عشقیم( اؤزبیک تیلی)ده خطا بار، خطایمده عشق

یاکه، بیر کتاب تنقیدیگه جواب

                                                     -2-

حرمتلی اؤقووچی 

      « حاضرگی اؤزبیک تیلی» کتابی تیلشناس دوستیمیز جناب ن. آلتای تامانیدن تنقید قیلینگه نیدن خبرینگیز بار. اوچ قسملی تنقیدنینگ بیرینچی بؤله گی کتابده گی فونیتیکه( تاووشلر تیزیمی) نی نشانگه آلگن ایدی. بیز بو قسمدن جدّی بیر ینگلیش کؤزگه إیلینمه گه نینی بوندن آلدینگی مقاله میزده بیان قیلیب، تنقید قیلینگن اؤرینلرگه علمی جواب قیلیشگه حرکت قیلگیندیک. مذکور تنقیدنینگ بوگونگی إیکّینچی قسمی کتابده گی "مورفیم"، "اؤزه ک" و "نیگز" مساله لریگه قره تیلگن. بوگلگی جوابیمیزده بیرینچیدن کتابده کیلتیریلگن فکرلر خطا ایمس لیگینی کؤرسه تیش بؤلسه، إیکّینچیدن محترم تنقیدچی نینگ اؤزبیک تیلشناسلیگی نظریه سیگه عاید فکرلرینی سؤراق آستیگه کیلتیریشدیر. وقت تیغیزلیگی باعث مقاله نی کیچیکب یازه یاتگن بؤلسم عذر. اجازه تینگیز إیله ایندی اصل موضوعگه اؤتسم. تنقیدچی کتابدن( مینیگ یازگنلریمدن) مورفیم مساله سیگه عاید منه بولرنی کیلتیریب، سؤنگ، مینیگ بیتگنلریمگه قرشی اؤز فکرلرینی بیلدیره دی. جناب ن. آلتای نینگ فیسبوک صحیفه سیدن اقتباس قیله میز. « حاضرگی اۉزبېک تیلی»ده سۉز و مورفیمنی توشونتیریش مقصدیده شولر یازیله‌دی: «مورفیم و سۉز بیر حادثه اېمس، سۉز مورفیمدن فرق قیله‌دی. اولر آره‌سیده قوییده‌گی فرقلر موجود: ۱. « سۉز مورفیملرگه بۉلینمه‌یدی». بو بارده بیزنینگ فکریمیز فرق قیله‌دی، سۉزلرنینگ مورفولوژیک توزیلیشی بحثیده: سۉز گپده اۉزگرمه‌گن شکلده هم، اۉزگرگن شکلده هم قۉللنه‌دی. اگر سۉز یسمه‌ بۉلسه کمیده ایکّیته مورفیمدن عبارت بۉله‌دی، دېیله‌دی. دېمک، یسمه سۉزلر مورفیملرگه بۉلینه‌دی: اۉراق سۉزی «اۉر» و «اق» مورفیملریگه بۉلینه‌دی. کتابده «مورفیملر نطق (ده) باشقه سۉزلر بیلن مناسبتگه کیریشمه‌یدی» دېیله‌دی. بیز ایته‌میز که، مورفیملر نطقده باشقه سۉزلر بیلن مناسبتگه کیریشه‌دی. مثلاً، بهار کېلدی. گپیده بهار سۉزی بیلن کېلدی سۉزی مناسبتگه کیرگن. چونکه بهار بیرته اۉزک مورفیم حسابلنه‌دی و کېلدی سۉزی بیلن مناسبتگه کیرگن۔کو. کتابده «(مورفیم) گپ بۉلگی وظیفه‌سیده کېلیش خصوصیتیگه اېگه اېمس» دېیلگن. بیز ایته‌‌میز که، بیرته اۉزک مورفیم گپ بۉلگی بۉلیب کېلیشی ممکن. چونکه باش کېلیشیکده‌گی توب سۉزلر اۉزک مورفیم حسابلنه‌دی. یوقاریده بهار کېلدی گپیده بهار سۉزی اېگه بۉلیب کېلیه‌پتی. کتابده «مورفیم نطق (ده) مستقل روشده قۉللنمه‌یدی» دېیله‌دی. بیز ایته‌میز که، اۉزک مورفیم گپده مستقل شکلده قۉللنه‌دی. مثلاً، قار یاغدی. بو یېرده قار سۉزی اۉزک مورفیم و مستقل روشده قۉللنه‌یه‌پتی».(ن. آلتای)

موضوعنی توشونتیشدن آلدین کتابده گی تنقید آستیگه آلینگن فکرنینگ منبع سینی کؤرسه ته میز: بیز استفاده قیلگن کتابده شونده ی یازیله دی: « ... معنا انگله تیش خصوصیتی سؤزده هم، مورفیمه ده هم بار، لیکین اولر بیر قنچه بیلگیگه کؤره بیر-بیریدن فرقیلنه دی. یعنی مورفیمه و سؤز بیر حادثه ایمس، اولر آره سیده قؤئیده گی فرقلر موجود: 1. سؤز مورفیمه لرگه بؤلینه دی. 2. ( سؤز)نطقده باشقه سؤزلر بیلن مناسبتگه کیریشه دی. 3. ( سؤز)گپ بؤله گی وظیفه سیده کیلیش خصوصیتیگه ایگه. 4. مورفیمه نطقده مستقل قؤلـله نیلمه یدی. 5. مورفیمه سؤز ترکیبیده گینه یشه یدی. 6. ( مورفیم)معنالی قسملرگه بؤلینمه یدی».( خ.محیی الدینوه، د. خدایبیرگنوه، إی. عیمیروف، ن. جیــَـنوه، ت. یوسوپوه. "حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلی" تاشکینت، « علم ضیا»، 69-بیت، 2004.

جناب نورالله آلتای نقد قیلیگن یوقاریده گی تؤرت حالتگه بیزنینگ جوابیمیز قوئیده گچه بؤله دی. تنقیدچی نینگ اعتراضیگه سبب بؤلگن حالتلرنینگ بَری تؤغری و علمی اساسله نیلگن مسله لردیر. بیرینچیدن: - توب سؤز(اؤزه ک مورفیمه) یاکه اساس سؤز هیچ قچان مورفیملرگه بؤلینمه دی. مثلن، إیش+چی+لر سؤزی اوچ مورفیم( اینگ کیچیک معنالی قسم): بیتّه اؤزه ک مورفیم( إیش)، إیکّیته قؤشیمچه مورفیم(-چی و -لر)گه اجره تیله دی. إیش سؤزی توب سؤز، اؤزک مورفیم بؤلگه نی اوچون ایندی اونی باشقه بؤلکلرگه بؤلیب بؤلمه یدی. تؤغری، اؤراق سؤزی یسه مه سؤز بؤلگه نی اوچون او 2 مورفیمگه( اؤر> اؤرماق فعلی نینگ اساسی و بویروق شکلی+آق> اؤره یاتگن نرسه نینگ اسمینی یساووچی قؤشیمچه)گه بؤلینه دی. یاکه: یب+تؤی+مه+س+لیک( یب تؤیمه سلیک) یسه مه سؤزینی کؤریب تورگه نینگیزدیک بیشته مورفیم بؤلکلرگه اجره تیشیمیز ممکن. - کتابده « مورفیملر نطق (ده) باشقه سۉزلر بیلن مناسبتگه کیریشمه‌یدی» دیئلگن البتبه که شونده ی! بو فکر تؤپه -تؤغری! نطق نینگ هر قنده ی شکلیده( یازمه و آغزه کی) هم مورفیملر قتنه شمه یدی. دیمک مورفیم و سؤز بیر حادثه ایمس. بونی توشونتیریش اوچون اولا، "سؤز" و "مورفیم" نینگ بیر-بیریدن فرقینی بیلیب آله لیلیک.  سؤز- تیل لغت ترکیبی نینگ نطقده معیّن شکل و ظیفه بیلن کیلیشیگه ائتیله دی. بیراق، مورفیمه- سؤزنینگ اینگ کیچیک معنالی قسیمی سنه له دی. کؤریب تورگه نینگیزده سؤز بیلن مورفیم اؤرته سیده جوده کتّه فرق موجود. دیمک، مورفیم نطقده هیچ قنده ی وظیفه بجرمه یدی. او فقط سؤزلرنینگ معنالی قسمی نیگینه کؤرسه ته دی. نطقده سؤزنینگ وظیفه لری جوده کؤپ. اولرنی قوئیده گیچه خلاصه قیلیش ممکن:

- سؤز نرسه و توشونچه نی افاده له یدی؛ - سؤز لغوی معنا( حرکت، حالت، اتمه لیک...)گه ایگه بؤله دی؛

- سؤز(آتده) کیلیشیک، ایگه لیک و سان کتگوریه سیگه ایگه بؤله دی؛ - سؤزنینگ صفتده درجه لری بار؛

- سینتکتیک جهتدن گپده تورلی و ظیفه بجریب کیله دی. بیتّه سؤز بیر گپگه تینگ کیلیشی هم ممکن. مثلن، بهار! -

سؤزلر تورکومله شیش، توسله نیش و تورله نیش خصوصیتیگه ایگه؛

- سؤز (فعلده) نسبت، میل، زمان کتیگوریه لریگه ایگه و هاکذالر. مورفیم ایسه بونده ی خصوصیتلرگه ایگه ایمس. موجودیتیگه کؤره مورفیم فقط گینه سؤز یسه لیشی، شکل یسه لیشیگه و  سؤز اؤزگریشیگه علاقه دار خلاص. تیلده مورفیم تورغون، سؤز ایسه دینامیک حسابله نه دی. شونینگ اوچون او نطقده اشتراک قیلمه یدی. جناب آلتای بیزنینگ فکریمیزگه قرشی « مورفیملر نطقده قتنه شه دی...»-دیگن فکرنی اؤرته گه تشه یله یدی و مثال قیلیب « بهار کېلدی»نی مورفیم اؤله راق توشونتیریشگه اورینه دی. افسوسکه، مساله گه بونده ی قره ش مطلقا تؤغری ایمس. بیرینچیدن« بهار کیلدی» هیچ قنده یگه مورفیم ایمس. بل که، ایگه و کیسیمدن عبارت بیر ساده گپدیر. «بهار کېلدی» گینی مورفیملشتیریش اوچون منه بونده ی عملیاتنی تطبیق قیلیش کیره ک بؤله دی. ّبهار+کیل+دی> بهار کېلدی! بهار( موهوم آت)+ کیل( کیلماق فعلی 2-شخص بیرلیکده گی بویروق شکلی، -دی یقین اؤتگن شکلی). در حقیقت مورفیم هر قنده ی سؤزنی معنالی قسملرگه بؤلیب بیره دی. انه شو معنالی قسملری اوستیگه گرمه تیکه نینگ إیسته لگن ساحه سی تعریف بیریشی ممکن. اؤزه ک و افیکس مورفیملر سؤز معنالری آره سیده تارتیب قؤئیلگن چیگره-چیزیقنی ایسله ته دی. اونینگ توب و باشقه هر خیل معنالری بؤلسه تیل شناسلیک نینگ سیمه سیه لوگیه( معناشناسلیک) سی اؤرگه نه دی. هر قنده ی اؤزگریشگه اوچره شیشدن قطع نظر او مورفیم بؤلیب قاله بیره دی. بیر سؤز بیلن ائتگنده مورفیم سؤزنینگ ترکیبی قسمینی چیگره لب بیره دی. اؤزی هیچ قنده ی رول بجرمه یدی. هر قنده افیکسال مورفیمه معنا بیلدیره بیرمه یدی. مثل، "تیریل"، "هئیده" سؤزلریده گی(تیر+یل، هی+ده) کبی مورفیملرگه اجره تیب بؤلمه یدی. مسلکداش دوستیمیز فارسلر ائتگن دیک خلط مبحث قیلگن یعنی، علیحده موضوعلرنی قاریشتیریب یوبارگنلر. نحوده اؤرگه نیلیشی کیره ک بؤلگن بحثنی صرفگه آلیب کیلیب تیقیشتیرگن. حال بوکه،« بهار کېلدی» گپی نینگ مورفولوگیه گه تؤغریدن- تؤغری هیچ قنده ی علاقه سی یؤق!دوامی بار>>>

ایسلتمه  

اوشبو تنقید و بحثلر جوده تار ساحه و اکادیمک مساله لر بؤلگه نینی کؤپچیلیک عزیزلرگه توشونرلی بؤلسلیگی مکمن. مقاله نی کیلگن جایی دن دوام ایتتیره میز. جوده قیز مساله لرگه  گواه بؤلیشینگیز ممکن.

 

-4-

بیر بیت نینگ یوکی -یو، سلماغی

 بابامیز علیشیر نوایی شعریتی نینگ سیزیلرلی قسمینی غربت و وطن گدالیک تشکیل بیره دی. «... عقل و فهم و دانشدین وطنّی...» ترک ائله گن شاعرنینگ قسمتی جوده کؤپ کؤرگولیکلرگه یوزمه -یوز کیله دی. شاعرنی غریبلیک کویگه سالگن عامللری نینگ اؤزی علیحده بیر موضوع. نوایی بوتون حیاتی دوامیده عراق( کیچیکلیگیده)، ایران( حاکملیک دوریده)، خراسان و تورکستان( قوغونلیک و طلبه لیک دوری) اولکه لریگه سفر قیله دی. قی یرده بؤلمه سین ایل-یورت تشویشی همده وطن ساغینچی بیلن یشه یدی. قیزیق جایی شونده که، نوایی توغیلیب اؤسگن هراتدن باشقه جاینی غربت دیاری حس قیله دی. اؤز اؤزی توغیلگن یورتیگه نه قدر چوقور کؤنگیل قؤیگه نینی منه بو بیتدن هم انگلب آلیش ممکن:

وطن ترکینی بیر نفس ائله مه،

ینه رنج و غربت هوس ائله مه.

وطن ترکینی قیله کؤرمه، مبادا شوندۀ قیلسنگ، سینگه رنج و زحمتدن باشقه نرسه نصیب بؤلمه یدی،- دیه اوقتیر اولوغ متفکّر. یاخود، منه بو بیتگه بیر کؤز یوگیرتیریب باقینگ:

مین و غریـب و هجـرو بینـوالقلر،

دیــار و یــار فـراقـیغه مبتلالیقلر.

بو بیتنی راستمانه سیگه نوایی نینگ تقدیری دیسه بؤله دی. مین، -دیدی علیشیر نوایی،- یورتسیزلیک، وطن هجریده اؤرته نیش، نواسیزلیک( سؤز ایشیتیلمه ی، إیشی یورمیشمه ی، تریکچیلیگی تیره نیشدن تؤخته گن)لر بیلن تقدیرلشددیم؛ بونگه دیار و یاردن ائریلیق و مبتلالیق دیسه بؤله دی، فکرنی ائتماقده. خلص، علیشیر نوایی غربت حقیده کؤپ و خوب یازگن شاعر حسابله نه دی. شو اؤرنی بیلن یوقاریده گیلرنی آلیب کیلیب، تیرن و چقور معنالی باشقه بیر بیتگه باغله ماقچی من، دقت قیلینگ: 

بس ایــرمـس ایــردی غـربـت درد داغـی،

کـی اؤچتی بـو جهت عــمرینگ چـراغی.

غربت، وطن گدالیک دردی آزلیک قیلرمیدیکه، غریبگینه عمرینگّه هم کیلیب شو غربت  نقط قؤیه دیگن بؤلدی. حیاتینگ نینگ پارلب تورگن چراغی آخری شو یرگه کیلیب اؤچدی، سؤندی و پایان تاپتدی، دیماقده بو شعر آرقه لی اولوغ نوایی. مذکور بیتده حیات نینگ باشی هم غربت، اداغی هم انه شو بؤلدی دیگن بیر حکم بار. بو بیتنی مین اؤلگوده ی سیوه من. او مینینگ کیلگوسی تقدیریم بؤلگنی اوچون بل که، تیلیمدن توشیرمی یوره من. بی ثمر عمرنینگ پایانینی شو عزیز بیت آره سیدن قیدیرگیم کیله دی. قیدیریب- قیدیریب شو مصرعلر آره سیگه سینگیب کیته من گاهیده. قبریم بؤلگنده شخصی احوال بیانی اؤله راق، شو بیتنی یازیب قؤینگلر، دیب آرتیمدن قالگنلرگه وصیت قیلگن بؤلردیم. افسوسکه، اؤت و آلاونینگ مزاری بؤلمه یدی-ده... نوایی نظریدن غربت بو ناته نیش، اؤزگه آدملر آره سیده یشش و یات توپراقلرده گینه کون کؤریش بؤلمی، بل که، اؤز یورتیده، اؤز آدملری- بارینگ که، اؤز دولتی إیچیده بؤله توریب هم اؤزینی غریب حس قیلیشدیر. یؤقسه، نوایی قی یرگه بارمه سین، اؤز بیرلری آره سیده بؤلگن. فکر تره تیب خلقیدن، اؤز اؤزبیکلریدن عزت تاپتی، ایل -یورت ارداغیدن اؤرین آلدی. بیراق، بو اعزار-حرمت عذاب بیلن کیچدی، ایزیلیش و بیزاوته لیکلر شاعرگه آغریق بیریب، روحی سنچیقّ ائله نیب کیتدی. بو بیت إیچیده باشقه بیر حقیت یاتیبتدی. او هم بؤلسه جسمن غریبلیک ایمس، فکرن غربتگه یوز توتیشدیر. بو نهایتده آغریقلی و اؤلدیرگوچی درد ایدی نوایی اوچون. آلدینلری بؤلگه نی کبی قنچلر داد و وای سالمه، چیره نیب چینقیرمه! باشینگّه توبنلیک سایه سالیب تورسه، اؤزلیگینگدن ماسوا بؤلسنگ، گینافون بوزیلیب، خلقینگ منقورتله شیب کیته بیرسه، انه بونگه فکری، اینتیلیکتوال غربت دیدیلر.                           کیئنگیسینی اؤقیب بارینگ

 

 

 

 

چیغتای - دیگن تیل هم بؤلمه گن ادبیّات هم!

