیک(آتدن آت) ، اېزگولیک، تورموش(فعلدن آت)یخشیلیک(صفتدن آت). تاکیدلهنگنیمیزدېک، اۉزهک معنا بیلن قۉشیمچهلر تهشیاتگن معنالر اۉرتهسیده منطقی باغلیقلیک بۉلهدی. بعضن، بیر اۉزهک کیېتیدن بیر نیچه سۉز یساوچی قۉشیمچه کېیتمه- کېیت کېلیشی ممکن. مثلن: ایش - چی- لیک، بیل- یم - دان- لیک کبی. سۉز یساوچی سۉز یسهلیش درجهسیگه کۉره : اونوملی، کم اونوم و اۉنومسیز گه اجرهتیلهدی.
1. اونوملی قؤشیمچه لر (- چی،- لی،- سیز،- له، داش، زار، مه، لی، لیک، گی)،
2. کم اونوم قؤشیمچه لر(- ک،- اق،- کش،- گیچ،- قیچ،- کیچ، غین،- قین،- ین،- ایندی)، 3. اۉنومسیز (- چیل، - لوق، - اغان، - دهک،- دهک، - ول).
سۉز یساوچی قۉشیمچهلرنینگ کۉپی صاف اۉزبېکچه قۉشیمچهلردن عبارت. اۉزبېک تیلیگه باشقه تیللردن اۉزلشگن سۉز یساوچی قۉشیمچهلر هم ایشلهتیلهدی. مثلن، دار، دان، زار، کار کبیلر.
سۉز یساوچی افیکسلر سادّه و قۉشمه بۉلهدی.
• سادّه سۉز یساوچی قۉشیمچهلر: سادّه سۉز یساوچی قۉشیمچهلر بیر قۉشیمچهلی مورفیمدن توزیلگن بۉلهدی. مثلن: سۉز+چی، چیرای +لیک، ایز+چیل.
• قۉشمه سۉز یساوچی افیکسلر: بوندهی سۉزلر ایکّی و اوندن آرتیق قۉشیمچهلردن تشکیل تاپگن. مثلن، تېر+یم+چی+لیک، بۉز+چی+لیک. اۉزبېک تیلیده تورلی سۉز تورکومیدن یساوچی قۉشیمچهلر آرقهلی ینگی سۉز یسهش ممکن:
آتدن آت یساوچی قوشیمچهلر
- غاق (یانغاق/ یان + غاق.)
- گیچ (قییمَلهگیچ/ قییمه+له + گیچ)،
- بان (سایه بان/ سایه + بان، میزبان/ میز+ بان)،
- چی (سۉزچی/ سۉز+ چی، ایشچی/ ایش + چی، سووچی/ سوو+ چی، کۉچمنچی/ کۉچمن+چی)،
- چن (کویلکچن/ کویلک + چن، ایشچن/ ایش+ چن، کۉنگیلچن/ کۉنگیل + چن)،
- لی (علملی- علم+ لی، مونگلی، مونگ+لی،)
- لیک (گۉزهلیک / گۉزهل + لیک، شهرلیک/ شهر+ لیک، مردلیک/مرد+لیک)،
- قین (توتقین/ توت + قین)،
- لوک (توزلوک / توز+ لوک- تاریخی شکل.)
- چیل (ایزچیل/ایز+چیل، دردچیل/درد+چیل)،
- اش (قورو+ایش، ییغ+یش، بور+ایش)،
- اس(چوو + اس، اوو+ اس، گولدور+ اس)،
- یندی (یندی) (یویندی، سوپریندی، قیریندی)،
- م/یم/م(تیریم، اۉریم، یوتوم، تۉپله م، کیریم، چیقیم، قولتوم)،
- غین/غون/قین/قون(سۉلغین، قیرغین، تاشقین، یولغین، اوچقون، توتقون)،
- دهک/ داق (یوگوردهک، کېکیردهک، قاوورداق، قیقیلداق، شیلپیلداق، چیریلداق).
- سیز (بالهسیز)،
- اق ( باشاق/ باش+ اق. )
- مه (سۉزمه/ سۉز + مه، بویورتمه/ بویورت+مه، قاوورمه/ قاور+مه، دیملمه/ دیم+لمه).
- ین/ ون (اېکین، یاغین، بۉغین، توگون).
- گر (اغواگر، فریبگر).