 « ...هنوز اؤزلیگینی تاپمه گن انسانلر اوشبو مقاله نی اؤقیمه سین»  اؤزبیک خلقیگه دوست و دشمن، عالم و علمسیزلر تامانیدن بیلیب -بیلمی ائتیله یاتگن تهمت و ناراو گپلر، کمینه نی اوشبو موضوعگه ینه بیر بار قئتیشگه، اونی یاریتیش و یازیشگه اونده ی. مین چیغتای خان حقیده، « چیغتای تیلی؟» همده « چیغتای ادبیّاتی؟» کبی ساخته، اویدیرمه و طوق لعنت حقیده بوندن آلدین هم کؤپ باره تؤخته لیب اؤتگنمن. بو گـَل مساله گه قیسقچه راق فلولوژیک تاماندن یانداشماقچیمن. اؤتمیشده موجود بؤلمه گنی کبی بوگون هم چیغتای- نه تیلدیر و نه-ده، ادبیّات! بل که او( چیغتای) بیر تاریخی شخصدیر. چینگیز خان نینگ رحمسیز و کله کیسیر اؤغیللریدن اینگ دهشتلی سی بؤلمیش چیغتای خان و اونینگ تاریخده گی اؤرنی و توتگن موقعی خصوصیده علمی و تاریخی منبعلرده کؤپ و خوب قید یازیلگن. بو متعصّب و ظالم سرکرده نینگ اؤزبیک خلقیگه هیچ قنده ی علاقه سی یؤق. بلکه، 13-14 یوز أیللیکده، اؤزبیکلر استیلاچی مؤغوللر قرشی جان بیریب- جان آلیب اوروشگنی و کوره شگنی عین حقیقت. نیگه دیر مللتداشلریمیز چیغتایگه یاپیشیب آلیب، سیوملی، تیلی و ادبیّاتینی اؤز مللی قدریتلرینی تاریخی دشمنیگه قؤش قؤللب تارتیق قیلماقـّه آشیقه دیلر؟ گپ شو درجه گه یتدیکه، معرفسیز، اوسته کؤرمه گن بیتیچیلر، دشمنلرگه قؤشیلیب، اؤزبیک خلقینی: « تورک»، « چیغتای»، «مؤغول»،« سارت»،« تات» جتِاکه، « افغان»-دیه مطبوعاتده   جر سالماقده لر. آه! بیز اؤزبیکلر مونچه نادان بؤلمه سک ایدیک، دیه بو بی معنا و احمقانه دعوا یو، معمّا آلدیده تانگ قاته من حقیقتنی سؤره سنگیز عزیزلر. شو اؤ، موضوعنی آچیشدن آلدین بیر نرسه نی تاکیدله ماقچیمنکه، 15-عصر اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی حقیده گپ کیتگنده، خطا بؤلسه-ده، شانلی تیلیمیز و معظّم ادبیّاتیمیز غیر علمی و عدالتسیز روشده« چیغتای تیلی؟!» و « چیغتای ادییّاتی؟!»- دیب ناملنگنی تیلگه آلینسه، مینینگ اصلا قرشیلیگیم یؤق. چونکه کیچمیش و تاریخی خطالر حقیده بحثلر یوریتیلگتده بونده ی تیرمینلردن استفاده قیلینه دی و توشونتیریله ی؛ اولر حقیده فکر یوریتیله دی. ایندی اصل موضعوگه قئتسک. معلومکه، چینگیز خان عمری نینگ سؤنگلریده اؤزی قؤلگه کیریتگن یرلرنی اؤغیللریگه میراث اؤله راق بؤلیب بیریشگه قرار قیله دی. شرقی تورکستان( حاضرگی اویغورستان)، یتتی سوو( حاضرگی قازغستان) و ماورالنهر( تورکستان و اؤرته آسیا) یرلری چنگیزخان نینگ 2- اؤغلی چیغتای خانگه یتدی. سهل اؤتمی باسقینچی چیغتای خان خراسانگه قرشلی حدودلرنی هم قؤلگه کیریته دی. شونده ی قیلیب چیغتای خان نینگ غربی اولوس یرلریگه حکمرانلیکنی باشله یدی. بیر اؤیلب کؤره ینگ-ه! بیر باسقینچی کیلیب، محللی خلق نینگ کؤکره گیگه آیاق قؤئیب، باشی اوزره قیلیچ قئره ب، یورتینی تارتیب آلیشی و اونی ظالم اؤغیللریگه تقسیملب بیریشی تؤغری إیشمی؟ بونده ی وحشیگرلیکّه ایچابی قره یسیزمی؟ بو عین تجاوز، یاوزلیک ایسمی؟ بونده ی قیلگن دشمن محلی آدملرنینگ دینی، تیلی، ادبیبّاتیگه ایگه چیقیشگه اؤزینی حقلی دیب بیلگن. قؤل آستیده گیلر نینگ بخت سیزلیک، کلفت و اؤلیشدن باشقه هیچ قنده ی حقوقی بؤلمه گن. اولرنینگ مالی، جانی بار یؤغینی چیغتای تارتیب آله دی. انه شوحقیقتنی بیلیب سیز اؤزینگیزنی ینه هم، چیغتای زاده، تیلینگیزنی «چیغتای تیلی؟»، ادبیّاتینگیزنی «چیغتای ادبیّاتی؟» دیب حسابله یسیزمی؟ اؤزینگیزنی شونداق تاپگن ایسنگیز، عذر، اویلماغینگیز کیره ک مینینگ عزیز مللتداشلریم. قؤلینگیزگه رومال آلیب، فخرله نیش اؤرنیده بو خطاینگیز اوچون هونگ-هونگ أیغله ماغینگیز لازم. «چیغتای تیلی» و «چیغتای ادبیّاتی» اتمه سی قچاندن باشلب یوریتله کیلدی؟ قیسی تاریحی ادبی منبعلرده اوچره شی و بو اتمه نینگ قؤلـله نیشی خصوصیده کیئینگی مقاله لریده تؤخته لیب اؤتماقچیمیز. شونی هم ائتیب اؤتیش لازمکه، انسان ذهنیتی و تورلی فرهنگلرده دشمننی سیوریش، دشمندن قهرمان یَسَش و نهایت دشمننی الهلشتیریب، اونگه سیغینیش تورلی دور زمانلرده؛ تورکی خلقلر ائنیقسه، اؤزبیکلرده اوچره یدیگن بار نرسه. بونگونگی کونده، یهود خلقیگه قیران کیلتیگن( 2-جهان اوروشیده 6 میلیون یهودنینگ یاستیغینی قوریتگن) هتلرنینگ توغیلگن کونینی بیره م آله یاتگن آرتودوس یهودیلری بار. شونی اؤنوتمه یلیک که، بیز اؤزبیکلر هم انه شونده ی شوم فرهنگ نینگ میراثخواریمیز. عربلشیب کیتگه نیمیزنینگ بیر سببی انه شو مساله گه باریب تقه له دی.... تعجّبلی جایی شونده که، اؤشه زمانده چیغتای حکمران بؤلگن جایلرده، اؤزبیکلردن تشقری هم بیر قنچه تورکی خلقلر، فارس-تاجیک، ایرانی تیللرده سؤزلاووچی قوملر هم یشه شگن. نیمه گه باشقه لرنینگ تیلی و ادبیّاتی چیغتای دیئلمه دی-یو، کیلیب- کیلیب بو تاریخی ننگ اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی منگله یگه یاپیشتیریلیب قؤئیلدی؟ بولر حقیده گپیرماق، یازماق وفتی یتدی. تیل و ادبیبات ذاتن، بیر تاریخی جریان، هر إیکله سی جمعیت محصولی. تیلنی هم ادبیّاتنی شخص یره تمه یدی. هر إیکله سی نینگ رواجله نیشی و یاکه آرقه قره ب کیتیشگه شخص نینگ سلبی یاکه، ایجابی رولی بؤلگن بو باشقه بیر مساله. محمود کاشغری، یوسف خاص حاجب، نوایی و بابرگه اؤخشه گن ایجادکار متفکّرلر بو ساحه لرنی بی قیاس درجه ده رواجلنتیرگن بؤلسه لر، محمود غزنوی، امیر تیمور و اکثر تیموری زاده لر همده باشقه شاه و سلطانلریمیز آنه تیل مساله سیگه بها بیرمه گنلر. امیر تیمور سراییده ایسکی اؤزبیک تیلیده سؤزله شیلگنی بار حقیقت. نخواتکه، تیمورده ی بویوک امپراتور اؤشه دور اؤزبیک تیلی نینگ رواجله نیشی حقیده اؤیله مه گن؟ اگر تیمور بابامیز: « مینینگ دولتیمده دیوان، اداره، تؤره -توزوکلر، ادبیّات، علم-فن تورکی تیل/ ایسکی اؤزبیک تیلیده آلیب باریلسین!!!»- دیه عالی فرمان چیقرسه لر ایدی، نیمه بؤلردی؟ ساده چه، تورکیلر قنات-یازیب، گللب-یشنب، کتته تمدن و متن میدانیگه ایگه بؤلیشردی... تیل و ادبیّات نینگ شکلله یش جریانگه استیلاچی موغوللرنینگ منفی رولی جوده کوچلی بؤلگن. آز ایمس، کؤپ ایمس 500 أیلگه یقین دور إیچیده یره تیلگن ادبیّاتیمیز شونینگدیک، گؤزه ل تیلیمیز چیغتای نامیگه مصادره قیلینگن. تورکیه لیک عاملر، روس تورکولوگلری، غرب تورکی شناسلری حتّا، وامبری، دیک قدرتلی پانتورکیسیزمگه اساس سالگن وامبری هم بو اتمه نی تن آلیشگن. اؤزبیک تیلی و تیلی و ادبیّاتی نه فقط مؤغوللردن یخشیلیک کؤردی؛ بل که، شفقت سیزلرچه باسیب-ینچیب تشلندی. تیلیمیز، ادبیّاتیمیز هنوزگچه بیر خطانینگ قربانی بؤلیب کیلماقده. بو شرمنده لیک کؤپراق جنوبی تورکستانده اؤزبیک تیلیده یازه یاتگنلر بیراق قیلینماقده. بیزنینگچه مدنیتیمیز صحیفه لریدن بو قاره تاغنی اریتیب، یویب تشلش وقتی الـله قچان یتگن. شونده ی قیلینمس ایکن، اؤزبیک تیلی و ادبیباتیگه بونقه نقه لر کیتی اوزیلمسدن تقیله بیره دی. احمدشاه ابدالی اؤزبیک تیلی... تره کی اؤزبیک تیلی، امین اؤزبیک تیلی، کارمل تیلی و ادبیّاتی... کرزی و اشرف اؤزبیک تیلی و ادبیباتی، دیب نام قؤئیلمه سیلیگیگه قنده ی کفالت بار؟ جهالت اوچون عقل، ذکاوت کیره ک ایمس، عربلیک اؤی- اندیشه سینی قبول قیلگن؛ منقورتلشه یازگن اؤزبیکلردن بوندن بدترراغینی قیلیشدن هیچ پیئت تب تارتمه یدیلر. تیل و ادبیّات پای تاوه می ایدی که، بیردن تؤقیب تشلب، آیاغیگه إیلیب کیته بیرسه. بو مسخره بازلیکلرگه قچان چیک قؤئیله دی؟ عکسینچه، تیل نینگ هم ادبیّات نینگ اؤزیگه یره شگه قانونیتی، اؤلچاو و میزانلری بار. باشقچه ائتگنده تیل نیمه یو، ادبیبات نیمه، دیگن سؤراقلرگه انیق تینیق جوابلر بار. منبعلرده تیپیک چیغتایچه شعر، دیب تن آلینگن قوئیده گی ترجع بندنی ادبیّات شناسلیک، تیلشناسلیک تاماندن تحلیل قیلیشگه کیریشه میز. قنی نیمه سی بیلن چیغتای قالبیگه ماس توشرکن اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی؟ 7بندلیک ترجع بندنی چقور اؤقیب چیقدیم. بو شعرنینگ هر بیر تاووشی، سؤزی، معنا-یو، یسه لیشگه اهمت بیردیم. ذره بین آستیده آلگنده ی مذکور شعردن چیغتای خان نینگ آیاق إیزینی تاپیشگه کیریشدیم. اگر ادبیباتشناسلیک، تیل شناسلیکّه عاید برچه قانون- قاعده لر بو شعر اوستیده تطبیق قیلیب، تحلیل قیلینسه کتته گینه بیر کتاب دنیاگه کیله دی. کمینه شو ترجع ببنددن بیر ببندینی آلیب قیسقچه انالیسز قیلدیم. بوندن چیقّن خلصه شعرنینگ قالگن بندلریگه هم تیگیشلی.

ساقیا بیر جام می روان قلغن،   بیزنی بی نام و بی نشان قلغن.

قالمدی صبرو حددین آشتی خمار،   باده گردان و گل فشان قیلغن.

ناز وقتی ایمس نیازم اِشیت،   بیزنی وصلینک غا کامران قیلغن.

قاریغان نرسَمیزنی تنکری چون،   بیر تبسم بیلا جوان قیلغن.

یا سوجوک سوز بیلان کونکول آلغن،   یا جفا بیرلا قصد جان قیلغن.

محو ایتیب عقل لوحی نینک نقشین،   عشق نینک غیبی نی عیان قیلغن.

دردمیز صبح و شام ایدر بو رمز (ایرور)،   سن اگر فاش اگر نهان قیلغن.

بولدی تحقیق بیزکا بو معنی،   کر اینانماسانک امتحان قیلغن.

کیم دل و دین و عقل و جان و جهان،   جسم ایرور بارجا جان ایرور جانان.

   شاعری نا معلوم بو ترجع بند حرمتلی شرعی جوزجانی نینگ فیسبوک صیحفه سیدن آلیندی.

ادبیباتشناسلیک تامانیدن آلیب کؤره یلیک

 معلوم بدیعی اثرگه بها بیریله یاتگنده یاخود، علمی تحلیل قیلینه یاتگن پئت اونینگ اساسن توزولیشی؛ شکل و مضمونیگه؛ ژانریگه؛ توریگه( ادبی تور- لیریک، ایپیک و دراماتیک)؛ وزنیگه ( عروض اؤلچاوولریگه سالینه دی)؛ بدیعی لیگیگه( لفضی، معنوی صنعتلر قؤللـله نیلگه) ؛ ادبی آقیم و یؤنه لیشلر؛ شونینگدیک، ادبی محیط و باشقه اجتماعی، سیاسی عامللر دایره سیده اؤرگه نیله دی، شو تامانلریگه اهمیت قره تیله دی. خوش، بو بند شعرنینگ وحشی مؤغول حکمرانیگه نیمه علاقه سی بار؟ بو شعرده چیغتای نینگ : اسمی کیلگنمی؟ إیشیمی، بویروغی، یاووزلیگی، خونریزلیگی، تشقی قیافه سی، دینی، اعتقادی، اجتماعی، سیاسی جهتلرینی عکس ایتتیرگنمی بوشعر؟ شونده ی بؤلگن تقدیرده هم بوتون باش بیر خلق نینگ ادبیّاتینی بیر شخص نامیگه باغلش، آلیب باری تقه شگه بیران- بیر منطقی اساس بارمی اؤزی؟   مذکور شعر تصوفی، روحده یازیلگن بؤلیب، اونده مجازطریقی إیله تنگریگه سیوگی اظهار قیلینگن. بو شعرده دنیاویلیک، حیات، طبعیت درک یؤق؛ اوندن اجتماعی معنا تاپیش جوده قیئین. شاعر ابسورت و موهوملیک سری إینتیله دی. اؤزی نینگ إیچکی کمچیلیکلرینی، کؤرگن سینیش، قاقیلیش و مجکوم، محروملیگینی ابسترک سؤزلر آرقه لی بیان قیله دی. تخمین 14-15 عصرلرده یازیلگن اوشبو شعرنینگ دیرلی بدیعی قیمتی یؤق. اؤز دوری حیاتی، اؤشه دور آدملری تورموشیدن هیچ نرسه دیئلمه یدی. بس شونده ی ایکن، نیمه گه اؤزبیک ادبیّاتینی چیغتای ادبیّاتی، دیب إیشله تیله دی؟ بو مشهور غلط و تهمت نامه دن باشقه فلسفه-یو، معنا قیدیریشگه هیچ قنده ی جاجت یؤق. تورکی خلقلر إیچیده اؤزبیکلر تمدن یره تیشنی تجربه قیله یاتگن بیر پئیتده بیزگه شو دشمنلر تامانیدن نام یوقتیریله دی و بیز اؤژبیکلر ایسه باشقه لرگه ایرگه شیب، کورکورانه إیشله بیرگنمیز.

تیلشنالیک تاماندن شعرگه قیسیقچه نظر ساله یلیک

 لیک سیک( لغوی) جهتدن بو شعر اساسن بیر نیچه اؤزبیکچه، فارسچه و عربچه سؤزلردن توزیلگن بؤلیب، اونده اؤزیکچه سؤزلر مقداری آلینمه سؤزلرگه قره گنده آزراق. فونیتیک مذکور تاماندن تخمین 15-عصرده یازیلگن. شعرنینگ لهجه سی قارلوق و قیپچاق، قسمن اؤغوز شیوه لری اره لشمه سیدن ترکیب تاپگندیر. اسلوب تامانلمه بدیعی بویاققه ایگه شعر. صرف و نحو جهتیدن آلیب انالیز قیلگنده، اوشبو مصرعلر، اؤزک، نیگیز اساسیده بیریکیب، قؤشیمچه لری معین معنا حاصل قیلماقده و هاکذالر. کؤره یپسیزمی؟ خوش، بو شعر نینگ و شونگه اؤخشه هر قنده ی متن نینگ چیغتای گه نیمه علاقه سی بار؟ حتّا، بیردانه مؤغولچه سؤز قؤللنیلمه گن ترجیع بندده. تیل و ادبیّات نقطۀ نظرده هر قنده ئیگه تحلیل قیلمه نگ چیغتایگه علاقه دار هیچ بیر نرسه نی تاپه آلمی سیز. خوش، نیمه گه تیلیمیز « چیغتای تیلی» دئیلسین!

 

 

 

2 

     عشقیم( اؤزبیک تیلی)ده خطار بار، خطایمده عشق!

                         یاکه، تنقیدی مقاله گه جواب              

نوایی عشقین، ای زاهد، سینینگ پندینگ عیان قیلدی،  بلی، عیـب اؤلـــمه غونچــه آشکار، اؤلمس هُـــنر پـَیدا.  اوشبو شعرده علیشیر نوایی نینگ زاهدلر بیلن قیلگن دعواسی بیزگه تیگیشلی ایمس. بو بیت نینگ بیزگه قره شلی إیکّته نقطه سی بار. بیری حرمتلی مسلکداش دوستیم تیلشناس عالم نورالله آلتای نینگ بیزگه بیرگن پند و اؤگیتی بؤلسه، إیکّینچیسی کمینه اؤز خطالریمنی توزه تیب، جفاکش خلقیمیز و تیلیمیزگه بی عیب راق خذمت کؤرسه تیشگه عزمیمیزنی جزم قیللماقدیر. بوندن هیچ قنده ی کنایه، کیسه تیق، پیچینگ معنالرینی قیدیریشگه حاجت یؤق. چونکه، بونده ی نیت بیزده اصلا بؤلمه گن. شونیسی عیانکه جناب آلتای زاهد ایمس،- مین ایسیه نوایی. مذکور شعرنی جناب ن. آلتای تؤغری قبول  قیلگیلر، دیگن امیدیم بار. کیچیک توشونتیریش

« حاضرگی اؤزبیک تیلی» کتابینی تیارله یاتگنده، بیر تیخنیک معمّا چیقبدی. او هم بؤلسه، بیر فـَیل نینگ جوده کؤپ تکرارله نیب کیتگه نی ایدی. اولر آره سیدن توزه تیلگن و تؤغریلنگن نسخه سی اؤرنیده خطا فـَیل یوباریش آرتیدن مذکور کمچیلیکلرگه یؤل قؤئیلگن. ائنیقسه آت سؤز تورکمیگه عاید قؤشیمچه لر روی خطی توزیله یاتگنده، اولرنی اؤز جایلرگه قؤئلمی قالیب کیتیگنی عاقبتیدن نقصان پیدا بؤلگن. شو خطالرنی بر طرف قیلینگیم انیق ایسیمده. نیمه بؤلگنده هم تنقیدی مقاله ده کؤرسه تیلگن اؤرینلرنی(ائریم حالت و مثاللردن تشقری) تن آله من و تؤغری تنقید قیلینگن دیب حسابله یمن. راستینی ائتسم، کتابده کیتگن خطالر اوچون کتته عیب قیلگن کبی إیچیمده خجالت حسینی تویه من. بیراق، قوانرلی جاییی شونده که، علم و فکرده گی لذت تنینگده گی بار آغریقنی یویب کیترکن. علم و  تفکبرنینگ خاصیتی شونده بؤلسه کیره ک. شو بیلن بیرگه عزیز اؤقووچیلردن روی بیرگن کمچیلیکلر یوزه سدن کیچیریم سؤره یمن. ضرورت توغیلسه، بولرنی تؤغریلش و اصلینی تیکلش ممکن بؤلگن إیشلردن دیب بیله من. ذاتن، بو خطا و کمچیلیکلر سینتکس( نحو) و تیلشناسلیک نینگ باشقه نظری مساله لریگه قره گنده جوده عادی و ابتدایی مساله لردیر... هلی آلدینده فایده لی إیشلر قیلیش نیتیمیز جوده کؤپ. بل که، باشقه ایزگو إیشلریمیزنی عملگه آشیریب، کتاب قصورینی برطرف و جبیره قیلسک عجبمس. نوایی ائتگه نیدیک: امیدیمدین مینی خورسند ایتگیل+امیـدیم شـولـکه، امیـدینگـه ایتگیل.

و امّا، تنقید دیب تاپیلگن ائریم حالت و مثاللرگه ایضاح بیرسم. اونداشلرنی تیلشناسلر تصنیف قیله یاتگن تورلیچه یاندشگنلر. بیعضیلر اونداش فونیمه لرینی 2گه بؤلگن بؤلسه، ائریملری 4 گه و ینه قیسیلریدیر 3گه بؤلگن؛ نهایت اونداشلرنی 5گه بؤلیب کؤرسه تیش هم یؤق ایمس. ذاتن بولر تیلشناسلیکده ثابت نرسه لر ایمس. ایکسپیرمینت فونتیکه و احتمال بوندن کیئینگی تدقیقاتلر باشقچه راق تصنیف قیلیش احتمالدن اوزاق ایمس. درواقع، مین اؤزبیک تیلیده گی اونداشلرنی 5 گه بؤلیب کؤرستگنمن:

۱. حاصل بۉلیش اۉرنیگه کۉره؛

 ۲. حاصل بۉلیش اصولیگه کۉره؛

 ۳. آواز و شاوقین نینگ اشتراکیگه کۉره‌؛

 ۴. آواز ( مقداری)نینگ اشتراکیگه کۉره؛

 ۵. اونداشلر ترکیبیگه کۉره.

ائریم ادبیباتلرده شونده ی تصنیف قیلینگنی بار نرسه. بو تصنیف نینگ اوچته سیگه اعتراض کؤرمه دیم. آخرگی إیکیته سیگه توشونتیریش قیله من.

  ۴. آواز ( مقداری)نینگ اشتراکیگه کۉره  آواز نینگ اشتراکیگه کۉره اونداشلرنی تصنیف قیلیش مینینگ إیشیم بؤلمی، ینگیلیک هم ایمس. متنده « مقداری» دیگن سؤز توشیب قالگنی اوچون شونده ی توشونماوچیلیک پیدا بؤلگن. « اؤزبیک تیلی » قاموسیده( 216-بیت) اونداش تاووشلرنی آواز مقداری نینگ اشتراکیگه بؤله یاتگنده، بونده ی دیب تعریف بیره دی:« اونداش تاووش نینگ بعضیده آواز کؤپ بؤلسه، بعضی اونداشده شاوقین کؤپ بؤله دی. انه شو خصوصیتیگه کؤره اونداش (فونیمه لر آواز مقداری نینگ اشتراکیگه) 2گه بؤلینه دی:1سنار.2. و شاوقینلی...». کمینه نینگ هم مقصدی عین شو بؤلگن. توشونتیریلب بیریلمه گنی بیزنینگ کمچیلیک- تن آله من. ۵. اونداشلر ترکیبیگه کۉره

 اونداشلرنی سستاوی( ترکیبیگه کؤره) بؤلیش حاللری ائریم ادبیّاتلرده اوچره یدی: اونداشلر ترکیبیگه کؤره 2گه بؤلینه دی: 1. صاف اونداشلر( ج،چ)دن تشقری 2. قارشیق اونداشلر(ج، چ). « حاضرگی اؤزبیک تیلی»،( 1957-أیلی. 198-بیت). اونداشلر جدولیگه قره لسین...

إیکّینچی حالت 

مین کتابگه « و» اونداش فونیمه سینی لب- تیش توریگه کیرتگندیم. بو اونداش دیرلی برچه ادبیّاتلرده لب-تیش تورکومیگه کیریتیلگن. فقط گینه اؤزبیکچه سؤزلرنی ائته یاتگنده  لب-لب شکلیده، چیت تیللر( خارجی)دن کیرگن سؤزلرده ایسه، لب-تیش بؤلیب کیله دی بو اونداش. ائریم اؤزبیک تیلیده گی تقلید سؤزلرده هم « و» اونداشی لب-تیش شکلیده چاصل بؤله دی: مثلن، ویزیلله ماقاق کبی. ائریم اؤزبیک شیوه لریده( اندخوی) « و» اونداشی لب- تیش( xavar) شکلیده ائتیله دی. « و» اونداشی لب-لب طرزیده هم افاده له نیشینی ایسده توتیش لازم. منه بو ادبیباتلرگه قره لسین -خ. محی الدینوه، د. خدایبردیوه. ای عمراف، 2004. تاشکنت، 17-بیت « حاضرگی اؤز بیک ادبی تیلی»؛ - عظیم حاجی یف.« تیلشناسلیک تیرمینلری نینگ ایضاحلی لغتی»، (55-بیت)؛ - م. اسقروه. خ . عبدالرحمان اف.« اؤزبیک تیلی گرمه تیکه سینینگ پرکتیکومی»، 8-بیت - الف. نورمان اف، الف صابراف. ن. قاسیموه. « حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلی». 2013. 51-بیت. - « اؤزبیک تیلیدن معروضه لر تؤپلمی»، 23-بیت. و ینه اؤنلب منبعلرده « و» اونداشی لب-تیش کؤرینیشده تلفظ قیلینه دی. فکریمیزچه تنقیدچی نینگ کؤرستگن 2 موردیده جدّی خطا یؤق، دیب ائتیشگه تؤله اساس بار. دوامینی اؤقیب بارینگ.

 

 

 

 

 

 

بیر تنقیدی مقاله گه جواب

   تن آلیب ائیش کیره ککه، بیز جنوبی تؤرکستانلیک اؤزبیکلر اؤرته سیده زمانوی یازووچیلیک إیشلری بیلن شغلله نیشده، تدقیقات و علم قیلیشده و کتاب چاپ ایتش بابیده بورون هیچ قنده ی تجربه بؤلمه گن. بنابرین خطا قیلیش طبعی حال. بیزنینگچه، کتاب یازیب خطا قیلیش کیچیریب بؤلمس گناه ایمس. همّه خطا قیلیشی ممکن. بوتون بارلیق نینگ اساسی نا تؤغری قوریلگن،- دیدی نظری فزیکه بؤئیجه دکتور علی نیری. باردی کیچیریلمسه نیمه بؤله دی؟ هیچ نرسه بؤلمه یدی؛ حیات اؤز اؤزنیده دوام ایته بیره دی، حاضرگیلر اؤزیدن کیئنگیلرگه جای بؤشه تیب بیره دی. کتابده خطا بؤلسه یا استفاده دن تشقریده قالیب کیته دی یاکه، تنقید اوچون منبع بؤلیب قاله بیره دی. مونداقراغی اؤرنیده یخشیلری یازیله دی. کمچیلیکلر بر طرف ایتیله دی؛ مثاللرگه قئه تیلیب، اولرنینگ سؤز یسه لیشیده گی مقامی انییقله نه دی. اینگ سؤگّی علمی منبعلرگه اساسله نیب برچه گه منظور بؤلرلی درسلیک و جودگه کیله ئی. خطانینگ بیر یخشی تامانی بارکه، اؤزگه لر اونی تکرارله مه یدی. باشقه فنلرده بؤلگه نی کبی تیلشناسلیکده هم یگانه حکمران قاعده یؤق. تیل مبحثلریگه تورلیچه یانده لشیله دی. 100%قطعی ترتیب اساسیده هیچ نرسه یازیلمه یدی. بیز شو ساحه نی اؤقیب بیتیرگندن بویان ثابت نرسه لردن تشقری، بو ساحه ده ینگی- ینگی تلقین، میتود، ینگی فکرلش و جوده کؤپ ینگیلیکلر وجودگه کیلدی؛ اؤزگریش و ینگیله نیش همان دوام ایتماقده...

وشولردن سؤنگ

کمینه بوندن 8 أیل آلدین تیلداشلریمیزگه معلومات ترقه تیش معناسیده « حاضرگی اؤزبیک تیلی» نامی آستیده بیر کتاب یازدیم. بو قؤللنمه بیرار اکادیمک تشکیلات تامانیدن تصدیقلنگن درسلیک ایمس. شونچه که، بیر معلومات نامه. شو پئیتگچه بؤش قالیب کیله یاتگن اؤریننی بیلگه نیمچه بیر نرسه لر یازیب قاغذگه توشوریب تؤلدیریش ایدی. ینگیلیک هم ایمسدی ذاتن. اؤزبیک تیلی بؤئیچه اؤزبیکستانده احتمال 100دن آشیق درسلیک و قؤللنمه لر وجودگه کیلگن. بیزده تیلشناسلیکنی شکللنتیریش و وجودگه کیلتیریب رواجلنتیریش اوچون منبعلر تیقیلیب یایبتدی. اؤشنده قؤلده مؤل- کؤل ادبیّاتلر بؤلمه گنی اوچون کؤپراق ذهن و خاطره گه سویه نیلدی. سهل کم 30 أیللیک تنفسدن سؤنگ ایسگه کیلگنلر یازیلدی. کتاب کمچیلیکلردن خالی ایمس، دیب ائتگندیم. مذکور بیرینچی إیشگه، تیلشناس عالم جناب نورالله آلتای تنقیدی مقاله یازیب کمینه نی خشنود ایتدی. تنقیدی مقاله احتراصلردن خالی، علمی شکلده یازیلگه نی اوچون ینه بیر بار تبریکله یمن. اگرچه کؤپراق وقتیم اساسن ایجاد بیلن کیچه دی. اگر تیلشناسلیک بیلن شغلله نیشگه وقت تاپه آلسم، بو مینینگ کیئینگی إیشلریمگه کتته یاردم بیره دی، دیب اؤیله یمن. گپ شونده که، مسلکداش دوستیم بیلدیرگن تنقیدی فکرلرنینگ همّه سی هم اؤزینی آقله مه یدی. تؤغری، شکل یساووچی و سؤز اؤزگرتوچی قؤشیمچه لرنینگ ماهیتیگه دقتسیزلیک آرتیدن ائریم مثاللر خطاگه دوچ کیلگن. بولرنینگ کؤپراغی قؤشیمچه لر بیلن باغلیق ایکن. نیمه سببدن اشتباه بؤلگه نینی توشونمه دیم. نخواتکی، دیب مین هم حیرتده قالدیم اولرنی اؤقیب. و ینه شو مثالر باشقه موضوعلرگه هم کؤچیب اؤتگن. مین هلی کتابنی اؤقیب چیقمه گنیم باعث جناب آلتای کؤرستگن خطالرنی شرطلی روشده تن آله من و خطا بؤلمه گن اؤرینلرنی توشنتیریشگه حرکت قیله من. کتابده اوچره یاتگن خطالرگه بهانه سؤقیش( اؤیلب تاپیش) ممکن. کم دقتلیک و میخانیک طرزده کمچیلیکلر صادر بؤلیشی هم بار گپ. نوبتده گی مقاله ده نا اؤرین تنقید بؤلگن نقطه لرگه آیدینلیک کیریته من.