اۉرین جای نامی یساوچی قۉشیمچهلر
- لاق (یهیلاق، اۉتلاق، تاشلاق، قوملاق)،
- زار (اېکینزار، میسهزار، گلزار، کۉکلمزار)،
- ستان (اۉزبېکستان، تورکستان، گلستان، شهرستان)،
- کینت (غزلکینت، تاشکینت، زر کینت، خواجه کینت)،
- گاه (سیلگاه، بیلمگاه، درگاه، آرامگاه، زیارتگاه)،
- خانه (گلخانه، قبولخانه، چایخانه، تۉیخانه)،
- آباد (چین آباد، فیض آباد، نوراباد، دولت آباد).
- گی/کی/ قی (اېرتهکی، جیرتهکی، یازگی، گۉزگی، قیشکی، سیرتقی، تشقی)،
- لیک (باغاتلیک، قیشلاقلیک، کۉرپهلیک، کۉیلکلیک،)
- گیر/کیر/قیر/قورغیر/غو (سېزگیر، آرتیکر، آلغیر، تاپقیر، اوچقور، بۉلمهغور.
- ک (ایک/اوک/اک)کیمتیک، کېسیک، توزوک، یېتوک.
- سِمان (آیسِمان، یولدوزسِمان، یپراقسِمان)،
- دیک/دهی (گلدیک، تاش دهی، میخدیک)،
- ق (یق، اوق، آق) ییرتیق، اوزوق، بوزوق، یوموق، قالاق، قوناق، پارلاق، چنقاق.
- چاق/چک/چیق (اېرینچاق، کۉیینچک، مقتنچاق، تارتینچاق، قیزغنچیق، سیرپنچیق.
- اغان (بیلهغان، اورهغان، پاپهغان، قاپهغان).
- مان (سۉزهمان، ایش بیلرمان، اوسته بوزرمان، تاپرمان، توترمان).
روش یساوچی قۉشیمچهلر
بو افیکسلر آت، صفت، آلماشگه قۉشیلیب حرکتینینگ بَجریلیش طرزینی بیرار نرسه گه اۉخشهتیش، قیاسلش، بجریلیش حالتی، پَیت و مقدارنی افادهلاوچی روشلر یسهیدی.
- چه (یشیرینچه، قیسقچه، ییگیتچه، اطرافلیچه)،
- چهسیگه (آچیقچهسیگه، اۉزبېکچهسیگه، ییگیتچهسیگه)،
- لرگه(اۉرتاقلرچه، باله لرچه، ییگیتلرچه، اۉزبېکلرچه)،
- لیگیچه (بوتونلیگیچه، تورکلیگیچه، یخشیلیگیچه، غیراملیگیچه)،
- ن (این) بیرین-کېتین، قیشین- یازین.
- اینچه (کۉپینچه، یشیرینچه، وقتینچه)،
- لَی/لهین بونوتلی، بوتونلهین، تیریکلی، تیریکلهین.
- لب (یوزلب، کیلولب، ایشلب، کۉپلب، تیاقلب)،
- چنگ (کویلکچنگ، کاووشچنگ)،
- گچه (توشگچه، آقشامگچه، اېرتهگچه)،
- سیگه (تیکّهسیگه، یلپیسیگه، اۉرتهسیگه، یاپّهسیگه)،
- ین (آلدین، ایندین).
فعل یساوچی قۉشیمچهلر
بو قۉشیمچهلر برچه سۉز تورکوملری گه قۉشیلیب کېلهدی و بیرار نرسهنی حاصل قیلیش شو حالت گه اۉتیش، شو بیلگی گه اېگه بۉلیش معنالرینی بیلدیرهدی.
- له (ایشله، قۉلّه، بېلّه، ینگیله، آقله، توزله، گُلّه)،
- لن (اولن آتلن، عجبلن)،
- لش (اولش، اۉرتاقلش، سۉرهش، بیرلش، قۉلّش)،
- الف (سنه، اۉره- سۉره، تونه، اۉینه)،
- ر/ار(اېسکیر، قیسقر، کۉکر، آقر، یشر، بیتر)،
- ای/ائی(کېنگهی، کوچهی، اولغَی، تیکلهی)،
- سیره (سووسیره، یاتسیره، اۉیقیسیره، بیگانهسیره، سېنسیره)،
- ایک/ایق(کۉریک، کېچیک، بیریک، یۉلیق، چینیق، زوریق)،
- ایره/ایرله/ایله/اورله/اولـه. بو قۉشیمچهلر تقلیدی سۉزدن فعل یسهیدی. مثلن:(قلتیره، یلتیره، تقیرله، ایلتیله، شاوولّه)،
- ی (چنگی، بایی، تینچی).