 

 

بیر بیت نینگ یوکی -یو، سلماغی
     
کؤپدن بیری نوایی نینگ نهایتده کتّه حجملی آلتی دیوانی بؤلمیش: " بدایع البدایه"( یره تیقلرنینگ باشله نیشی)،" نوادرالنهایه"(  اینگ نایاب( غزللر))،" غرایب الصغر" ( کیچیکلیکده گی غرایبات)،" نوادر الشباب"( أیگیتلیک نادره لری)،" بدایع الوسط"( اؤرته یاشلیک عجایباتی) و " فواید الکبر"( کیکسه لیک حاصلی) دیوانی متنی اوستیده إیشلب، اولرنی عرب یازوویده تیارلش بیلن مشغول( کمینه و حرمتلی عبدالمجید اؤزگون) ایکنمیز؛ بو گؤزه ل شعریت چیندن هم کیشگه حضور -حلاوت بغیشله یدی.
نوایی غزللریده اؤزگچه بیر حالت، فکر جلوه لری هر دایم مینینگ دقتیمنی اؤزیگه تارتیب یوره دی. بیر معناده اولرنی یکّه بیتلر شاده سی یاکه، منگولیکّه باش قؤیگووچی شاه بیتلر سلسه سی دیگیم کیله دی. اولر خودّی مرجان ینگلیغ بیر إیپگه تیزیلگن شعرلر شاده سی. بو شعرلرنینگ علیحده اؤز یوک و سلماغی بار.
نوایی غرللری نینگ طرفه تامانی شونده که، بیر غزل بیر پئیت نینگ اؤزیده بیر نیچه موضعنی اؤز إیچیگه قمره ب آله دی. سیوگی-محبّت، ایل- یورت کویچی سی بؤلیش، الهیات، طبعیت- کائینات، حیاتنی اعزازلش، تینچلیکنی ترنّم ایتیش، تصوّف، ریایی شیخ و زاهدلرنی قاره لش، یاووزلیکّه نفرت و هاکذالر تصویرله نه دی غزللرده. شونینگدیک، شاعر شعرلریده کانکریب بیر مساله دن سؤز آچیش، آخرگچه بیر نرسه حقیده فکر بیلدیریش حاللری هم کؤپ باره اوچره یدی. شونینگ اوچون هم نوایی شعرلرینی اؤقیگن هر بیر کیشی اؤزیگه کیره گینی آله دی. بابامیزنینگ سؤز دستورخوانی بایگه هم گداگه هم -بیرده ی آچیق. اونینگ سؤز و تفکّر سفره سیدن هیچ کیم قوروق قالمه یدی.
مینی قیزیقتیرگن نرسه، نوایی نینگ دلبر غزللری إیچیده یانیب، تـَوله نیب تورگن یکّه بیت  یاکه، شاه بیتلردیر. اولرنی أیغیب باقسم سان-ناغی یؤق ایکن.  شو شاه بیتلرنی ذهن و خاطره اؤراویدن آچیب، عامّه اختیاریگه قؤئیش کیفیتی پیدا بؤلدی مینده.  
«بیر بیت نینگ یوکی -یو، سلماغی» آستیده تاپگن -توتگنلریمنی عزیز اؤقووچیلر بیلن بؤلیشگه نیت قیلدیم. بوندن آلدین هم بوتون بیر غزلدن تشقری انه شونده ی شاه بیتلردن ائریملرینی حواله قیلگن ایدیم. اوشبو رکنمیزگه بوگون منه بو شاه بیتنی تنلب، اونی کوچیم یتگنچه معناسینی چه قیب شرحلشگه توتینه من:
----------
نــوایی، یـؤل أیــراق، مقصــود ناپیــدا، قـدم اورغیل،
که قالدینگ کارواندین، گر تینرغه بیر نفس توردینگ.
_______
غزلنینگ سؤنگّیده شاعر تخلّصینی آلگن بیت کیشینی تینیم سیز حرکت، تؤختاوسیز آلغه أینتیلیشگه چارله یدی. ای نوایی! سین آلدینگه قره ب قدم باس، آدیمله ی بیر؛ تنله گن یؤلینگ جوده اوزاق؛ مقصدینگ هم کؤزگه کؤرینرلی ایمس، بیر لحظه گینه تیب- تیچیمه سنگ اونگه ایریشه آلمی سن؛ یاکه ناکام بؤله سن -دیئلماقده اوشبو بیتده.
ناپیدا-کؤرینمس مقصود، اولکن بؤله دی، اولوغلیک، بویوکلیک بیلن بؤیلشگن مقصدیر او. بو مقصدیؤلیده، شاعر قره شیچه، انساندن قدم اوریشنی، حرکتله نیش و إینتیلیشنی طلب ایته دی. قیزیق جایی شونده که، بو اولوغ مقصدگه تلپینه یاتگن آدم بیر کیشی ایمس؛ اونینگ آرتیدن بوتون باشلی بیر کاروان حرکتلنماقده. بیز اجتماعی حیاتده رقابتله شیب یششگه مجبورمیز،- دیئدی علیشیر نواییی. کتته حیات میدانیده، سؤقماقلر، داوانلر آشه  آدملر بیر کاروان بؤلیشیب حرکتله نه دیلر. کوچلیلر ضعیفلرنی آرتده قالدیریب، اؤزیب کیتیشه دی. مادامکه، حیات کاروانیگه تقه قیلدینگمی؟ مقصدگه یتیب باریشینگ اوچون بیر نفس تین آلیش سینگه قیمتگه توشه دی، دئیدی اولوغ شاعر. تصوّر قیلینگ -ه! بیر نفس آلگونچه لیک وقت 2-3 ثانیه دن آشمیدی. شونچه گینه قیسقه وقت انسان نینگ آرتده قالیشیگه، کؤزله گن مقصددن ائرا توشیشیگه، نامراد بؤلیب کیتیشیگه سبب بؤلر ایکن، نوایی اؤیله شیچه.
کیئنگی سینی اؤقیب بارینگ

 

 

 ضرور بیلدیریش

-----------------------

سؤنگّی 2 آی دوامیده "بلاگفا" خذمتیده یوز بیرگن قیئینچیلیکلر عاقبتیده، باشقه کؤپلر قطاری، کمینه نینگ هم ایجاد آرشیفیگه سیزیلرلی درجه ده زیان-ضرر یتدی. " بلگفا"نی ویروس اورگنی باعث، بیر نیچه آی إیچیده یازیلگن، ادبی مقاله لر، شعر، حکایه لر و باشقه معلوماتلریمیز بَری برباد بؤلدی. بولر آره سیده هلی هیچ قی یرده اعلان قیلینمه گن، شعرلر،حکایه ، قصّه و هلی توگللنمه گن رمان درکسیز کیتدی... مذکور یوقالگن متنلرنی قئته تیکلش اوستیده تینیمسیز إیشله ماقده من...         اگر سیز قیدیره یاتگن معلوماتلر تاپیلمسه کمینه نی عیبگه بیرمه گی سیز. هر قه لی بؤلیب اؤتگن مشکللر بابیده سیز عزیلردن کیچیریم سؤره یمیز. شو بیلن بیرگه ینگی جدّی موضوع، مقاله، ادبی یازوولریمیز نی اؤقیب باره رسیز، دیگن امیدیمیز بار.

حرمت إیله إیشانچ تؤره

 

 

 

اؤتینچ

بارمــی سین، ساغ -آمانمی سـین؟

 مینی اؤز بغریـده اؤستیرگن قیشلاق.

اؤیچن بالـه ایدیم، سیـن کیکسه آنـه،

مــنه کـؤر باشیمگه قـؤنـه یاتیر آق.

 

چقه لاقلیک آنـــــلر، اتـــک-چیچکلر،

 ایسیمده چقنه یدی بوتونمی، یریم؟

 تانگ نینگ یللیغیگه(قیزریش) یوزینی چه یب،

 اویقوده می اؤشه جیلمه ئیشلریم.

 

مین ایشیتگن تاتلی الــله لر اونی،

 یاتیبتدمی هنوز بیشیک قوچاقلب.

إینجیقلیکلر قیستب، تون یریم أیغی،

عجب ایمس مینی کیلسه سؤراقلب.

 

شمال نینگ کیر ایمش ساچلری،

 قیش نینگ قارلریده یانرمیش آلاو.

 بابالـــردن قالگن ایسکی و آغــیر،

 إیغلرمیـش اؤکیریب، یلانغاچ اؤتاو.

 

کؤنگلیمده یشه یدی بیر شیرین تویغو،

 سینی کؤره ین، دیب تینگ لر ارا تینگ.

توشیمگه کیریب سن، یوزلرینگ اجین،

 کؤچـه لرینــگ تار و قبـــرستان نینگ کینگ.

 

چینمــی؟ ائـت حقینگــده ایشتـگنـلریم،

 پسه یگنمیش یوکسک یانینگده گی تاغ؟

 یشیل یــــپراقلریـــن کـــؤزیگه توتیــــب،

 ائریلیقدن اؤکسیب، أیغلر ایــمش بـــاغ؟

 

مؤنکیب قالگن ایمییش قیر ادیرلـرینگ،

 بیلینی غم بوکیب، قؤللـــری تتیتراق.

اؤتمسله شیب قــالگن کــؤزلری إیله،

 قــاره تــون بغـــریده یاقرمیش چیراق.

 

سوینچیم قــولاغین شمالگه توتــدیم،

 آلسلردن کیلر هـــارغیـــن بیــر صــدا.

 مین همان یالغیزلیک توبیگه شونیغیب،

 ســـاغینچ شرابینی إیچه مـــن تنــها.

 

بختسیزلیکلر بولوتینی یاغدیردی،

 باشینگه ائله دی آسماننی چیلک.

بؤینگنی اؤلچه می، تیکتدی روزگار،

 قؤرغاشین توتوندن ایگنینگه کؤیلک،

 

نی-نی کویگه سالدی، بیر باشگه مینگ غم،

 شورلیک دیــــگن تقدیرظـــالم قصاصـــکار.

قســـمت دفترینی بیر آچیـــب کؤرسین؟

 إیشـــانچیـــدن اویــــــلگن پــــروردگـــار.

 

 

 

 

 

 

ینه عرب یاوویگه دایرفکرلر

حرمتلی اؤقووچی آلدین هم بو موضعگه بیر نیچه بار تؤختلگن ایدیک. تا بو تؤسیق اینگیلمه گونچه، کوره شگه دوام بیرماق لازم. خلص، بو معمّا و جریانگه باشقه ملتداشلریمیز، تیلداشلریمیزنی هم جلب قیلیش یمیز دور طلبی. عرب یازووی تورکی تیللر جمله دن اؤزبیک تیلیگه( حتّا عرب تیلیگه) سیره ماس کیلمه یاتگ بیر قالاق الفبادیر. مذکور یازوو تیل تقاضاسیگه اساسن وجودگه کیلمه گن. 1400أیلدن بیری عرب یازووینی اصلاح قیلیشگه عاید حرکتلر کوتیلگن بی ثمره بیرمه یاتیر. و بیزنینگچه بوندن کیئین هم شونده ی بؤلیب قاله بیره دی. بو اؤته بی خاصیت، ناباب یازووی نه فقط تیلیمیزگه تؤغری کیلمه یدی، بل که، تورگن-بیتگه نی ضرر و آفتدن باشقه نرسه ایمس. فکریمیزنی اساسلش اوچون قویده گی مثاللرگه دقتینگیزنی تارتماقچیمن. مثلن، عرب یازوویده اؤزبیکچه اونلی تاووشلر تؤله روشده عکس ایتتیریلمه یدی. اونداو و تقلید سؤزلر، حس-هیجان بیلن ائتله یاتگن فکر-ملاحضه لر اؤز افاده سینی تاپه آلمه یدی. تیلشناسلیک نینگ اینگ مهمی ترماغلریدن سنه لمیش فونیتیکه و فونالوژی ساحه سیده، عرب یازووی مطلقا یراقسیزدیر. تاووشلرنینگ ورینتداشلیگی، ترانکریپسیه عرب یازووی بیلن هیچ قنده ی مناسبتگه کیریشه آلمه یدی. اتاقلی آتلرنی باش حرفده اجره تیب یازیش ممکن ایمس. سؤزلرنی اؤزه ک، نیگیز و قؤشیمچه لرگه اجره تیب کؤرسه تیش نینگ علاجی یؤق. اؤزبکچه و عموم تورکی سؤزلرنینگ ایتیمالوگییه سی عکس ایتتیریب بؤلمه یدی. دیمک، بیز هیچ قچان مورفیم لغت توزه آلمه میز. تیل قاعده لرینی عرب یازوویگه تطبیق قیلیش اصلا، عملگه آشیریب بؤلمه یاتگن بیر إیشدیر. انتیرناسیونال سؤزلرنی نینگ تلفظینی هم تؤغری افاده لب بؤلمه یدی. عرب یازووی سواد چیقریش جریانینی سکین لشتیره دی؛ ایجاد جریانیگه جدّی سلبی تاثر اؤتکزمی قؤئیمه یدی. نظمده هم نثرده هم ایجادکار شخص ایچکی کیچینمه لرنی؛ پرسناژلرنینگ دیالوگلرینی قیامیگه یتکزیب بیره آلمه یدی. بدیعی اثرده گی بؤیاقلر یوقاری درجه ده بیان ایتیلمه یدی. یازه یاتگن نرسه لریمیز مینگ عیب بیلن اؤزیمیزدن باشقه هیچ کیمگه اسقاتمه یدی. کیچیک بیر محلی دایره ده اؤز تیوره گیمیزده اؤره له شیب قاله میز. کینگ دنیاگه چیقیشگه جدّی تؤسقینلیک توغدیره دی؛ باشقه ترقی تاپگن خلقلر بیلن قولاچ یازیب علاقه گه کیره آلمه یمیز. علم-فن ساحه سیده پیدا بؤله یاتگن ینگیلیکلردن بی بهره قاله بیره میز. اینگ مهمی، تیکنالوژی ساحه سیده دیپسینیب توره بیره میز. نتیجه ده فکریمیز تومنله شیب، تیلیمیز انزواگه تارنیله دی. دنیاده بیرار تیل یؤق که، عرب یازووینی قؤلـله سین-او، کاسه سی نینگ ته گی آقرگن بؤلسین. بو یازوو تیل ایلکه سیگه یوکلنگن آرتیقچه یوکدیر. بختسیزلیکدن باشقه نرسه ایمس. بوندن تشقری بیلگه نینگیزدیک، کونده لیک حیاتده هم بو یازووی تاباره سیقوو آستیگه آلینیب، عملیاتدن تشقریده قالیب کیله یاتگه نیگه شاهد بؤلیب توریبمیز. مثال اوچون، انیق/ طبعی فنلر اؤقیتیله یاتگنده، عرب یازووی هیچ قنده یگه قتنشمه یدی. کیماوی عنصر و فورموللر لاتین یازوویده عکس ایتتیریله دی. ریاضی، فزیک، بیالوژی، کیما و باشقه انیق فنلر اتمه لری همده اولرنینگ فورموللری عرب یازووی سیز اؤقیتیله دی و عملیاتده قؤلـله نیله دی. ائنیقسه، طبابت ساحه سیده عرب یازوویدن استفاده قیلینمه یدی. داکتر نسخه سی، دارولرنینگ نامی بَریسی لاتین یازوویده یاکه، باشقه رواجلنگن یازوولریده بیتیله دی. اؤز تقدیریمیز عاید قئناق بیر مثالنی آلیب کؤره یلیک. عرب یازووی کونده لیک حیاتیمیزده، ائنیقسه تیلیمیزنینگ کینگ عامه لشمی، رواجلنمی، کیله یاتگنیگه باش سبب بؤلیب توریبتدی. سهل کم 50 أیلدن بیری افغانستانده اؤزبیک تیلیده یخشی- یامان یازیلیب، گپیریلیب کیلینماقده. نتیجه ایسه، کؤنگولده گیدیک ایمس. حاضرگی اؤزبیک تیلیده افاده لی قیلب تؤغری یازه یاتگنلر سانی بیش بیرماغیمیزدن آشمه یدی. شو کیته بیریشده ینه 50 أیلدن کیئین هم بیزده جدّی اؤزگریش یوز بیرمه سه کیره ک. بیزنینگچه شوکیتیشده وضعیت شونده یلیگیچه قاله بیریشی ممکن. چونکه، عرب یازووینی هیچ قنده یگه بیر ایپه قه یگن کیتیریب بؤلمه یدی. او بیران قاعد-قانوننی تن آله دیگن یازوو ایمس. اگر یازوویمیز شو دایمی عرب الفباسی بؤله دیگن بؤلسه، شوریمیز قوریدی دیه بیرینگ. بیز افغانستان اؤزبیکلری هیچ قچان علم-فن بیلن بیرگه همنفس بؤلیب رواجله نه آلمی میز. سوادلی، معلوماتلی انسانلر بؤلیب بؤی کؤرسه ته آلمیمیز. خوش، نیمه قیلماق کیره ک؟ بیزنینگچه، قنده ی بؤلمه سین بوگوندن آق، عرب یازوودن واز کیچیشگه چاغلنماغیمیز لازم. معموری یاخود، باشقه صنعی تؤسیقلر پیدا بؤله دیگن تقدیرده، لاتین یازووینی شخصی و خصوصی روشده اؤرگه نیش و اوندن کینگ فایده له نیشنی یؤلگه قؤئیماق کیره ک.

 

 

 

 

خـــدادین اؤزگـــه‌سی برچـه‌ غلطدور

                               شاه مشرب غزلیگه شرح

  مشرب شعریتی حیات دیگن اولکن داش قازانده قئنب، یتیلیب، سؤنگ تریکچیلیک میدانیگه آتبلیب چییقن تیرن تفکّردیر. مشرب شعری نینگ قیرّه لری بغایت کؤپ. اونده باش مساله انسان معمّاسی؛ یقینلریگه سیوگی-ساغینچ؛ وطنگه محبّت، یالغیزلیک تویغوسی؛ عشق، مقدساتنی سیندیرماق، اؤز "مین"ی بیلن اوزلوکسیز آلیشو، شخص ایرکینلیگی، دین نماینده لرینی فاش قیلیش، زمانه دن شکایت، غربت حسّی و روحی ایوریلیشلرکبی موضوعلر... مشرب سؤزلرینینگ مرکزیده توره دی. مشرب شعرلرینی اؤقیب، اونینگ یانیدن بی پروا، تینچگینه اؤتیب کیته آلمیمیز. بو آتشین سؤزلر بیزنی چقور اؤیلنتیره دی؛ شعوریمیز گه تاثر اؤتکزه دی. بو گون مشرب نینگ عصیانگرلیک روحی بیلن یازیلگن بیر شعرینی شرحلشگه توتینه میز. بو غزل" خدادین اؤزگه‌سی برچه‌ غلطدور"-دیب نامله نه دی.

بیله میزکه، مشرب یره تگنگه إیشانگن شاعر بؤلگن. اونینگ نظریده بیر حقیقت بار، او هم بؤلسه، تنگری توشونچه سیدیر. بو توشونچه گه او باشقچه راق تعریف بیره دی و اونگه اؤزگچه یانده شه دی. مشرب برچه عنعنه وی إیشانچ، اعتقاد و ایسکی قالبلرنی پرچه لب تشله یدی. شاعر نظریدن بارلیق نینگ یکّه حکمرانی بیرگینه خدادیر. بیراق، تنگریگه، شاعرگه و بوتون انسانیتگه خلخیت بیره یاتگن نرسه لر هم یؤق ایمس. او هم بؤلسه تنگری نینگ تیوره گیدن اؤسیب چیققن غاولیکلردیر. اوشبو غزلده مشرب انه شو تؤسیقلرنی کیچیب، اولرنی قطعی انکار ایته دی. مشرب نینگ آلتی بیتلیک غزلی منه بو مصرعلر بیلن باشله نه دی.

 بـــو تــنِ خاکینـی يـــو روحِ رواننی نــه‌ قیلـه‌ی؟!  بؤلمسه قاشیمده جانانه‌، بو جاننی نه‌ قیله‌ی؟!

  اگر یانیمده سویک لی یاریم بؤلمسه، توپراقدن یره لگن بو تننی یو، اونگه پوفلنگن روحنی نیمه قیله ی؟-دیدی شاعر،- انسان انسان بیلن یشه یدی و ائنیقسه مشزب نظریدن انسان عشق بیلن تیریکدیر. انسان بو آره لیقده خرافاتنی اینگیب، شاد عمر کیچیریب اؤتماغی لازم. اگر عشق و سیوگینی انساندن بؤشه تسنگیز، او اؤشه ارزیمه گن توپراققه تینگ بؤلیب قاله دی. سیوگی بیرلمچی، قالگنلری ایسه، إیکّلمچی نرسه لردیر مشرب نظریدن. شاعر سیوگیسی باشقه قؤشیمچه نرسه لر بیلن ینه-ده، معنا تاپه دی.

یارســیز هــم بـاده سیز مکـّه‌گه بارماق نې کیره‌ک؟! ابراهیم دین قالغان اول ایسکی دوکاننی نه‌ قیله‌ی؟!

بیرینچی بیتده شاعر قاشیده جانان بؤلیشنی افضل بیلگندی. ایندی، فقط کیشی نینگ قاشیده/ قوچاغیده یاری بؤلماق نینگ اؤزی کفایه ایمس، بل که، معشوقه نینگ یانیده مَی( شراب) هم بؤلیشی لازم. عین پئتده شو یار و مَینی اؤزی بیلن مکّه( الله نینگ اویی)گه کؤتریب باریش کیره کدیر شاعر دنیا قره شیده. شونده ی قیلیش اوچون انسانگه اذن و اجازت بیریلمه گن ایکن، مکّه دیگه نی ابراهیم دن قالگن ایسکی دوکاندن اؤزگه نرسه ایمس. ذاتن، دین هم بیر دوکاندیر، دیگن غایه نی إیلگریگه سوره دی مشرب. اونده یعنی دین دوکانیده، سیزدن عقلنی تارتیب آلیشه دی، اؤرنیگه ایسه خرافات و عرب پرستلیکنی ساتیشه دی، دیگن تنقیدی تفکّر اوشبو مصرعده برق اوریب توریبتدی. دینی داستانلرده ائتیلیشیچه، کیلیب چیقیشی یهودی بؤلگن ابراهیم پیغمبر إیلک بار مکّه نی قورگن ایمیش. یقین-یقین أیللرگچه، بو دوکان( مکّه) گوَله( لای -کیسکدن توزیلگن دیوار)،تؤرت بورچک خرابه اویدن باشقه نرسه ایمس ایدی. مشرب ائتگندیک، مکّه بوگون عربلرنینگ بیزنیسیگه ائلنگن. بو یرده مسلمانلردن اقچه تارتیب آلینه دی، اؤرنیگه ایسه، اؤلم ساتیله دی.

 اوره‌ئین مـــو باشیمه سکّیز بهشت(و) دوزخیـــن،  بؤلمسه وصـلی مینگه، ایکّی جهاننی نه‌ قیله‌ی؟

مینگه اتب، تیارلب قؤئیلگن سکّیز بهشت و یتتی دوزخی نینگ  کیره گی یؤق؛ بل که، مین بیر وصال، قاووشماق إیلینجی إیله یشه ماقده من. اگر إیکّی جهان موجود بؤلرده ی ایسه، هر إیکّله سیده هم مینگه اونینگ( تنگری یاکه مجبوب/معشوقه) وصالی میسّر بؤلسین، دیماقده شاه مشرب. مشرب نصیه بهشت و قوروق وعده بازلیکلردن راسه اؤسانگن( بیزگن).

عرشنینگ کنگره‌سین اوستیگه قـــؤیـدوم آیـاغیم، لامکاندین جای آلیبمن، بو مکاننی نــــه‌ قیلـه‌ی؟!

دینی متنلرده ائتیلیشیچه، الله یتتی قَبت کؤک نینگ آخرگیسی اوستیده، بیر حشمتلی تخت اوزره اؤتیرگنمیش(؟). بو عرشگه فقط گینه ؟124000 یهودی پیغمبرجنابلری، اونینگ(الله) دیداریگه یؤل تاپگنمیش؟. عجبله نرلیسی شونده که، اولر(یَلاووچ/یغمبر) تؤغری دروازه دن خدانینگ آلدیگه کیریب بارگن بؤلسه لر، بیراق، مشرب دروازه دن، تؤغری یؤلدن ایمس، بل که، قینغیر- قئشیق یؤللری آرقه لی عرش کنگره (دیواریدن)سیدن آشیب اؤتیب، خدانینگ دیداریگه بارماقچی بؤلگن. افتیدن عرش هم مشرب نینگ آیاغی آستیده قرار تاپگن، بیتده تاکیدلنگه نیدیک. دهشت- کو! بونیسی!! مشرب اؤزینی یوکسکراق مکانده ایکه نیگه اورغو بیرگن اوشبو مصرعده. دقتلی راق قره سنگیز، گنگره عرش نینگ میدانیدنی یعنی خدا اؤتیرگن یردن انچه یوقاری راق توره دی، او بلندلیکده جایلشگن بؤله دی. شاعرنینگ آیاقلری عرش گنگره سی اوستیده؟! إیکّنچی مصرعده، مینینگ توپراقدن قوریلگن یورتیم یؤق؛ وطنسیز، زمان و مکان سیز بیر شاعرمن؛ اصلیده خدانینگ عرشی هم بیر جای و مکان ایکن! اؤشه نیسیدن هم واز کیچیدیم، دیئیله دی بو قطارده.

رزّه‌ې نــــورِ قویاشــــدیک بـــو جـهان إیچره‌ تمام، آشکارا بــــؤلمسه، سِــررِ نهــاننی نــه‌ قـیله‌ی!؟

تنگری حقیده بیلگنلریمیز، بار یؤغی، قویاش نینگ بیرگینه زرّه سیگه تینگ نوردن آرتیق ایمس. شو جمله دن شاعر اؤزینی هم بو عالمده قویاش نینگ بیر زرّه نوریگه، اؤخشه ته دی، مینگزه یدی. بو اؤرینده یره تگن و یره لمیش- هر إیکله سی هم یاروقلیک نینگ تمثالی، بل که، عین اؤزیدیر. شاعر نظریدن آدملر تاپیب ترقه تگن یالغان-یشیقلر ایمس حقیقیت دیگه نی. بل که، مشرب اوچون بوتون بارلیق ایگه سی بؤلمیش خدا و حق نینگ اؤزی اینگ بویوک کمالاتدیر. شاعر قره شیچه، حقدن کیله یاتگن معلوماتلرنینگ بَری جومباق، سِر و اسرار بؤلیب قالماقده. بو سیرلیک صندوق قچان بؤلمه سین آچلیشی کیره ک. اگر بونینگ هم اوستی یاپیب توریلسه، دین دوکاندارلری، شریعتبازلر، طریقت سازلر، صوفی و شیخ، زاهدلر آدملرگه خرافات ساته بیریشسه؛ بو موهوم رازنینگ هم کیره گی یؤق، دیدی اولوغ شاعر.

بیر خـــدادین اؤزگـــه‌سی برچـه‌ غلطدور، مشربا، گُل اگر بؤلسه قؤلومده، اول تیکاننی نه‌ قیله‌ی؟!

شاه مشرب غزل نینگ مرکزیده یگانه بیر اؤزه ک غایه یاته دی. او هم بؤلسه، تنگری توشونچه سیدیر، بل که، خدانینگ، یره تگن نینگ عین اؤزیدیر. خدادن باشقه نیمه یکه بؤلسه، ( مقدس کتابلر، پیغمبرلر، امام، آخوندو ملا) برچه سی غلط، ساخته، اوئدیرمه دیر، دیماقده بویوک مشرب. قایل! شاعرگه اؤزی تاپگن، اؤزی حس قیلگن و اؤزی کؤرماقچی و هیدله ماقچی بؤلگن گل( یره تگن/ حقیقت/ محبوبه) کیره ک-ده. بوسیز اوشله گن، قؤلیدن توگن برچه نرسه تیکَن، زیان-ضررلی دیر شاعر قره شیده. حرمتلی اؤقووچی! غزلنینگ یوکی کؤترگنچه مساله نی شرحلله دیم. بوندن چوقراق کیریشگه هلی اؤزبیکلریمیز تیار ایمس. زیرا، دین دوکاندارلری و اولرگه ایرگشیب، قؤلیده قورال، بیلیده پیچاق و چاپقی ته قیب آلگن نادان اؤزبیکلر افسوسکه آز ایمس. مشربنی دارگه آسیب اؤلدیرگن محمود قتغان هم اصلیده انه شولرنینگ جنسیدن ایدی.

 

 

 

 

ینگی ریجه
------------
بل که، کیئین گی آیلردن باشلب، حاضرگی اؤزبیک تیلیده إیشله تیله دیگن 50000ته سؤزنینگ قیسقچه معنالری-یو، تؤغری یازیلیشینی اختیارینگیزگه قؤئیماق چیمیز. بو مقدارده گی سؤزلر طبعی که، اساسن اؤزبیکستانده چاپ ایتیلگن2 -جلدلیک،5-جلدلیک لغتلردن تنلب آلینه دی. اؤزبیکستانده باسمه دن چیققن 100توردن آشیق سؤزلیکدن بو اؤرینده استفاده قیلینمی دی. تاریخی لغتلردن هم فایده له نیشگه ضرورت یؤق. چونکه، بولر باشقه مضمون و کؤرینیشگه ایگه بؤلگن فرهنگلر سنله دی. بولرنی ساده راق ق...یلیب ته نیشتیریشدن مقصد، اؤزبیک تیلینی خطا-آفتلردن سقلب قالیش، تؤغری یازیش و ائتیشنی یاشلر آره سیده ترغیب قیلیش. چونکه، فیسبوکده ادبی سؤزلرنی ناتؤغری یازیش، معنالش و ترجمه قیلیش حاللری اورچیب بارماقده. بیز بو إیشیمیزدن سیره مولفلیک دعوامیز یؤق بو اؤرینده. چونکه، مذکور سؤزلر بیر گروه تیلشناس، لغتشناس عالملر تامانیدن الـله قچان معناله نیب، ایضاحلنگن. علمی، ادبی اؤغریلیکدن اؤزی اسره سین. لغتلرنینگ انیق منبعی، مولفی بؤله دی.
شونی هم ائتیش کیره ک که، سؤزلیک/فرهنگ هیچ قچان إیچیدن تؤقیب یازیلمه یدی. اگر افغانستان اؤزبیکلریده هم دسته- دسته حکایه، قصّه و رمانلر یازیلگنده ایدی، ایضاحلی لغت توزیشگه کیریشسک بؤلردی. بونگه هلی جوده کؤپ وقت و زمان کیره ک بؤله دی چممده. شونی هم ینه بار تاکیدله ماقچی من که، لغتلردن جای آلگن سؤزلرنی هیچ کیم بوزیب یازیش، بوزیب معنالش و بوزیب ترجمه قیلیشگه حقی یؤق. ادبی سؤزلر یازیلگنده برقرار توره دی؛ گپیریلگنده هر کیم اؤز شیوه سیگه ماسلب ائته بیریشی هم ممکن. إیش توگه گچ، بیران خیرخواه ادم تاپیلیب، تؤپلنگن سؤزلرنی کتاب حالیگه کیلتیرسه نور اوستیگه تعلی نور بؤلردی.
احوالیمیز جوده-جوده خراب، باش-باشداقلیک اوجیگه چیققن...شونینگدیک، باشقه هم کتته- کیچیک ریجه لریمیز یؤق ایمس. اولرگه هم کیریشماقچیمیز.

 

 

 

بؤئینگه مناسب بؤئیم یؤق ایکن...!
------------------------------------         
اؤزیم نیکیلر
رنجیمه سین، دیه  
بوگوندن-آق،
یاقه ویران بیلم
و
دانشنی
مییه مده زنجیربند قیله من.
و
آنگیمنی قولفله یمن تقه-تق،
آچقیچینی یوره گیمگه کؤمه من.
قولاقلریمنی دَییدی شماللر قبرستانیگه یلتب
تاپشیره من.
اؤزبیگیمنی شاد تائله ئین، دیب-
سیزگیلریم نینگ إیلدیزلریگه
دریا-دریا
اچّیق
و
شور کؤز یاشلرینی تؤکه من.
قوریب ساب بؤلگونچه آغدره من...
بیلیک
و
توشونچه لریم،
ساچلریم آستیدن
سیزیب چیقمه سین اوچون،
باشیمگه تویه نینگ خام تیریسینی کئیه من.
ایلگه منظور بؤلگچ،
کؤزلریمنی چیرت یومیب،
یالغیزآباد دیگن سرابلر یورتگه،
کؤچیب کیته من.
سؤنگ،
باریب نوایی(1)گه
قؤشنی بؤله من...
یره تگننی ناز اویقوسیدن اوئغته من.
همّه سینی ائیب بیره من.
و
بیراق،
آلاو کؤکرگن،
یانیق
تیلیمنی هیچ کیمگه بیرمه ئیمن.
اؤزیم-ده، تیگمه یمن زنهار.
بل که،
او مینی 
آخر...دی.
______
1. قاچیب عدمغه باره ی عقل و فهم و دانشدین،
 وطـــن بارینــــده بو یــــات ایـل ارا نــی بار مینگه.

 

 

 

نوایی غزلیگه مخمّس

------------------------

سیوگی سیــــن جانیمگه توگـــــدیم، دردیـن- اختیارسیز،

،« تاپگه نینگ توش،- دیدی یار، -ممکن ایمسدور زارسیز»

 تانگله(عجب) نـی دولت نصیب اؤلمیش مینگه دیدارسیز،

نــوبـــهار ایّامــــی بؤلــــمیش، میـــــن دیــــــار و یـارسیز،

 بلبل اؤلغــــاندیک خـــــزان فصلی گـل و گلــــزارســـــــیز.

 

 

هـــــرتامـــ ـان سیراقی قـــــوشلـر گل بیـــلن قیلگده راز،

 کؤرکه بایلر(گؤزه لر) جیلمه ئیب بیر تاولـه نیب، بیر ایتسه ناز،

 کؤپــــه لکلر جـــــلوه ســــــاچیب، بیزتامـــــانلردن نیـــاز،

 گـــــاه ســــــرو اوزره، گهی گــــل اوزره بلبل نغمه ســاز،

 وه کـــــه، مینمین گنگ و لال اول ســـر و گلــرخسار سیز

 

غـــربت آتلیغ درد بیرلـــــه جسمی بُــــرده- بُــــرده مین،

 مین-ده یالغیزلیک عذابیدین اؤکـوش(کؤپ) افسرده مین،

 یــــورت شمالی یتــــمه گـــن بیر گل کبی پژمرده مین،

 تانــــگ ایمستور، گـــــر دیار و یـــــارسیز آزورده میـــــن،

 کـــــــیم ایمــــس بلبـــل گل و گلــــــزارسیز آزارســـــیز،

 

 

بــــاغ سؤلغــــون، نــرگــس و سنبللری جــــانیمغه اؤت،

 شـــاده-شــــاده میـــوه سی، حاصـــللری جانیمغه اؤت،

 بارلیق عیشی، شـــــراب و مُـــللری جــــانیمغــــه اؤت،

 روضـــــه اشجــــــاری اؤتونـــــدور، گللری جـانیمغه اؤت،

 ممکـــن اؤلســــه انــــــده بؤلماغلیغ دمی دلـــــدارسیز.