موهوم آت یساوچی قۉشیمچهلر
بو قۉشیمچهلر اساسن، صاف اۉزبېکچه دیر. اولر تورلی سۉز تورکوملریدن آت یسهیدی.
1.لیک افیکسی آتلرگه قۉشیلیب حالت و خصوصیتلرنی انگلتهدی: (باله لیک، انهلیک، قریلیک، یاشلیک، دانالیک، بایلیک، شورلیک، آیلیک، گۉزهللیک، اوزونلیک)،
2. آتلرگه قۉیلیب متخصصلیکنی انگلهتهدی: تیلشناسلیک، اوزومچیلیک، زرگرلیک، داکترلیک، اوستهلیک، توبنلیک.
3. بیرار اجتماعی، سیاسی، علمی یۉنهلیشگه مناسبت انگلتهدی: تشکیلاتچیلیک، بیروکراتلیک، قاغذبازلیک.
4. آت، روش و صفتلرگه قۉشیلیب، حالت خصوصیتینی انگلتهدی: یخشیلیک، یامانلیک، اېزگولیک، تینچلیک، دوستلیک، قهرمانلیک.
مرکّب قۉشیمچهلر
اولر آتلرگه قۉشیلیب کېلهدی و کسب، هنر، حالت و خصوصیت معنالرینی انگلهتهدی:
- چیلیک (دهقانچیلیک، اۉرتاقچیلیک، قۉشنیچیلیک،).
- گرچیلیک (آدمگرچیلیک، نمگرچیلیک، یاغینگرچیلیک).
- او (اۉقو، کۉرو، کۉرسهتو، اونداو).
- ی (سوینچی).
صفت یساوچی قۉشیمچهلر
- لی (عقلی، بالهلی، اویلی- جایلی، انتظاملی)،
- سیز (سوسیز، بالهسیز، تجربهسیز، آنصافسیز)،
- کی (زورهکی، خامهکی، آغزهکی)،
- مند (ارادتمند، اخلاصمند، اندیشمند)،
- یلداق (شیقیلداق، پیریلداق، چیریلداق).
اۉزبېک تیلیگه اۉزلشگن قۉشیمچهلر
- وار (اولوغوار، مردانهوار) آت، روش و صفتلرگه قۉشیلیب کېلهدی.
- به/با (بقوت، با ادب، باخبر)،
- بی (بی عقل، بی غبار، بی مهر، بی عاقبت)،
- سیر (سیر حاصل، سیر تشویش، سیر صحبت)،
- خوش (خوش صحبت، خوش بیچیم، خوشخبر، خوش خلق، خوشرو)،
- بد (بدبخت، بدبوی، بد اخلاق، بد هضم، بدجهل)،
- نما (کمنا، خوشنما، خودنما، کسلنما، الفته نما)،
- پرور (وطنپرور، اېلپرور، یورت پرور)،
- پرست (مالپرست، دین پرست، عملپرست)،
- ی/ئی (دوریی(جدول)، دیواری، سیاسی، اجتماعی)،
- وی (زمانوی، عاموی)،
- ان (تخمینن، مجبورن، وجدانن)،
- انه (دوستانه، شاعرانه، غایبانه).
آتدن صفت یسهوچی قوشیمچهلر
- گی (قیشگی/ قیش + گی، تانگی، تونگی، کوزگی)،
- چیل (خلقچیل/ خلق+ چیل)،
- یک (توزیک / توز + یک، شولیک، ییریک کبی)،
- چیل (ایزچیل/ ایز+ چیل، درد+چیل.).
تقلید سۉز دن آت یساوچی قۉشیمچه
- قین( شاوقین/ شاو + قین)
روشدن آت یساوچی قۉشیمچهلر
- غاق (تولغاق/ تول+غاق)
- یم (تینیم/ تین + یم)،
- غین (آزغین/ آز+غین، قیزغین، سۉلغین)،
- قین (یالقین/ یال+ قین)،
روش+ آت
- اغان(قتاغان- قت+اغان)
- غاق(تؤزغاق/ توز+ غاق).