 

سیـن سیز اؤتماقلیق عذاب، سین بیرلــه بؤلماق ائریچه،

 بـــــاش آلیــــب کیتماق ایسم اوشلر خیالینگ هر کیچه،

 مَیلی تــــارته ی إیسته سنگ آغـــریقنی بیرگیل باریچه،

 می چـــو بیردینگ، زُلف إیله بنــد ایت مینی، ای مُغبچه،

 کیــم خـــوش ایـــرمس مُــــغ بیله إیچمـک قدح زنّارسیز.

 

تـــون قــــارانغو بیــلمه دوق کیـم کیمگـه یــار، ای باغبان،

 تــــاکنی اســـــره، هــــرزمان سینماغی بار، ای بـاغبان،

 بیـزنـــی بـــاشقر خُــــم تامـان ایتمسدن عار، ای باغبان،

 بیــــلمه دوک بیــز نیــوچـــون کیم کیمگه زار ای بــاغبان،

 تــــاپــــمه دوق گلرنگ جـــامی بی خــــمار، ای بـاغبان،

 وه کـــــه، بـــو گلــشن ارا گل بــوتمس ایرمیش خارسیز.

 

شیخ فـــاسق، مــلا-یو، آخــــوندیـــدین کــــؤنگوم ملول،

 دینــــنی بــــوز، یـــاندیــــر کتــــابین، قـیدیـدن آزاد بؤل،

 داد اؤشـول، بیداد اؤشـؤل، قیغو-یـو، استبــداد اؤشؤل،

، اهـــل زُهــــد إیچــره نوایــی تـاپـمه دی مقصدقه یؤل

وقتینگیزنی خـوش تـوتـونــگ، ای جمع کیم، خمارسیز.

 

 

 

 

آدم چرچه مسه هم قلم چرچه یدی

  حرمتلی اؤقووچیلر 

    کیئیگی پئتلرده فیسبوک آرقه اؤزبیک تیلشناس لیگیگه عاید ائریم مساله لر، خصوصن، قؤشیمچه باره سیده بیر-إیکّیته مقاله و کامینلر یازگه نیمیزدن خبرینگیز بار. اؤشه بیتیکلرده کمینه قؤشیمچه لر هیچ بیر تیلده، ائنیقسه اگلیوتیناتیف تیللرده فرهنگ/ سؤزلریکلیلرگه کیریتیلمه یدی، دیگن بار علمی فکرنی ائتگنمن. جناب حلیم یارقین مطلقا غیری علمی، غیر مسلکی، نا استاندر و تورگن بیتگه نی خطا نرسه لرنی یازه یاتیب، هنوزگچه « مینیکی تؤغری»-دیب تؤریب آلماقده. مین کؤپ باره تیلشناسلیک علمی، کؤچه ده یوریب اؤرگه نیلمه یدی، بل که، باشقه ساحه لرگه اؤخشب تعلیم و تحصیل، اؤقیش و اؤقیتیش آرقه لی اؤزلشتیریله دی، دیگنمن. چونکه، معین بیر ساحه نینگ اؤز علمی اتمه لری، انیق تعریف، کته گوریه لری، تدریجی تاریخی، نظریه سی، مکتب و یؤنه لیشلری، قاله بیرسه، درسلیک، قؤلنمه لری بؤله دی. بو نرسه لرنی توشونمه گن آدم شو ساحه ده یازماقچی بؤلسه، معلومکه، خطالرگه یؤل قؤیگن بؤله دی. شولرگه قره می، دوستیمیز جناب ح. یارقین زور بیریب، بیر نرسه لرنی یازیب-چیزیب، قارلشدن تؤخته ی آلمه یتدیلر. بونقه یازولرگه جواب قیلیش وقتینی آله یاتگه نینی بیله توریب، ینه بیر بار بیزگه قرشی یازیلگن هوایی، ذهنی، بیکارچی ادّعالرگه قیسقچه جواب قیلیشگه قرار قیلدیم. شونده ی قیلمه سم هم بؤلردی. بیراق، شونیسی بارکه، بونداق غلط، خطا-یو، ینگیلیشلرگه جواب قیلینمه سه، یاشلریمیز گمراه بؤلیشی؛ تیلیمیزگه هم کتته زیان-ضرری تیگیشی تورگن گپ.

بیر اؤقّه إیکّی نشان

  افتیدن، جناب حلیم یارقین ینگی مقاله سیده إیکّی مقصدنی کؤزلبتدیلر. بیری کمینه نی "مات" قیلیش بؤلسه، إیکّینچی سی ایسه « تیلشناس و فرهنگ نویس» عالم ایکه نینی کؤز- کؤز قیلیش؛ قاله بیرسه اؤز حرمتلی مخلصلرینینگ کؤنگلینی شادیانه گه تؤلدیریش. سهل شاشیبتدیلر، بیرار تیلچینی تاپیب، مصلحت آلیب شونده ی قیلگنلریده بل که، کوتیلمه گن غلبه گه ایریشگن بؤلور ایدیلر. میلی، غایبانه بؤلسه هم هاووچ قاقیب، قوللوق قیلیش کیره ک بونده یلرگه، اؤزی اؤقیمه گن ساحه نینگ بیلمدانلرگه! مقاله چؤزیلیب کیتمسین، اؤقووچیلر زیریکمه سین اوچون، او کیشی کیلتیرگن لغتلرده گی مثاللر اوستیده بیرمه -بیر تؤخته لیب، تحلیلیگه کیریشه میز. اولا محمودکاشغری نینگ« دیوان اللغات الترک»(« تورکی سؤزلر تؤپلمی»)یدن باشله سک. کیئین، فارس، عرب، روس، انگلیس فرهنگلر( حاضرگیلری)ی و نهایت « سنگلاخ»دن سؤز آچماقچیمیز.

« دیوان اللغات الترک» حقیده بیر آغیز سؤز

محمود کاشغری مشهور عرب لغتشناسی خلیل ابن احمدنینگ « کتاب العین» اثریگه اساسله نیب، اؤزی نینگ «دیوان اللغات الترک» سؤزلیگینی توزگن. عرب اؤرته عصر تیلشناسلیگی ترتیبیده یره تیلگن (" تورکی سؤزلر دیوانی") إیکّی قسمدن عبارت بؤلیب، کیریش و لغت/ سؤزلرنی اؤز إیچیگه آله دی. بو کتابده کاشغری (7500 تورکی لیکسیمه، ائریم منببعلرده 9000ته)تورکی سؤزلرنی عرب تیلیده ایضاحله گن. بوندن تشقری بو اثر مهم بیر ادبی منبع بؤلیب هم خذمت قیله دی. اونده 300گه یقین مقال و متلر، 700 سطردن آشیق شعری پرچه لر، 7ته ایپیک داستان موجود. « دبوانده» سؤزلردن تشقری علم-فن نینگ جوده کؤپ ساحه لرگه عاید معلوماتلر قید ایتیلگن. خلص، تورکی شناسلیک بؤئیچه اینگ بی بها بو لغت، اؤز دوری نینگ عنعنه وی تیلشناسلیگی پرنسیپلریگه قطعی رعایه قیلگن. بوگونگی تیلشناسلیکّه دایر جوده کؤپ علمی خلاصه بیره یله دی لغتده. امّا، کاشغری معلوماتلری بوگونگی علمی تیلشناسلیک نینگ عینن اؤزی دیگنی ایمس. مولف فکرلری 20-21عصر مدرن تیلشناسلی گیگه تؤغری کیلمه یدی. بونی کاشغری نینگ کمچیلیگی دیب توشنمسلیک لازم. بوتون بشریت علم-فنی تقدیری شو ذیل کیچگن. مثلن، م.کاشغری سؤزلرنی اوچ(آت، فعل، حرف) تورکومگه بؤلیب کؤرسته دی. حال بوکه، بوگونگی علمی تیلشناسلیکده تورکی تیللر جمله دن اؤزبیک تیلیده 12ته سؤز تورکومی(6ته سی مستقل، 6ته سی یاردمچی)  موجود. بوندن تشقری کاشغری تورکی تیللر تصنیفی مسله سیده، بو تیللرنینگ اورال-آلتای تیل عایله سی علاقه سی حقیده هیچ قنده ی معلومات بیرمه گن. سببی کاشغری بونرسه لرنی او دورده یخشی توشینیب یتمه گن. تورکی تیللرده گی اونلیلر سانی؛ فعللر کته گریه لری، آتلر خصوصیتی، صفتلرده گی درجه و هاکذالر باره سیده گپیریلمه یدی « دیوان»ده. کاشغری لغتشناسلیکّه علاقه سی بؤلمه گن کؤپ نرسه لر خصوصیده هم گپیرگن. لغت بابیده هم فکرلریده ینگلیش ( اؤز دوری اوچون تؤغری)موجود. مثلن، لغتلرگه اتاقلی آتلر کیریتیلمه یدی... بوگونگی کون تقاضاسی بیلن بولرنی کاشغریدن طلب قیلیب بؤلمه یدی. لغتشناسلیک مسله سیده وضعیت شونده ی بؤلگن. یاخود، علیشیر نوایی بابامیز( باشقه لرهم) تورکی تیللرنی خام-سام تیللری تورکومیگه آلیب باریب باغله یدی و تورکی خلقلرنی حضرت نوح اولادن ترقلگن، دیه غیر علمی خلاصه چیقرگن. حال بوکه، بوگونگی تیلشناسلیک بؤئیچه بونده ی قره ش مطلقا نا تؤغری. دیمک، کاشغری اونده ی دیگن، کاشغری بونده ی دیگن قیلیب، بوگونگی کینگ علم-فن ساحه لرینی 1000 أیل آرقه ده گی اؤلچاولرگه سالیب بؤلمه یدی. بولرنی هر دایم خوب إیستده توتیش کیره ک.

قؤشیمچه لر نیمه گه سؤزلیکلرگه کیریتیلمه یدی؟

سببی جوده عادّی. جونکه، سؤزلرنی اؤزیده جمعله گن تؤپلمگه لغت نامه/سؤزلیک دیئیلگن، عکسینچه "قؤشیمچه نامه"/ "قؤشیمچه لیک" دیئلمه گن. اصلیده لغتلرگه مستقل معناگه ایگه بؤلگن سؤزلر کیریتیله دی. قؤشیمچه لر بیر اؤزی هیچ قنده ی معنا انگله تمه گنی اوچون سؤزلیکلرگه کیریتیلمه یدی- تمام. حرفلر، تاووشلر، فنیمه، مورفیمه و باشقه لر لغتلرگه کیرمه یدی. اولر علحیده تیلشناسلیک ساحه لریده اؤرگه نیله دی. فارسلر بو قاعده دن چیققن بؤلسه، بو اولرنینگ خطاسی. مثلن، تاش پولت بازاردن مونچه« لیک»، مونچه « قه»، فلانچه « ته»،« مه»،« سه» آلیب کیلدی، دئیلسه، نیمه توشونیله دی؟ یاکه شو قؤشیمچه لر بیران-بیر کانتیکستده علیحده قؤللـه نیلمه یدی-کو! اولر ذاتن، معلوم سؤز بیلن بیرگه إیشله تیله دی. قؤشیمچه لر اوچون ائریم تیللرده علحیده فرهنگلربار. اؤزبیک تیلیده هم قؤشیمچه لر نینگ علیحده لیستی تیارلنگن. شونینگ اوچون کیئینگی 70-80 أیل إیچیده توزیلگن بیر نیچه اؤنلب هر تور لغتلرده بیران -بیر قؤشیمچه نی اوچره تمه یمیز.

نیمه گه محمود کاشغری ائریم قؤشیمچه لرنی « دیوان»گه کیریتگن؟

  محمود کاشغری لغتنی توزه یاتگنده شو مقصدنی آلدیگه قؤیگن. یعنی، سؤزلرنی : آت، فعل و حرفلرگه تورکومیگه اجره تگن. بوندن تشقری کتاب فقط لغتلردن عبارت ایمس. اونده لیکسیکوگرافیه قاعده لریگه خلاف روشده، گرمه تیکه و گرمه تیک فورمه لر( قؤشیمچه لر)حقیده هم یؤل- یؤله کی معلوماتلرنی قید ایته دی. بودیگنی محمود کاشغری برچه قؤشیمچه لرنی اؤز سؤزلیگیگه آلیب کیرگن، دیگن خلاصه چیقمسلیگی لازم. کاشغری دوریده هم حاضرگیدیک تورکی تیللرده گی قؤشیمچه لر فقط بیش-اؤنته بؤلمه گن. تاشکینتده اؤزبیک تیلشناسلری تامانیدن « دیوان الغات الترک» بؤئیچه تیارلنگن اندیکسده، محمود کاشغری 914ته قؤشیمچه نی قؤلّه گنی کؤرسه تیله دی. بو گرمه تیک فورمه لر سؤزلر، بیریکمه لر، عباره لر، جمله لر مثالیده إیشله تگنی« گرمه تیک کؤرستگیچ»نامی آستیده علاوه قیلینه دی. خوش، کاشغری نیمه گه 1000گه یقین قؤشیمچه نی دیوانگه آلیب کیرمه گن؟ یاکه اؤشه زمانده تورکی تیللرده شونچه قؤشیمچه بارلیگینی بیلمس می ایدی؟ یؤق، یخشی بیلگن. اولر مستقل معنا انلتمه گنی اوچون« دیوان»گه کیریتمه گن. جناب حلیم یارقین اته گی 6ته گینه قؤشیمچه نی تاپیب، مثال قیلیب کؤرسه ته دی. نیمه گه کاشغری بابامیز بونده ی قیلدی؟ دیگن سوال توغیلیشی طبیعی. بونینگ علمی ایضاحی بار. 8بابدن عبارت « دیوان»ده سؤزلر حرفلر ترتیبیده ایمس، بل که، سؤزلرده حرفلرنینگ قنده ی جایلشگه نی و سؤزلرده « و، الف، ی» حرفلری نینگ قتنشه گنی و ائریم تاووشلرنینگ حالت و توریگه قره ب، لغت توزگن. شو لغتلر سیرسیده سؤزلرنینگ معناسینی ایضاحلش و ترتیبگه کؤره، سناقلی قؤشیمچه لرنی کیریتگن. بو هم بوگونگی مقیاس بیلن ائته دیگن بؤلسک تؤغری ایمس. بو دیگنی، ایندیلیکده، بوتون تورکی خلقلر اؤز لغتینی کاشغری اندازه سیگه موافق توزیشی کیره ک دیگنی ایمس البتته. ایندی اؤشه سناقلی قؤشیمچه لرگه کیلسک. در واقع "سیغ"،"مو"،" مه"،"قه"،" سه"،" چیل" کبی قؤشیمچه لر دیوانده اوچره یدی. بولردن -چیل قؤشیمچه سی سؤزلر ترتیبیده ایمس بل که، «یغمورچیل» سؤزیگه ایضاح بیره یاتگنده شو قؤشیمچه نینگ علیحده گرمه تیک توصیفینی بیره دی. بونگه اؤخشش 1000 یقین قؤشیمچه لر اکادیمیک غنی عبدالرحمان اف، ص. مطلب افلر تیارلنگن « دیوان الغات الترک»نینگ اندیکسی گه کیریتیلمه گن. بل که، اندیکس نینگ آخریده مذکور قؤشیمچه لر، سؤزلرده اوچره یاتگن افیکس و سوفیکسلر فهرستی علیحده کیریتلگن. بیراق، « چیل» قؤشیمچه سی « فرهنگ زبان ازبکی»گه غیر علمی روشده، معناسیز قؤشیمچه نی، اؤزلریچه نا تؤغری معنالب، قید ایتیلگنلر. «-چیل» قؤشیمچه سی « ازبکی به فارسی»ده نا تؤغری ایضاحلنگن. اقتباس: چیل: (ح) نشانه‌ی تأکید و مبالغه: ~ پرچین =] چیل پرچین] (کاملاً ریز-ریز؛ کاملاً با خاک برابر)(؟).

  بیرینچیدن«-چیل» حرف ایمس، بل که قؤشیمچه دیر. إیکّینچیدن، بو قؤشیمچه نینگ"تاکید" و "مبالغه" لیک بیلگیلری هم یؤق. اوچینچیدن، معنا تامانلمه نرسه نینگ توپراق و کوکون بؤلیب کیتیشینی هم انگلتمه یدی. "- چیل" قؤشیمچه سینی آلگن سؤزنینگ منبعی، آدرسی قنی؟ قیسی یازووچی نینگ اثریده کیلگن؟ و سیزلر کؤرستگن معنانی افاده له گن؟ خطانینگ بوندن هم قؤپال راغی «-چیل» سؤز یساووچی قؤشیمچه سینی ( بیز اوچون) آرتیرمه حرف(؟)( اؤشه کتابده) -دیه ایضاحله گنلر. اؤزبیک تیلیده « آرتیرمه حرف»-دیگن توشونچه یؤق برکه تاپگورلر. بل که فعللرده آرتیرمه نسبت، دیگن تیرمین موجود. مثلن، اؤقیماق> اؤقتتیرماق، سؤزله ماق> سؤزلتماق و باشقه لر. فارس تیلیده "حرف اضافی" دیگن توشونچه مطلقا باشقه معناگه ایگه. حرف اضافی: یکی از پاره‌های سخن است که برای بیان رابطه‌ای یا برای ساختِ ساختارهای دستوری به‌کار می‌رود به، از، در، برای، با...( ویکیپیدیا). خلص قیلیب ائتگنده، فارسلرنینگ آلدیده یوزیمیز قیزیل ایمس. تیلیمیز راسه مسخره بؤلگن. ینه بیر خطا شوکه، «- چیل» قؤشیمچه سی نینگ « چهل پرچین» سؤزیگه هیچ قنده ی علاقه سی یؤق. چونکه، اؤزبیکچه قؤشیمچه لر سؤز آلدیدن کیلمه یدی. انیقراق ائتسک، اؤزبیک تیلیده آلد قؤشیمچه موجود ایمس. بو سؤز سینتکتیک یؤل بیلن بیریکّن تاجیکچه  لیکسیمه دیر. چهل پرچین، یعنی سینیب، 40 بؤلک بؤلیب کیتگن نرسه دیگه نیدیر. " چهل پرچه" سؤزی نینگ بوزیلگن شکلی. اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتیده  بیر نیچیته معناسی انیقلنگن/1. پرچه-پرچه بؤلیب کیتماق، 2. کؤچمه معناسی بیراوگه آزار یتکزماق،3...« اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی»، تاشکینت، 368- بیت. قؤشیمچه بیلن پریدلوگ اؤرته سیده یر بیلن آسمانچه لیک فرق بار. - چیل قؤشیمچه سی و اونینگ سؤزلر بیلن کیلگن حالتلری حقیده بو یرده سؤز یوریتیش آرتیقچه لیک قیله دی. بو باره ده علیحده مقاله یازیشنی تقاصا ایته دی. دوامی بار...

 

 

 

نیگه اؤزلیگیمیزدن تانماقده میز؟

   1 آخرگی اؤن أیلدن آرتیق وقت إیچیده افغانستانلیک اؤزبیک سوادلی کیشلرلری آره سیده، اؤزبیکلیگیدن اویه لیش، کیملیگیدن تانیش(انکار)، اؤزلیگیدن یوز اؤگیریش جریانی اوجیگه میندی. نسل و نسبینی انکار قیلووچیلر اؤزبیک سؤزی اؤرنیده " تورک"،" چیغتای"،" موغول"،" سارت"،" تات"،" افغان"،" عرب"(بونیسیدن قوتیله آلرمیکنمیز؟) سؤزلرینی تاریخی دلیل اؤله اؤرته گه آته باشله دیلر. سؤنگّیسی( افغان) همّه سیدن هم آشیب توشدی. ایندی همّه میز بیر"افغان"-دیب ائتیشلر-کو برچه گه آینه دیک عیان. (بیز مقاله دوامیده بونقه نگی " گاف"لردن جوده کؤپ مثال کیلیره میز) بو لر آره سیده اؤته خوفلیسی « افغانیت»دیر. بو کسللیک افسوسکه، بیز یشه یدگان شهرده گی اؤزبیکلرده گزه ک آلیب کیتگن. بیراق، بیلیشمیزچه افغانستانده بو نرسه( تورک، چیغتای، سارت...) لرگه قرشی چیققنلر هم بؤلدی. دیمک، هلی بیری بو مساله نینگ إیزغیرین شرپه سی اؤچه یاتگنگه اؤخشه مه یدی. شونده ی هم قانگه باتیریلگن دردبدر خلققه بیر شو یتمه ی توریب ایدی اؤزی؟! خوش، اؤزبیک خلقی نیمه سببدن؟ قیسی عیبیگه کؤره اؤز شرفلی نامی، اؤز إیلدیزیدن اوزیلیب، به قّوت تامیریدن اوزاقلشتیریلسین؟ تغین بیلمه دیم، کیملردیر ینه قنچه -قنچه مغزوالرنی چیلکلب " اؤزبیک نینگ باشیگه آغدره من"-دیب شی تورگن بؤلیسه لرکیره ک؟ بو حرکتلر دنیاده مثل کؤریلمه گن بیر خطرناک "تجربه" آرقه لی "تینچ یؤل بیلن" بوس- بوتون بیر خلقنی گیناساید( تاریخ صحنه سیدن سوپروب تشلش) قیلیش ایمسمی ذاتن؟!کیچکراق هولوکاست، دیمی نیمه هم إئیتش ممکن بو إیشلرگه اخر؟ بوتون جهان ادبیّاتیده(آچیق اینسکلوپیدیا، علمی، معتبر منبعلر، بیرلشگن مللتلر تشکیلاتی، جهان مملکتلری، سیاسی دایره لر، رسمی بیان نامه و حجتلرده بیزنی اؤزبیک، دیه تن آلینیب تورگن بیر زمانده بونده ی قلتیس گپلر یازیب کیلینماقده... اگر بولرگه قرشی چیقمه سک، ینه بیر-إیکّی اؤن أیللیکدن سؤنگ، "تذکره-حجت"لر المشتیریلیب، ینگی یسمه بیر نام بو بیچاره خلق نینگ پیشانه سیگه یاپیشتیریلمی قالمه یدی. بو خلق نینگ منگله یگه قازیب، مهرله نیمه یدی، دیب کیم کفالت بیره آله دی؟ نخواتکه، یاپ-یاروق عالمده، 21 عصرده اؤزبیک کؤکینی کیئیب ماتمیگه  اؤتیسه لر-ه!! بو حقده تاریخچیلر، سیاست شناسلر، ایتنوگراف، سوسیالوگلر تماشاه بین بؤلیب تورمس لیکلری ضرور. بونینگ آرتیده، تورک رادیکال اسلامچیلری و ائنیقسه ایران آخوندلری تورگه نینی سیزیش و په یقش قئین ایمس. کمینه و منینگ مسلک داشلریم بو مساله ده بیر یاقه دن باش چیقریب، بوزغونچیلرنینگ آلدینی آلیشیمیزگه تؤله إیشانه من. کؤریب تورگه نیمیزدیک، بیر نسل اولاد غیر علمی معلوماتلر واسطه سیده گمراه قیلندی. بونی کؤرینگ، ایندی بیزنینگ عزیز یاشلریمیز نیمه قیلرینی بیلمی، اؤزلری بیلن اؤزلری آلشیب یشه ماقده لر. عزیزلریمیزدن عبدالله قویاش دیگن أیگیت بیر کامینتده منه بونده ی کویئنیب یازه دی: " ...بیز بوگون بیلمه یمیز ایشانچ نی یازیشی و فکریگه کیتسک می یاکی یارقین، تاشقین و...شو اوچون بیز اوزبیک باله لریگه بونده ی علمی موضوع لرگه تیلشناس لریمیزدن بیر مستند فکرنی ایسته یمیزحرمت بیلن". بو مللتپرور و جانکویر أیگیت نینگ حقلی اعتراضیگه کیم جواب بیریشی کیره ک؟ کیم و کیملر بو قاره کؤزلرنی گمراه قیلیب قؤئیدی اخر؟ یاشلرنینگ مللی تویغولرینی طغیانگه کیلتیریب، ناتؤغری یؤلگه کیم یاکه، کیملر باشله دی-ایکن؟

یازوولرنی آره لب... 

(خطا تاپیش اوچون ایمس) بیرار ینگی راق معلومات تاپی، کول باسیب کیتگن چؤغ آستیدن یه شینب یاتگن بیرار نرسه تاپه ئین، دیب فیسبوکده گی یازوولرنی کؤزدن کیچیریب یوره من. باشقه کتاب و یتکزمه( رسانه)لرگه هم باش اوریب کیله من. یوقاریده گی جینگله قطار قلبه کی ناملر-کو( تورک، چیغتای، موغول...)، کتابلرده، جریده و نشرلرده بی ارمان یازیلدی و یازیلماقده. بولرگه هم کؤنمی، ائریم (جوده آز)دوستلریمیز تیلشناسلیک علمیگه هم اره له شیب، خطا معلوماتلرنی بی سؤنه قی جمله لرده ترقه تیشگه اؤتیب آلدیلر. انیقرا ق ائته یاتگن بؤلسم جناب حلیم یارقین: « تو»،« تون»،« کوت» قؤشیمچه لرینی اؤزبیکچه، سه نب؛ " بیگیم"، "خانیم"، "جانیم" کبی سؤزلرنی "صاف تورکچه" دیه تشخیص قؤب اعلان قیلدیلر. و ینه " خان" سؤزینی فارسی ته نیشتیریب، اوندن خانه> خان+ه= خانه سؤزینی عجائیب قیلیب ایتمالوگیه سینی هم چیقریب بیردیلر. بوندن هم عجبراغی، سؤزلرنی بیریکمه( بو خطانی تن آلگنلری اوچون رحمت)، قؤشیمچه لرنی ایسه سؤز دیب (مثلن: قرا تون(قرا+تون) چیقدیلر. بوندن تشقری جناب ح. یارقین « صاف تورکچه»، « اتاقلی سؤز»،" یات سؤز"...،" کبلرنی هم ینگی اتمه اؤله راق اختراع قیلدیلر. یازگنلرینی قوّتلش مقصدیده « تورک ادبیباتچیلری»( تورکی شناس معناسیده) سؤزینی هم معامله گه کیریتیب قؤئدیلر. بولرگه قؤئیراقده ایضاح کیریته میز البتته. ائریم اؤزبیکچه ادبی سؤزلرنی بوزیب یازیشلر-کو، عادی حال. مثلن، جؤنراق سؤزینی " جؤنگراق"؛ باشقه  سؤزینی "بشقه"، یامان سؤزینی" یمان"یوباردی سؤزیینی «ییباردی» شکلیده و باشقه لر. خلص شوکبی خطالرگه یؤل قؤئیگنلری اوچون کمینه، یارقین صاحب نینگ صفحه لریگه کیریب، مذکور سؤز و اتمه لرنینگ تؤغریسینی یازیب، ائریم تیلشناسلیک اصطلاح لرینی توشونتیرگن ایدیم.

مینگه قرشی ادّعالر

 مینیگ یوقاریده گی مساله لر خصوصیده بیتگن  ملاحضه لریمنی چیپکّه چیقریب، کمینه نی منبع کؤرمه گنلیک عیبی قؤئیب باپلب سیئله پتدیلر. جناب ح. یارقین نظریدن مین گویا،«... هردایم گیدیک غیر مستند(گپیرگن)»،« هوایی»،« ذهنی»، نرسه لرگه «آیاق تیره ب»،« نوایی گه قرشی اویدیرمه» لر ترقه تووچی بؤلیب قالیبمن ایکن. بو یرده ائریم سؤزلرنی حرمتلی یازووچی اؤز اؤرنیده إیشله تمب دیلر. توهین- حقارت بؤلمسه هم کیسه تیش آهنگی بار مذکور سؤزلرده. میلی، تنقیدنی کیم هم یاقتیره دی دیئسیز؟ بو ادعالرنی بیر فیلالوگ( شو ساحه نی بیتیرگن) کیشی ائتگنده ایدی، بل که خطا قیلگندورمن، دیه باش قاتیرگن بؤلردیم. شونده ی قیلدیم هم راستی گپ. فیلالوگیه گه هیچ قنده ی علاقه سی بؤلمه گن حرمتلی یازووچیمیز " مهمان میزباننی اؤز اویدن سوریب چیقرگنده ی" بیر گپ قیلگن کؤرینه دیلر. میلی، نونیسیگه هم چیده یمیز. بوندن سیره افسوسلنمه ی من. مین فزیک، ریاضی، بیالوژی، هندسه...حقیده فکر یوریتیب، شونده ی حکم چیقرسم خودّی جناب یارقین قیلگن إیشلرنی تکرارله گن بؤلردیم. چونکه، مین بو انیق فنلرنی بیلمه ی من-ده...

" سنگلاخ" نینگ تاشلری یاکه نا تؤغری توشونیش کیتیدن

  یوقاریده سَنب کؤرستگن خطالرنی علمی توشونتیریب، ایضاحلب بیره من مقاله دوامیده. جناب ح. یارقین" تون" سؤزینی قؤشیمچه ایکه نینی اثباتلشگه تاریخی لغتلردن زور بیر مثال تاپیب کیلتیریب دیلر. اولا، تاریخی لغتلر( سانی انچگه یته دی) مهم لینگویستیک منبع اؤله راق علمی تدقیقاتلر اوچون کیره ک. اولرده گی سؤزلرنینگ کتته قسمی حاضرگی اؤزبیک تیلیده إیشله تیلمه یدی. ("فرهنگ ازبکی به فارسی"ده انه شو تاریخی سؤزلردن انچه-مونچه  آلیب کیرگنلر). جناب ح. یارقین إیکّی آیاقلرینی بیر ایتیکّه تیقیب، حاضرگچه " تون" سؤزینی قؤشیمچه، دیب توریب آلگنلر. دلیل صفتیده میرزا مهدی خان( نادر افشارنینگ منشی سی) استرابادی نینگ نوایی اثرلری لغتینامه سیگه یازگن کتاب یعنی، « سنگلاخ»دن منه بو مثالنی کیلتریبتدیلر: «"سنگلاخ" جای نامی بولگن "قراتون" سوزینی شونداق ایضاحلنگن: «قراتون: نام محلی است که مابین ولایت کابل و نیک نهاد (حاضرگی ننگرهار ولایتی-یارقین) واقع است.» (سنگلاخ، اثر میرزا مهدی استر آبادی، ویراستار روشن خیاوی، نشر مرکز، تهران: 1374، صفحه 200)». جوده یخشی، قبول قیلدیک. افسوسکه، سیز کیلتیرگن مثالده " تون" قؤشیمچه بؤلمی بو سؤز یاکه لیکسیک بیرلیکّه کیره دی. ایندی سیزگه " قرا تون" سؤزینینگ یسه لیشی، معنا و ایتمالوگیه سینی بیان قیله میز. اولا، «قرا تون» تاریخی تاپه نومیک( جای نامی) اتمه دیر. اتمه لر ایسه فقط گینه بیته معناگه ایگه بؤله دی. «قرا تون» اتمه سی إیکّی مستقل سؤز، بؤلکدن تشکیل تاپگن بیر سؤز حسابله نه دی. بو سؤزنی اؤزه ک+ نیگز+ قؤشیمچه لرگه اجره تیب بؤلمه یدی. بیراق، ایتیمالوگیک ترکیبیگه کؤره، «قرا تون» اتمه سی یعنی، ننگرهارده گی بو جای نینگ اؤز تاریچه سی بؤلیشی کیره ک. «قرا تون» اساسن، کیمسه سیز، تشله ندیق، واهیمه لی یبان جای بؤلیشی بیلن بیرگه، قرا تونده/کیچه سی بیرار-بیر مدحش واقعه صادر ایتیلگن بؤلیشی لازم. إیکّی سؤز جوده زیچ بیریکّه نی اوچون «قرا تون»سؤزینی تاووشلر المه شینوی، تاووش اؤزگریشی یاکه تاووش توشیشی قاعده لریگه سالیب بؤلمه یدی. قیسی دیر سؤزلرنینگ بوزیلیشیدن حاصل بؤلگن، دیب خلاصه چیقریشده کمینه عاجزمن. مینیگ بیلیمیم یتمه ی توریبتدی. نیمه بؤلگنده هم بو مثالده گی" تون" قؤشیمچه ایمس. سؤز، قؤشیمچه، تاوش، فونیمه، بیریکمه، عباره و باشقه تیلشناسلیک تیرمینلرینی اطرافلیچه توشونتیریشگه بو یرده امکان یؤق. و علمی بؤلگنی اوچون اؤقووچیلریمیزنی زیریکتیریشی ممکن، دیب اؤیله یمن. باشقه تاماندن 1500 أیللیک یازمه یادگارلیک منبعلریگه ایگه بؤلگن بای بیر تیلده بیته گینه "قراتون" سیز اؤیله گندیک، قؤشیمچه لی سؤز بؤلیشی ممکن ایمس. بیتته قؤشیمچه بیر سؤزگه یاپیشیب یاته بیرمه یدی. قؤشیمچه لر اؤز طبعیتیگه کؤره اونومدار بؤله دی... علمی، تاریخی ادبی متنلرده إیشله تیلگن بؤلیشی کیره ک. ایتمالوگیگ لغتلرنینگ بیرارته ( اؤزبیک تیلی نینگ تیرمینالوگیک لغتی، سبیرتین نینگ کؤپ جلدلیک ایتیما لوگیک لغتی، قدیمگی تورکی تیللر لغتی...)سیده هم بونقه قؤشیمچه لی سؤز بارلیگی کؤرسه تیلمه گن. امّا، « تون» سؤزی کاشغریدن تارتیب برچه سؤزلیکلرده کیلگن و لیکسیمه صفتیده ایضاحلنگن. جناب ح. یارقین « تون» قؤشیمچه سی نوایی ده هم کیلگن، دیب نا تؤغری ادّعا قیلگنلر. نوایی اثرلری لغتلری نینگ بیرارته سیده( اساسن تؤرت توملیک) هم « تون» قؤشیمچه لی سؤز موجود ایمس. نوایی ده: "قراتونیم"، "قراتون" کبی سؤزلر بار. بولر هم، قؤشیمچه ایمس بل که، بیتته سؤز صفتیده قید ایتیلگن. جناب ح. یارقین جوده چیرایلی بیر جمله توزیبتدیلر: « بیراق جناب ایشان توره هم علمی اخلاققه بوی سونیب، بیر قتله هم بولسه، کورسه تیلگن ینگلیش ادعالرینی تن آلیب، اعتراف ایتیشگه جرأت قیلسه لر یخشی بولردی!» رحمت! سیزنینگچه نیگه مین اؤز خطالریمنی تن آلیب، اعتراف ایتمس ایکنمن؟ مین هم همّه قطاری خطا قیله من-کو! اوزون أیللر شغلله نیشلر ثمره سی اؤله راق، اؤز ساحه مدن آزگینه بیله من خلاص. مین هم خطا قیله من، ینگلیشه من، دیب سیزگه تکرار ائته من. بیراق، میننگ خطایمنی سیز کؤره آلمس لیگینگیز ممکن. مسلکداشلر درّاو بیلیشه دی. مین خطالریمنی تن آلیشگه اخلاقن مجبورمن. بولر مینینگ فایده-کو! جناب ح. یارقین میندن مستند منبع سؤره بتدیلر. یوقاریده گی خطا معلوماتلرنی دیوانلر، قؤلیمده گی هر خیل کتابلر -او، لغتلردن تیکشیریب چیقدیم. و مینده گی نظری معلومات هم سیزنینگ ادّعالرینگیزنی تصدیقله مه یدی. یؤق نرسه گه قی یرده منبع کؤرسه ته ئین سیزگه؟ اگر کؤنمه سنگیز، 300ته علمی، درسلیک، قؤللنمه و سؤزلیک کتابلرنی تورلی تیللرده منبع کؤرسه تیب سیز گه جؤنه تیشیم ممکن.