فعلدن آت یسهوچی قۉشیمچهلر
- غان ( یورهغان/ یوره+ غان)،
- اق (سۉراق / سور+ اق، اوراق)،
- غان (بیله غان/ بیله+غان)،
- دَک (یوگوردهک/ یوگور + دهک)،
- گیچ (سورگیچ/ سور+ گیچ، کۉرسهتگیچ، ساوتگیچ)،
- کیچ (تارتکیچ/ تارت +کیچ، توتکیچ، آتکیچ)،
- قیچ (آچقیچ/ آچ + قیچ، سوینچیق، تهینچیق)،
- یم (تیریم/ تیر+ یم، ییغیم ، بیلیم).
اۉزبېک تیلیده شخص آتی یساوچی قۉشیمچهلر انچهنی تشکیل قیلهدی. بو قۉشیمچهلر هم ینگی سۉز یسشگه خذمت قیلهدی.
شخص آتی یساوچی قۉشیمچهلر:
- چی (سواقچی، دېنگیزچی، تېمیرچی، سوچی، تیلچی)
- کش (چیزیمهکش، محنتکش، قلمکش، اۉرتهکش)
- کار (صنعتکار، مردکار، پختهکار)
- دار (چاروادار، عیبدار، پولدار، خانه دار)
- شناس (تیلشناس، اولکه شناس، زرشناس، یېرشناس)
- ساز (گلساز، کېمه ساز، رادیو ساز)
- پز (آشپز، سامسه پز، نان پز، کباب پز)
- دوز (اېتیکدوز، دوپّی دوز، تاقّی دوز، کاوشدوز)
- خوار (قیمیزخوار، پاره خوار، غمخوار، پول خوار)
- گوی (نصیحتگوی، خوش آمدگوی)
- خوان (کتابخوان، غزلخوان، آواز خوان)
- وچّه (خاله وَچّه، عمّه وَچّه، تاغه وَچّه)
- فروش (گلفروش، نان فروش، تاقّی فروش)
- سیل (یۉقسیل)
- هم (همدم، هم یورت، همسفر)
- پرست (خودپرست، دولت پرست، عقیده پرست)
- وچی (یازوچی، اۉقوچی، هیداوچی)
- اوچی (تینگلاوچی).
نرسه بویوم نامی یساوچی افیکسلر
- گی/قی/کی/غی/غو (سوپورگی، کولگی، چاپقی، ایچکی، یاقیلغی، چالغو)
- گیچ/کیچ/غیچ/قیچ (اوشلهگیچ، قییمَلهگیچ، یېلپیغیچ، قیرغیچ، کۉرستکیچ، قیسقیچ)
- یک/یق / وق / آق (ایلیک، کۉریک، چاپیق، یوموق، اوچوق، اۉراق، سۉراق).
کۉپ معنالی سۉز یساوپی قۉشیمچهلر
1. انیق نرسه آتی (توگمه، قۉلّنمه، تارتمه، قوریلمه)
2. اَتمهلر یساوچی (ایسیتمه، اویوشمه، یوکلمه، بیریکمه)
3. اوقت ناملری (قتلمه، دیملَمه، سوزمه، قِیمه)
اۉرین جای آتی یساوچی قۉشیمچهلر (باستیرمه، بۉلمه، پیستیرمه)
بۉلیش سیزلیک شکلی حاصل قیلوچی قۉشیمچه (قیلمه، یازمه، ایشلمه، ایتمه، کۉرمه، اورمه)
Ø روس و انترناسیونال تیللردن اۉزلشگن: «یست- سوسیالیست»، «یزم-انارشیزم»، «یه-فیلولوگیه»، «یون- کمیسیون»، «انت (نت)- ستودنت»،«تار- دیریکتور»،«یک- پرهگمتیک» کبی بۉلک مورفیم گه اجرهتیلمهیدی. اولر یخلیت سۉز ترکیبیده کۉریلهدی.
v شکل یساوچی قۉشیمچهلر
(سۉز شکلینی حاصل قیلوچی قۉشیمچهلر)
بو قۉشیمچه سۉزشکلینی حاصل قیلهدی. اولر ینگی سۉزلر یسهمهیدی بلکه، سۉزلر گه هر خیل قۉشیمچه معنالر یوکلهیدی. یعنی، سۉزگه کۉپلیک، کیچرهیتیریش، اېرکهلش، کیسهتیش، دوامیلیک، تکراریلیک کبی معنالر بېریش گه خذمت قیلهدی. مثلن، بالهگینه، آنهجان، دفترلر، سېلکیلّه کبیلر. صفتلردهگی درجه، سانلردهگی ترتیب، چمه، جمعلش، فعللردهگی زمان، نسبت، روشداش، صفتداش حرکت نامی شکللرینی حاصل قیلوچی قۉشیمچهلر هم شکل یساوچی قۉشیمچهلر توری گه کیرهدی: مثلن، قیزغیش، یشیلراق، آلتیته، یوزلب، اوچاو، بیرینچی، باریب، اۉقیگن، توریشی و باشقهلر. شکل حاصل قیلوچی افیکسلر اۉزهکّه سۉز یساوچی قۉشیمچهلردن کېین کېلهدی.