قتتیق اعتراضگه یومشاق سواللر:

 مینینگ هم سیزدن سؤره ماقچی بؤلگن سواللرلریم بار. 1. سیز قیسی علمی صلاحیت بیلن اؤزبیک تیلینی « تورک» تیلی نینگ بیر شیوه سی/ لهجه سی، دیب اؤز کتاب لرینگیز ده یازیب کیلماقده سیز؟ همّه یرده اؤزبیک تیلی دیب اؤقیتیله دی ایمسمی؟ 2. سیز قیسی علمی اثر، تورکی شناسلیک، فیلالوگیک منبعلرگه تیه نیب، اؤزبیکنی« تورک»،« چیغتای» -دیه ته نیشتیرماقده سیز؟ 3. اؤزبیکچه سؤزی اؤرنیده « اؤزبیکی» سؤزینی قی یردن اؤیلب تاپدینگیز و اونی یائیب، تؤغری یؤلدن باره یاتگن یاشلرنی اده شتیریب کیله یاتیرسیز؟ 4. سیز نیمه گه و قیسی تحصیل و تخصص بیلن علمی موجودتصنیفنی، تورکی شناسلیک اتمه سینی بوزیب، اؤزبیک تیلی اؤرنیده« تورک تیلی»-دیب یازماقده سیز؟ 5. نیمه گه اؤزبیکستان علمی تیلشناسلیگینی پسند قیلمی، اؤزینگیزچه همّه نرسه نی آغدر- تؤنتر قیلیب یاتیب سیز؟... 6. « اؤزبیک تورکچه سی؟»، « اؤزبیک تورک ادبیّاتی؟»، «عموم تورکچه»( عموم تورکی اؤرنیده)-دیگن مزخرفات قی یردن پیدا بؤلدی؟ جناب یارقین صاحب سیز هم خطالریم اوچون شونده ی سواللرنی قیلیشگه حقلی سیز. بیله من سیز کؤپ ساحه لرنی یک قلم قیلب، تینمه ی یازه سیز: سومری شناسلیک، تورکی شناسلیک، باله لر ادبیّاتی، تنقیدچیلیک، کاشغری شناسلیک، لغتشناسلیک، اؤزبیک تیلی گرامری، ایتمالوگیه، فلکولور شناسلیک، طنزنویسلیک، تاریخ نویسلیک، بار برشناسلیک، نوایی شناسلیک، متن شناسلیک، خط شناسلیک، عباره شناسلیک و هاکذالر بؤئیچه یازه سیز. بولر نینگ قیسی بیری بؤئیچه تحصیل و تخصصگه ایگه سیز مینگه قارانغو؟. سیزگه یوقتیریلگن بونچه کؤپ علم لدونی گه سیره قیزغه نمه یمن إیشانه بیرینگ. بیلیم یننگیزگه برکه تیله یمن -شو إیسته گیم. مثلن اؤزبیکستانده شو ساحه لرنینگ اینگ کیچیک ترماغیده تدقیقات إیشلری قیلیش بیر عالم اوچون بیر عمر کفایه قیلمه یدی. شونده یم، قالگه نینی کیلگوسی اولاد دوام ایتتیره دی. همّه سی یخشی، بیراق، یازگنلرینگیزده امّا، لیکنلری جوده کؤپ... بولردن خبریم بار، سیزگه هیچ کیم یازمنگ، دیب ائته آلمه یدی. اگر چوقوراق یازماقچی بؤلسنگیز مرحمت، انه "اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی" فاکولته سی، ایشیگی سیزگه آچیق. لیکین علمگه حرمت، قلمنی تؤغری توتیب، اؤزبیکستان علم-فنیگه هم احترام قیلیسنگیز کم بؤلمه یسیز اصلا. چونکه، اؤزبیکستادن تشقریده بونچه لیک گورکیره ب یشنه گن علم اؤچاغی یؤق. مینگ-مینگلب عالم و متخصص، کدر و آیدینلی لر انه شو وطنده. بونی بیز اؤزبیکستانده تحصیل آلگنلر یخشی بیله میز. بو علم- ارقه سیده کتته بیر دولت توریبتدی. ینه شو علم-فن بویوک اؤزبیک خلقی نینگ، کتته بیر دولت نینگ یوز و کؤزی حسابله نه دی. شونی هم ایسدن چیقرمنگ که، یازگنلرینگیز بوگون نقد قیلینمه سه، ایرته گه قیلینه دی. کوچلی، استعدالی یاشلر چیقیب، کتابلرینگیز نی اؤقیمه ی قؤئیشلری و نقد قیلیشلری بار گپ. بیر مثال ائته ی. منه شو بوگون نینگ اؤزیده بیر یاش أیگیت مینینگ کتابیمدن جدّی بیر خطانی پُست قیلدی مینگه. مین شو باله گه رحمتلر ائتدیم. دلیل هم کیلتیرمسدن قؤپال خطا دیب تن آلدیم و تشویق قیلدیم. حال بوکه، میخانیک /تایپی خطا بؤلیشی ممکن. جوده عادّی و همه بیله یاتگن نرسه ایدی. مینینگ بو یازگنلریمنی قنده ی توشونیش سیزگه حواله. مینی سیز بیلن هیچ قنده ی شخصی دشمنلیگیم یؤق. سیزنی کؤرگنده احترامیم جایی ده بؤله دی. بحث و یازیشلریمیز انسانی مناسبتلریمیزگه هیچ قنده ی تاثر قیلمسلیگی لازم. مین هم کؤپ نرسه یازدیم اؤزساحه ام بؤئیچه، 80گه یقین حکایه، 2ته قصّه، رمانلر هلی یؤلده... نوایی شناسلیک، اؤزبیک تیلی و ادبیباتی بؤئیچه بیلگه نیم قدر یازدیم. هیچ قنده ی کشفیات هم قیلگه نیم یؤق. بیلگنلریمنی باشقه لر بیلن اؤرتاقلشدیم. همّه سینی نقد قیلیش ممکن. تنقیدی مقاله لر مینگه جوده کتته یاردم بیره دی. بونگه إیشانه من. مقاله نینگ إیکّینچی قسمی مین خطا، دیب تاپگن سؤزلر اوستیده بؤله دی. تورک و ترکی سؤزلرینی ینگیچه توشونتیریش قیله من. کمال احترام إیله (ایشان تؤره ایمس)إیشانچ تؤره. مقاله گه جواب قیلیش سیزنینگ طبعی حقوقینگیزدیر دوامی بار...

 

 

عادل قاضی

تیلمچی عیال بیر نان بای خانه گه باریب، إیسیقّینه بؤسیلداق بوغدای نانی ساتیب آلماقچی بؤلدی. چؤنته گیده نان ساتیب آلرده ی پولی یؤق. ناچارلیکدن تندر آلدیده توریب، ایندیگینه پیشیگن نان نینگ یاقمتای هیدینی إیسلب اؤتیره بیردی. دماغینی قیتیله یاتگن نان هیدیدن تؤیمه یاتگن بؤلدی. پول سیز عیال هر کونی بایه گی نان بای خانه گه کیلیب، قیسیرده ب پیشگن نانلرنی هیدلشگه دوام ایته بیردی. نانوای خانه نینگ خواجه ینی جانیگه تیکّه نیدن عیالنی بو یردن قویب سالماقچی بؤله دی.... خاتین " بو جاینی ترک قیلمه یمن"- دیب قاقیلیب توری بیردی. خوجه ین ایسه، " اونده نانلرنی هیدله گنینگه پول تؤله یسن"-دیب توریب آلدی. خواین و تیلمچی خاتین اؤرته جنجل کؤرتیلدی. إیش قاضیگه توشدی. خوجه ین قاضیخانه گه باریب:
- بو خاتین کؤپدن بیری مین پیشیرگن إیسقّینه نانلر هیدیدن مست- الست بؤلیب مزه قیلیب یوریبتدی. بیراق،  او بونگه پول تؤله مه یپتدی،-دیدی قاضیگه.
قاضی تیلمچی خاتیندن:
- یانینگده پولینگ بارمی؟- دیب سؤره دی.
- خلتچه مده بیر نیچه تنگه، چقه لریم بار،- دیدی عیال قاضیگه.
- قنی کؤرستدی، بویردی قاضی.
عیال تؤربچه سیده گی میده -چویده تنگه چه لرنی قؤلیده توتیب توردی. شونده قاضی عیالگه قنی قؤلینگده اوشلب تورگن تنگه لرینگنی بیر چیقرده تگین،- دیدی.
عیال بیش- اؤنتچه تنگه سالینگن خلتچه سین تیپه گه کؤتریب، سیلکتدی؛ ارزیمه گ پولی بارلیگینی قاضیگه بیلدیرماقچی بؤلیب. شونده تنگه چه لرنینگ بلند جینگل- جینگلی آوازی قاضی خانه گه ینگره دی. قاضی نانوایلیک جواجه ینگه قره ب:
-ایشیتدینگمی،- دیدی.
- ایشیتگن بؤلسنگ عیال تنگه لری نینگ جنگیل- جینگیل تاووشی، سینیگ نانینگ نینگ هیدیگه حساب، دیدی. و شونده ی قیلیب قاضی عدالتلی حکم چیقریب، داعواگرلرگه اجریم چیقردی.
----------------
مزه لی غرب جکایتلریدن

 

 

 

بیر بیت شرحی

بؤیلــه غفــلتقه اؤلــوم راجـع دورور،
اهل هـــوش آلینده بـو واضح دورور.
                                          نوایی   
شعرشناسلر، اؤی سیتووچیلر( منقدلر)، هر قنده ی شعردن بدیعیلیک قیدیرشگه توشه دیلر. لفظی، معنوی صنعتلر، عروض، قافیه و ینه بیر قنچه اؤلچاولر درّو إیشگه  توشیب کیته دی. شعر: «عالی، اؤرته چه، یاکه توبن»- دیگن خلاصه لر پیدا بؤله دی. بیز گپیرماقچی بؤلگن نوایی بیتیده، ادببّاتشناسلر، اؤیله گن، کؤزله گن نرسه لر موجود بؤلمسلیگی ممکن. بیراق، شاعرلر بؤله دی که، اولرنینگ شعریتیده شونده ی حیاتی، قطعی حکملر بارکه، اولرنی صعنتلر إیدیشیگه سیغدیریب بؤلمه یدی. هر قنده ی شاعر بو حیاتی حکملرنی بیره آلمه یدی، انیقراغی همّه هم ائته آلمه یدی. بونینگ اوچون سؤز اوسته سی/شاعر کؤپ نرسه لرنی بیلگن، باشدن کیچیرگن، تجربه ده، حیاتده اؤته گن بؤلیشی کیره ک. یوقاریده گی بیت انه شونده ی گؤزه ل و سلماقلی تفکّر سیره سیگه کیره دی. اولوغ نوایی ده بونده ی چقور مضمونلی شعرلر - سیراب. ایندی بیت شرحیگه کیلسک.
بو اؤرینده غفلت سؤزیگه اهمیت قره تماق لازم. معناشناسلر، لغتشناسلر  غفلت سؤزیگه جوده کؤپ معنا قایل بؤلگنلر. بو سؤزنینگ فارسی، اؤزبیکچه معنالرینی سنب چیقسک، احتمال یوزدن آشیب کیتر.
منه شو بیرگینه قویمه فکر-بیتده، علیشیر نوایی غفلت سؤزی واسطه سیده انکار قیلیب بؤلمس اولکن حیاتی حقیقتنی جا ایتگن. غفلت یعنی، بیلمسلیک، جهالت، بیخبرلیک، اگاهسیزلیک، پروا قیلمسلیک. بو معنالر مذکور بیت نینگ جانی، بل که، نوایی تعبیری بیلن ائتگنده " جانی نینگ شیره سی" بؤلیب خذمت قیله دی. عقل سناغی، تفکّر ایله گیدن  اؤتگن بو بیتده اولوغ نوایی:
بیلمسلیک، آگاهسیزلیک انساننی اؤلومگه/هلاکتگه  یتکله یدی، -دیب حکم چیقرماقده. عادی آدملر بیلمه گن بؤلسه، ایندی بو حقیقت اهلِ هوش( آنگلی انسانلر)،دانشمندلر آلدیده آینه دیک عیان، دیه اوقتیره دی شاعر.
تیرَن معنالی بو بیتنی جمعیت، انسان حیاتی نینگ إیسته لگن ساحه سیگه تطبیق ایتیش ممکن. هر قنده ی یاووزلیک نینگ آرقه سیده اؤقیمه گنلیک، بیلمسلیک یاته دی. آدملر بیلمه گنی، انگله مه گنی عاقبتیده یامانلیک قیله دیلر. آگاهسیزلیکدن، انسان: تروریست، قؤپارووچی، بوزغوینچی،...منقورت بؤله دی، کتته-کیچیک خطالرگه یؤل قؤیه دی. چیندن هم بیلمه گه نیمیز، اؤقیمه گنیمیز طفیلی نا تؤغری اؤیلب ینگلیشه میز، خطالرگه یؤل قؤیه میز. شاعر دیماقچی بیلیش نینگ هم اؤز ساحه لری یو، درجه لری بار. مذکور بیت برچه ساحه گه تیگیشلی. همّه نرسه نی اؤز إیچیگه قمره ب آله دی.
امّا، شاه بیت ضمیریده ائتیلمه گن، بیراق، اؤز-اؤزیدن معلوم باشقه بیر کتته راق اؤی-اندیشه توریبتدی. او هم بؤلسه، انسان باله سی نینگ کؤزینی علم چیراغی بیلن منور ائله ش؛ آدمگه مثبت اؤیلش بیلیمی و کؤنیمکه سینی بیریش لازم، آگاه ایتش، آنگینی اؤستیریش، کمالات سری تربیه لش غایه سی مجسبم بو بیتده. نوایی گه کؤره، غفلتنی بیلیم، دانش، آگاهلیک اریته دی، ذهن کیرلری علم نوری إیله تازه له نه دی. انسان بیلیم و آگاهلیک بیلن قدر تاپه دی، حیاتنی اعزازله یدی. بدعت، خرافاتلرگه اوچمه یدی. ادم بیر-بیرنی توشونیب یشه یدی...کیلیشو دیگن مدّعا بــَلقیب اؤرته گه چیقه دی. شونده گینه حیات تاتلی و معنالی کیچه دی. در واقع نوایی بیز اوچون: « ائتیب ساوومس ترانه، آلیب قوریمس خزانه»دیر! اونده هلی کؤپ نرسه لرنی اؤرگنه میز. یا نصیب!