تورلی سۉز تورکملریده اوچرهیدېگن ایریم شکل یساوچی قۉشیمچهلر.
1. آتلرده:
-لر (کۉزلر، قۉیلر، تاغلر)کۉپلیک شکلی یسهیدی.
- چه (تاقچه، برچه، گیلمچه)کیچرهیتیریش.
- چک (کېلینچک، بیلنچک، اۉرگیمچک)کیچرهیتیرش.
- چاق (اۉینچاق،تایچاق) اېرکهلش معناسیده.
- لاق (سولاق، باتلاق، اوتلاق)جای آتلری معناسیده.
- لاق (چقهلاق، قیزهلاق، تویهلاق) اېرکهلش آتلری.
- گینه (ازگینه، قیزگینه، سازگینه)اېرکهلش آتلری.
- قینه (آقّینه) اېرکهلش آتلری.
- کینه (کیچکینه) اېرکهلش آتلری.
2. سانلرده:
- ته (بیرته، یوزته، مینگته) سانلرنینگ تورینی حاصل قیلهدی.
- تچه (اونتهچه، قیرقتهچه) سانلرنینگ تورینی حاصل قیلهدی.
- لرچه (قهرمان لرچه، اولرچه، باتیرلرچه) سانلرنینگ تورینی حاصل قیلهدی.
- اَو (بیراو، ایکاو، اوچاو) سانلرنینگ تورینی حاصل قیلهدی.
- له (اوچهله، تۉرتهله) سانلرنینگ تورینی حاصل قیلهدی.
- تهدن (بېشتهدن، قیرقتهدن) سانلرنینگ تورینی حاصل قیلهدی.
- ینچی (بیرینچی، توقّیزینچی) ترتیب سانینی بیلدیرهدی.
3. صفتلرده:
- راق (کۉپراق، آزراق، اېرتهراق، اۉلهراق) صفت درجهلرینی حاصل قیلهدی.
- ایمتیر (آقیمتیر، کۉکیمتیر).
- ایش (آقیش، کۉکیش).
- غیش (قیزغیش، سرغیش).
4. فعللرده:
قوییدهگی قۉشیمچهلر فعللرده زمان، نسبت، مَیل شخص- سان، صفتداش، روشداش، حرکت نامی یسهیدی:
- دی (باردی، کېلدی).
- یب (اۉقیب، قوانیب).
- ماقچی (سۉرهماقچی، ایتماقچی).
- ده (کۉرگنده، سېوگنده).
- ل (اۉرهل، توزهل).
- یل (اوزیل- کېسیل).
- ن (ترهن، اورهن).
- ین (یوین، ایسین).
- تیر (اۉتیر، کېلتیر).
- دیر (اوزدیر، قیلدیر).
- گیز (یورگیز، تیرگیز).
- کیز (کېتکیز، یېتکیز).
- گیز (تیرگیز).
- کز (اوتکز).
- سَت (کورست).
- یش (اوقیش، آلیش).
- ار (آقر، اېلتر، بۉزر، اۉتر).
- جک (بارهجک، کېلهجک).
- ب (اۉتب، سَیرهب، مَقتَب).
- یب (چهقیریب، ایلدیریب).
- اَ (باره، یوگیره، اوزله، چاپه، آقه، یوگیره).
- ئ (کېتهئ، تورهئ).
- گچ (اوزگچ، اَیلهگچ، اۉرهگچ).
حسنی آرتر یوزده زلفین عنبر افشان ایلهگچ.
شمع روشنراق بولور، تارین پریشان ایلهگچ.
نوایی
- کچ (اۉتکچ، قهیتکچ).
اؤزبیک تیلی وادبیّاتی مساءله لری بؤیچه سؤراقلرینگیز بؤ لسه جواب قیله میز.
منبع نی کؤرسه تیش بیلن موضوع ومقاله لردن فایده له نسنگیز بؤله دی .
|